18 Mart 2018 PAZAR Resmî Gazete Sayı : 30364 (Mükerrer)
YÖNETMELİK
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığından:
TÜRKİYE BİNA DEPREM YÖNETMELİĞİ
 
Amaç ve kapsam
MADDE 1 – (1) Bu Yönetmeliğin amacı; yeniden yapılacak, değiştirilecek, büyütülecek resmi ve özel tüm binaların ve bina türü yapıların tamamının veya bölümlerinin deprem etkisi altında tasarımı ve yapımı ile mevcut binaların deprem etkisi altındaki performanslarının değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi için gerekli kuralları ve minimum koşulları belirlemektir.
Dayanak
MADDE 2 – (1) Bu Yönetmelik, 15/5/1959 tarihli ve 7269 sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanunun 3 üncü maddesi ile 29/5/2009 tarihli ve 5902 sayılı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunun 12 nci ve 17 nci maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır.
Uygulanacak esaslar
MADDE 3 – (1) Deprem etkisi altında binaların tasarımı için bu Yönetmeliğin ekinde yer alan esaslar uygulanır.
Yürürlükten kaldırılan yönetmelik
MADDE 4 – (1) 6/3/2007 tarihli ve 26454 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır.
Yürürlük
MADDE 5 – (1) Bu Yönetmelik 1/1/2019 tarihinde yürürlüğe girer. Yürütme
MADDE 6 – (1) Bu Yönetmelik hükümlerini Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının bağlı olduğu Bakan
yürütür.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
DEPREM ETKİSİ ALTINDA BİNALARIN TASARIMI İÇİN ESASLAR
 
İÇİNDEKİLER
BÖLÜM 1 – GENEL HÜKÜMLER 1
1.1. KAPSAM 1
1.2. GENEL İLKELER 2
1.3. ÖZEL KONULARDA TASARIM GÖZETİMİ VE KONTROLÜ 2
1.3.1. Tanım 2
1.3.2. Kapsam 2
1.4. DENEYE DAYALI TASARIM 3
1.5. ATIF YAPILAN STANDART, YÖNETMELİK VE/VEYA DOKÜMANLAR 3
BÖLÜM 2 – DEPREM YER HAREKETİ 6
2.0. SİMGELER 6
2.1. DEPREM TEHLİKE HARİTALARI 6
2.2. DEPREM YER HAREKETİ DÜZEYLERİ 7
2.2.1. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-1 (DD-1) 7
2.2.2. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-2 (DD-2) 7
2.2.3. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-3 (DD-3) 7
2.2.4. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-4 (DD-4) 7
2.3. STANDART DEPREM YER HAREKETİ SPEKTRUMLARI 7
2.3.1. Tanım 7
2.3.2. Harita Spektral İvme Katsayıları ve Tasarım Spektral İvme Katsayıları 7
2.3.3. Yerel Zemin Etki Katsayıları 8
2.3.4. Yatay Elastik Tasarım Spektrumu 9
2.3.5. Düşey Elastik Tasarım Spektrumu 10
2.4. SAHAYA ÖZEL DEPREM YER HAREKETİ SPEKTRUMU 11
2.4.1. Sahaya Özel Elastik İvme Spektrumu 11
2.4.2. Sahaya Özel Zemin Davranış Analizleri 11
2.5. ZAMAN TANIM ALANINDA DEPREM YER HAREKETLERİNİN
TANIMLANMASI 11
2.5.1. Deprem Kayıtlarının Seçimi 11
2.5.2. Deprem Kayıtlarının Basit Ölçeklendirme Yöntemi ile Ölçeklendirilmesi 12
2.5.3. Deprem Kayıtlarının Spektral Uyuşum Sağlanacak Şekilde Dönüştürülmesi 12
2.6. BİNALARA İVME KAYITÇILARININ YERLEŞTİRİLMESİ 13
BÖLÜM 3 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA BİNALARIN DEĞERLENDİRİLMESİ VE TASARIMI İÇİN GENEL ESASLAR 14
3.0. SİMGELER 14
3.1. BİNA KULLANIM SINIFLARI VE BİNA ÖNEM KATSAYILARI 15
3.1.1. Bina Kullanım Sınıfları 15
 
3.1.2. Bina Önem Katsayıları 15
3.2. DEPREM TASARIM SINIFLARI 16
3.3. BİNA YÜKSEKLİĞİ VE BİNA YÜKSEKLİK SINIFLARI 16
3.3.1. Bina Tabanı ve Bina Yüksekliği 16
3.3.2. Bina Yükseklik Sınıfları 16
3.4. BİNA PERFORMANS DÜZEYLERİ 17
3.4.1. Kesintisiz Kullanım (KK) Performans Düzeyi 17
3.4.2. Sınırlı Hasar (SH) Performans Düzeyi 17
3.4.3. Kontrollü Hasar (KH) Performans Düzeyi 17
3.4.4. Göçmenin Önlenmesi (GÖ) Performans Düzeyi 17
3.5. DEPREM ETKİSİ ALTINDA BİNA PERFORMANS HEDEFLERİ VE
UYGULANACAK TASARIM YAKLAŞIMLARI 17
3.5.1. Bina Performans Hedefleri 18
3.5.2. Uygulanacak Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımları 19
3.6. DEPREM ETKİSİ ALTINDA DÜZENSİZ BİNALAR 19
3.6.1. Düzensiz Binaların Tanımı 19
3.6.2. Düzensiz Binalara İlişkin Koşullar 22
BİLGİLENDİRME EKİ 3A – DEPREM ETKİSİ ALTINDA UYGUN TASARIM İÇİN BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN DÜZENLENMESİ 24
3A.1. TAŞIYICI SISTEMİN SADELİĞİ VE BASİTLİĞİ 24
3A.2. TAŞIYICI SİSTEMİN DÜZENLİ VE SİMETRİK OLARAK DÜZENLENMESİ . 24
3A.3. TAŞIYICI SİSTEMDE FAZLA-BAĞLILIK ÖZELLİĞİNİN SAĞLANMASI 24
3A.4. TAŞIYICI SİSTEMDE YETERLİ DAYANIM VE RİJİTLİK 24
3A.5. TAŞIYICI SİSTEMDE YETERLİ SÜNEKLİK 25
3A.6.  KATLARDA  VE  GEÇİŞ  KATLARINDA  YETERLİ  DÖŞEME  RİJİTLİĞİ  VE
DAYANIMI 25
BÖLÜM 4 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA BİNALARIN DAYANIMA GÖRE TASARIMI İÇİN HESAP ESASLARI 26
4.0. SİMGELER 26
4.1. GENEL 30
4.1.1. Amaç 30
4.1.2. Tanım 30
4.1.3. Kapsam 31
4.1.4. Performans Hedefleri 31
4.2. DEPREM YÜKÜ KATSAYILARI VE KAPASİTE TASARIMI İLKELERİ 31
4.2.1. Deprem Yükü Azaltma Katsayısı 31
4.2.2. Kapasite Tasarımı İlkeleri 32
 
4.3. TAŞIYICI SİSTEMLERİN UYGULAMA SINIRLARI, TAŞIYICI SİSTEM DAVRANIŞ KATSAYILARI VE DAYANIM FAZLALIĞI KATSAYILARI 32
4.3.1. Taşıyıcı Sistemlerin Uygulama Sınırları 32
4.3.2. Taşıyıcı Sistem Türüne Göre R ve D Katsayıları 32
4.3.3. Süneklik Düzeyi Yüksek, Sınırlı ve Karma Taşıyıcı Sistemler 33
4.3.4. Taşıyıcı Sistemlerin Süneklik Düzeylerine İlişkin Koşullar 33
4.3.5. Dayanım Fazlalığı Katsayılarının Uygulanması 38
4.3.6. Binaların Üst ve Alt Bölümlerinde Farklı R  ve D Katsayılarının Kullanılması 39
4.4. DEPREM ETKİSİNİN TANIMLANMASI VE DİĞER ETKİLERLE BİRLEŞTİRİLMESİ 40
4.4.1. Yatay Deprem Etkisi Altında Azaltılmış Tasarım İvme Spektrumu 40
4.4.2. Yatayda Birbirine Dik Doğrultulardaki Deprem Etkilerinin Birleştirilmesi 41
4.4.3. Düşey Deprem Etkisi 41
4.4.4. Deprem Etkisinin Diğer Etkilerle Birleştirilmesi 41
4.5. DOĞRUSAL HESAP İÇİN TAŞIYICI SİSTEMİN MODELLENMESİNE İLİŞKİN
KURALLAR 42
4.5.1. Genel Modelleme Kuralları 42
4.5.2. Kiriş ve Kolonların Modellenmesi 42
4.5.3. Betonarme Boşluksuz Perdelerin Modellenmesi 42
4.5.4. Betonarme Bağ Kirişli (Boşluklu) Perdelerin Modellenmesi 43
4.5.5. Bodrum Perdelerinin Modellenmesi 45
4.5.6. Döşemelerin Modellenmesi 45
4.5.7. Geçiş Katlarında Döşemelerin Modellenmesi 46
4.5.8. Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanlarının Etkin Kesit Rijitlikleri 46
4.5.9. Kütlelerin Modellenmesi 47
4.5.10. Ek Dışmerkezlik Etkisinin Modellenmesi 48
4.6. DOĞRUSAL HESAP YÖNTEMİNİN SEÇİLMESİ 49
4.6.1. Doğrusal Hesap Yöntemleri 49
4.6.2. Hesap Yönteminin Seçilmesi 49
4.7. EŞDEĞER DEPREM YÜKÜ YÖNTEMİ İLE DOĞRUSAL DEPREM HESABI 49
4.7.1. Toplam Eşdeğer Deprem Yükünün Belirlenmesi 49
4.7.2. Katlara Etkiyen Eşdeğer Deprem Yüklerinin Belirlenmesi 50
4.7.3. Binanın Hakim Doğal Titreşim Periyodunun Belirlenmesi 51
4.7.4. Eşdeğer Deprem Yükü Yönteminde Burulma Hesabı 52
4.7.5. Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi ile Bodrumlu Binaların Hesabı 52
4.8. MODAL HESAP YÖNTEMLERİ İLE DOĞRUSAL DEPREM HESABI 53
4.8.1. Modal Hesap Yöntemleri 53
4.8.2. Mod Birleştirme Yöntemi ile Deprem Hesabı 53
 
4.8.3. Zaman Tanım Alanında Mod Toplama Yöntemi ile Deprem Hesabı 54
4.8.4. Azaltılmış İç Kuvvetlerin ve Yerdeğiştirmelerin Eşdeğer Taban Kesme Kuvvetine
Göre Büyütülmesi 54
4.8.5. Modal Hesap Yöntemleri ile Bodrumlu Binaların Hesabı 54
4.9. GÖRELİ KAT ÖTELEMELERİNİN SINIRLANDIRILMASI, İKİNCİ MERTEBE ETKİLERİ VE DEPREM DERZLERİ 55
4.9.1. Etkin Göreli Kat Ötelemelerinin Hesaplanması ve Sınırlandırılması 55
4.9.2. İkinci Mertebe Etkileri 56
4.9.3. Deprem Derzleri 57
4.10. TASARIMA ESAS İÇ KUVVETLER VE TEMELLERE AKTARILAN
KUVVETLER 58
4.10.1. Bodrumlu Binalarda Tasarıma Esas İç Kuvvetler 58
4.10.2. Bodrumsuz Binalarda Tasarıma Esas İç Kuvvetler 59
4.10.3. Temellere Aktarılan Kuvvetler 59
4.10.4. Kazıklı Temeller İçin Yapı – Kazık – Zemin Etkileşimi 59
BİLGİLENDİRME EKİ 4A – AKMA DAYANIMI, TASARIM DAYANIMI VE DEPREM YÜKÜ KATSAYILARI 60
4A.0. SİMGELER 60
4A.1. AKMA DAYANIMI VE AKMA DAYANIMI AZALTMA KATSAYISI 60
4A.1.1. Akma Dayanımı 60
4A.1.2. Akma Dayanımı Azaltma Katsayısı 60
4A.2. TASARIM DAYANIMI VE DAYANIM FAZLALIĞI KATSAYISI 61
4A.2.1. Tasarım Dayanımı 61
4A.2.2. Dayanım Fazlalığı Katsayısı 61
4A.3. TAŞIYICI SİSTEM  DAVRANIŞ  KATSAYISI VE DEPREM  YÜKÜ AZALTMA
KATSAYISI 62
4A.3.1. Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı 62
4A.3.2. Deprem Yükü Azaltma Katsayısı 62
EK 4B – MODAL HESAP YÖNTEMLERİ 63
4B.0. SİMGELER 63
4B.1. MODAL HESAP PARAMETRELERİ 65
4B.2. MOD BİRLEŞTİRME YÖNTEMİ İLE DEPREM HESABI 66
4B.3.  ZAMAN  TANIM  ALANINDA  MOD  TOPLAMA  YÖNTEMİ  İLE  DEPREM
HESABI 67
BİLGİLENDİRME EKİ 4C – DOLGU DUVARLARI İÇİN ESNEK BAĞLANTI DETAYI ÖRNEĞİ 69
BÖLÜM 5 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA BİNALARIN ŞEKİLDEĞİŞTİRMEYE GÖRE DEĞERLENDİRME VE TASARIMI İÇİN HESAP ESASLARI 70
5.0. SİMGELER 70
 
5.1. ŞEKİLDEĞİŞTİRMEYE GÖRE DEĞERLENDİRME VE TASARIM YAKLAŞIMI
............................................................................................................................................. 72
5.1.1. Tanım 72
5.1.2. Kapsam 72
5.1.3. Performans Hedefleri 73
5.2. DEPREM ETKİSİNİN TANIMLANMASI VE DİĞER ETKİLERLE BİRLEŞTİRİLMESİ 73
5.2.1. Deprem Etkisi 73
5.2.2. Deprem Etkisinin Diğer Etkilerle Birleştirilmesi 73
5.3. DOĞRUSAL OLMAYAN DAVRANIŞ MODELLERİ 74
5.3.1. Yığılı Plastik Davranış Modeli 74
5.3.2. Yayılı Plastik Davranış Modelleri 75
5.4. DOĞRUSAL OLMAYAN HESAP İÇİN TAŞIYICI SİSTEMİN MODELLENMESİNE İLİŞKİN KURALLAR 75
5.4.1. Genel Modelleme Kuralları 75
5.4.2. Kiriş ve Kolonların Modellenmesi 76
5.4.3. Betonarme Perdelerin Modellenmesi 76
5.4.4. Bodrum Perdelerinin ve Döşemelerin Modellenmesi 77
5.4.5. Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanlarının Etkin Kesit Rijitlikleri 77
5.4.6. Kütlelerin Modellenmesi 78
5.4.7. Ek Dışmerkezlik Etkisinin Modellenmesi 78
5.5. DOĞRUSAL OLMAYAN HESAP YÖNTEMİNİN SEÇİMİ 78
5.5.1. Doğrusal Olmayan Hesap Yöntemleri 78
5.5.2. Hesap Yönteminin Seçilmesi 78
5.6. DOĞRUSAL OLMAYAN İTME YÖNTEMLERİ İLE DEPREM HESABI 78
5.6.1. İtme Yöntemleri 78
5.6.2. Tek Modlu İtme Yöntemleri 79
5.6.3. Sabit Tek Modlu İtme Yöntemi 79
5.6.4. Değişken Tek Modlu İtme Yöntemi 79
5.6.5. Tek Modlu İtme Yöntemlerinde Depremin Modal Yerdeğiştirme Talebinin Elde
Edilmesi 80
5.6.6. Çok Modlu İtme Yöntemleri 80
5.7. ZAMAN TANIM ALANINDA DOĞRUSAL OLMAYAN HESAP YÖNTEMİ İLE
DEPREM HESABI 80
5.7.1. Tanım 80
5.7.2. Deprem Kayıtlarının Seçimi ve Ölçeklendirilmesi 81
5.7.3. Hesapta Gözönüne Alınacak Hususlar 81
5.7.4. Değerlendirmeye Esas Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Talepleri 81
 
5.8. ŞEKİLDEĞİŞTİRMELERİN VE İÇ KUVVETLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ 81
5.8.1. Yeni Betonarme Bina Elemanları İçin İzin Verilen Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Sınırları 81
5.8.2. Yeni Çelik Bina Elemanları İçin İzin Verilen Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Sınırları
.......................................................................................................................................... 83
5.8.3. Betonarme ve Çelik Kazıklar İçin İzin Verilen Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Sınırları
.......................................................................................................................................... 84
 
5.9. ŞEKİLDEĞİŞTİRMEYE GÖRE TASARIMININ SONUÇLANDIRILMASI 84
EK 5A – BETON VE DONATI ÇELİĞİ İÇİN GERİLME – ŞEKİLDEĞİŞTİRME BAĞINTILARI 85
5A.0. SİMGELER 85
5A.1. SARGILI VE SARGISIZ BETON MODELLERİ 85
5A.2. DONATI ÇELİĞİ MODELİ 87
EK 5B – TEK MODLU İTME HESABI YÖNTEMLERİ 88
5B.0. SİMGELER 88
5B.1. SABİT TEK MODLU İTME YÖNTEMİ İLE MODAL KAPASİTE DİYAGRAMININ ELDE EDİLMESİ 90
5B.2. DEĞİŞKEN TEK MODLU İTME YÖNTEMİ İLE MODAL KAPASİTE DİYAGRAMININ ELDE EDİLMESİ 92
5B.3. DEPREMİN MODAL YERDEĞİŞTİRME TALEBİNİN DOĞRUSAL OLMAYAN SPEKTRAL YERDEĞİŞTİRME OLARAK ELDE EDİLMESİ 93
5B.4. DEPREMİN MODAL YERDEĞİŞTİRME TALEBİNİN ZAMAN TANIM ALANINDA DOĞRUSAL OLMAYAN HESAPTAN ELDE EDİLMESİ 96
EK 5C – ÇELİK ELEMANLAR İÇİN İZİN VERİLEN ŞEKİLDEĞİŞTİRME SINIRLARI
............................................................................................................................................. 98
5C.0. SİMGELER 98
5C.1. ÇELİK KİRİŞ VE KOLONLARIN ŞEKİLDEĞİŞTİRME SINIRLARI 98
5C.1.1. Çelik Kirişler için Akma Dönmesinin Hesaplanması 99
5C.1.2. Çelik Kolonlar için Akma Dönmesinin Hesaplanması 99
5C.2. MOMENT AKTARAN ÇERÇEVELERİN KOLON – KİRİŞ BİRLEŞİM BÖLGELERİNİN ŞEKİLDEĞİŞTİRME SINIRLARI 99
5C.2.1. Alın Levhalı ve Başlık Levhalı Birleşimlerin Dönme Rijitliği 100
5C.2.2. Alın Levhalı ve Başlık Levhalı Birleşimli Sistemleri Kiriş Rijitliği 100
5C.3. MERKEZİ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELERİN ŞEKİLDEĞİŞTİRME
SINIRLARI 100
5C.3.1. Eksenel Basınç Kuvveti Altında Akma Şekildeğiştirmesi 100
5C.3.2. Eksenel Çekme Kuvveti Altında Akma Şekildeğiştirmesi 100
5C.3.3. Burkulması Engellenmiş Çelik Çaprazın Akma Şekildeğiştirmesi 101
5C.4. DIŞMERKEZ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELERİN VE ÇELİK BAĞ KİRİŞLİ SİSTEMLERİN ŞEKİLDEĞİŞTİRME SINIRLARI 101
BÖLÜM 6 DEPREM ETKİSİ ALTINDA YAPISAL OLMAYAN BİNA
ELEMANLARININ TASARIM ESASLARI 103
6.0. SİMGELER 103
6.1. GENEL KURALLAR 103
6.2. EŞDEĞER DEPREM YÜKLERİ 104
6.3. YERDEĞİŞTİRMELERİN SINIRLANDIRILMASI 107
BÖLÜM 7 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA YERİNDE DÖKME BETONARME BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 108
7.0. SİMGELER 108
7.1. KAPSAM 111
7.2. GENEL KURALLAR 111
7.2.1. Betonarme Taşıyıcı Sistemlerin Sınıflandırılması 111
7.2.2. İlgili Standartlar 112
7.2.3. Taşıyıcı Sistem Hesabında Kullanılacak Kesit Rijitlikleri 112
7.2.4. Kesit Hesaplarında Kullanılacak Yöntem 112
7.2.5. Malzeme 112
7.2.6. Donatılarının Kenetlenme Boyu 113
7.2.7. Kaynaklı, Manşonlu ve Kimyasal Ankrajlı Ek ve Bağlantılar 113
7.2.8. Özel Deprem Etriyeleri ve Çirozları 113
7.3. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK KOLONLAR 114
7.3.1. Enkesit Koşulları 114
7.3.2. Boyuna Donatı Koşulları 114
7.3.3. Boyuna Donatının Düzenlenmesi 114
7.3.4. Enine Donatı Koşulları 115
7.3.5. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulu 116
7.3.6. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulunun Bazı Kolonlarda Sağlanamaması Durumu 118
7.3.7. Kolonların Kesme Güvenliği 118
7.3.8. Kısa Kolonlara İlişkin Koşullar 120
7.4. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK KİRİŞLER 121
7.4.1. Enkesit Koşulları 121
7.4.2. Boyuna Donatı Koşulları 122
7.4.3. Boyuna Donatının Düzenlenmesi 122
7.4.4. Enine Donatı Koşulları 123
7.4.5. Kirişlerin Kesme Güvenliği 123
7.5. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK ÇERÇEVE SİSTEMLERİNDE KOLON BİRLEŞİM BÖLGELERİ 125
7.5.1. Kuşatılmış ve Kuşatılmamış Birleşimler 125
7.5.2. Kolon-Kiriş Birleşim Bölgelerinin Kesme Güvenliği 125
7.6. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK PERDELER 126
7.6.1. Enkesit Koşulları 126
7.6.2. Perde Uç Bölgeleri ve Kritik Perde Yüksekliği 127
7.6.3. Gövde Donatısı Koşulları 127
7.6.4. Gövde Donatılarının Düzenlenmesi 128
7.6.5. Perde Uç Bölgelerinde Donatı Koşulları 128
7.6.6. Tasarım Eğilme Momentleri ve Kesme Kuvvetleri 130
7.6.7. Perdelerin Kesme Güvenliği 131
7.6.8. Bağ Kirişli (Boşluklu) Perdelere İlişkin Kural ve Koşullar 132
7.6.9. Perdelerde Boşluklar 133
7.7. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI KOLONLAR 134
7.7.1. Enkesit Koşulları 134
7.7.2. Boyuna Donatı Koşulları 134
7.7.3. Boyuna Donatının Düzenlenmesi 134
7.7.4. Enine Donatı Koşulları 134
7.7.5. Kolonların Kesme Güvenliği 135
7.7.6. Kısa Kolonlara İlişkin Koşullar 135
7.8. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI KİRİŞLER 135
7.8.1. Enkesit Koşulları 135
7.8.2. Boyuna Donatı Koşulları 135
7.8.3. Boyuna Donatının Düzenlenmesi 135
7.8.4. Enine Donatı Koşulları 135
7.8.5. Kirişlerin Kesme Güvenliği 136
7.9. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI ÇERÇEVE SİSTEMLERİNDE KOLON - KİRİŞ BİRLEŞİM BÖLGELERİ 136
7.10. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI PERDELER 136
7.11. DÖŞEMELER 136
7.12. DUVAR HATILLARI 141
7.13. BETONARME UYGULAMA PROJESİ ÇİZİMLERİNE İLİŞKİN KURALLAR 141
7.13.1. Genel Kurallar 141
7.13.2. Kolon ve Perde Detayları 141
7.13.3. Kiriş Detayları 142
BÖLÜM 8 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA ÖNÜRETİMLİ BETONARME BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 143
8.0. SİMGELER 143
8.1. KAPSAM 143
8.2. ÖNÜRETİMLİ BİNALARIN GENEL ÖZELLİKLERİ 143
8.2.1. Önüretimli Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanları ve Bağlantıları 143
8.2.2. Önüretimli Betonarme Bina Tasarımına İlişkin Genel Kurallar 144
8.2.3. Önüretimli Binalarda Malzeme Özellikleri 144
8.3. MAFSALLI BAĞLANTILAR (MFB) 145
8.3.1. Genel Özellikler 145
8.3.2. Mafsallı Bağlantılarda Devrilme Stabilitesi 145
8.3.3. Pimli Bağlantılar (MFB1) 146
8.3.4. Kaynaklı Bağlantılar (MFB2) 147
8.3.5. Yuvalı Bağlantılar (MFB3) 148
8.3.6. Diğer Mafsallı Bağlantılar 148
8.4. MOMENT AKTARAN BAĞLANTILAR (MAB) 149
8.4.1. Genel Özellikler 149
8.4.2. Islak Kolon-Kiriş Bağlantısı (MAB1) 149
8.4.3. Tam Ard-Germeli Bağlantı (MAB2) 150
8.4.4. Üstte Islak – Altta Kaynaklı Bağlantılar (MAB3) 151
8.4.5. Manşonlu-Pimli Bağlantılar (MAB4) 152
8.4.6. Moment Aktaran Elemanların Eklerinde Kullanılacak Donatı Ekleme Araçları. 153
8.5. ÖNÜRETİMLİ TAŞIYICI PANEL-DÖŞEME SİSTEMLERİ 153
8.5.1. Çift Cidarlı Paneller 153
8.5.2. Tek Cidarlı Paneller 153
8.6. ÖNÜRETİMLİ BİNALARDA DİYAFRAMLARA İLİŞKİN KOŞULLAR 154
8.6.1. Çatı Diyaframı 154
8.6.2. Döşeme Diyaframı Oluşturulması 154
8.7. KOLONLARI ÜSTTEN MAFSALLI BİNALARA İLİŞKİN EK KOŞULLAR 156
EK 8A – DONATI EKLEME ARAÇLARI 157
EK 8B – ÇATI DÜZLEMİ DİYAFRAMININ TANIMLANMASI 159
BÖLÜM 9 DEPREM ETKİSİ ALTINDA ÇELİK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 160
9.0. SİMGELER 160
9.1. KAPSAM 164
9.2. GENEL KURALLAR 164
9.2.1. Çelik Taşıyıcı Sistemlerin Sınıflandırılması 164
9.2.2. İlgili Standartlar ve Tasarım Esasları 165
9.2.3. Malzeme Koşulları 165
9.2.4. Olası Malzeme Dayanımı 166
9.2.5. Deprem Etkisini İçeren Yük Birleşimleri 167
9.2.6. Dayanım Fazlalığı Katsayısı ile Büyütülen Deprem Etkileri 167
9.2.7. Enkesit Koşulları 167
9.2.8. Kirişlerde Stabilite Bağlantıları 167
9.2.9. Süneklik Düzeyi Yüksek Yatay Yük Taşıyıcı Sistemler için Kapasitesi Korunmuş
Bölgeler 170
9.2.10. Kolon ve Kiriş Ekleri 170
9 3. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK MOMENT AKTARAN ÇELİK ÇERÇEVELER 171
9.3.1. Genel Koşullar 172
9.3.2. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulu 172
9.3.3. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulunun Sağlanmaması Durumu 173
9.3.4. Kiriş - Kolon Birleşim Bölgeleri 174
9.3.5. Kolon Ekleri 176
9.3.6. Kiriş – Kolon Birleşimlerinin Stabilitesi 176
9.4. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI MOMENT AKTARAN ÇELİK ÇERÇEVELER 177
9.4.1. Genel Koşullar 177
9.4.2. Kiriş - Kolon Birleşim Bölgeleri 177
9.4.3. Kolon Ekleri 178
9.5. MERKEZİ VE DIŞMERKEZ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELER 178
9 6. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK MERKEZİ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELER 179
9.6.1. Genel Koşullar 179
9.6.2. Sistem Analizi 179
9.6.3. Çaprazlar 181
9.6.4. Özel Çapraz Düzenleri İçin Ek Koşullar 181
9.6.5. Çapraz – Kiriş – Kolon Birleşimleri 182
9.6.6. Çapraz Uç Birleşimlerinin Gerekli Dayanımı 182
9.6.7. Kolon Ekleri 183
9.7. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI MERKEZİ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELER 183
9.7.1. Genel Koşullar 183
9.7.2. Sistem Analizi 183
9.7.3. Çaprazlar 183
9.7.4. Özel Çapraz Düzenleri İçin Ek Koşullar 184
9.7.5. Çapraz Birleşimleri 184
9.7.6. Kolon Ekleri 184
9.8. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK DIŞMERKEZ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELER
........................................................................................................................................... 185
9.8.1. Genel Koşullar 185
9.8.2. Bağ Kirişleri 185
9.8.3. Bağ Kirişinin Yanal Doğrultuda Desteklenmesi 186
9.8.4. Bağ Kirişinin Dönme Açısı 186
9.8.5. Rijitlik (Berkitme) Levhaları 187
9.8.6. Çaprazlar, Kat Kirişleri ve Kolonlar 188
9.8.7. Kolon Ekleri 188
9.8.8. Çapraz - Bağ Kirişi Birleşimi 188
9.8.9. Bağ Kirişi - Kolon Birleşimi 188
9.8.10. Çapraz – Kiriş – Kolon Birleşimi 189
9.9. BURKULMASI ÖNLENMİŞ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELER 189
9.9.1. Genel Koşullar 189
9.9.2. Sistem Analizi 190
9.9.3. Çaprazlar 190
9.9.4. Özel Çapraz Düzenleri İçin Ek Koşullar 191
9.9.5. Kiriş – Kolon Birleşimleri 191
9.9.6. Çaprazların Uç Birleşimleri 192
9.9.7. Kolon Ekleri 192
9.10. DİYAFRAM İÇİ BAŞLIK VE DİKME ELEMANLARI 192
9.10.1. Genel Koşullar 192
9.10.2. Diyafram Başlığı 193
9.10.3. Diyafram Dikmeleri 193
9.10.4. Yatay Çapraz Sistemleri ve Uzay Çatı Kafes Sistemleri 193
9.11. MOMENT AKTARAN ÇERÇEVELERİN ÇELİK – BETONARME KOMPOZİT
KOLONLARI 193
9.11.1. Genel 193
9.11.2. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulu 194
9.11.3. Süneklik Düzeyi Yüksek Moment Aktaran Çerçevelerin Çelik Gömme Kompozit
Kolonları 194
9.11.4. Süneklik Düzeyi Yüksek Moment Aktaran Çerçevelerin Beton Dolgulu Kompozit
Kolonları 196
9.11.5. Süneklik Düzeyi Sınırlı Moment Aktaran Çerçevelerin Çelik Gömme Kompozit Kolonları 196
9.11.6. Süneklik Düzeyi Sınırlı Moment Aktaran Çerçevelerin Beton Dolgulu Kompozit
Kolonları 197
9.12. TEMEL BAĞLANTI DETAYLARI 197
9.13. PROJE HESAP RAPORU VE UYGULAMA PROJELERİNE İLİŞKİN KURALLAR
........................................................................................................................................... 198
9.13.1. Proje Hesap Raporu 198
9.13.2. Çelik Uygulama Projesi Çizimlerine İlişkin Kurallar 198
EK 9A – DEPREM KUVVETİ TAŞIYICI SİSTEMLERİN BİRLEŞİMLERİNDE GENEL KOŞULLAR 200
EK 9B – MOMENT AKTARAN ÇELİK ÇERÇEVELERDE KİRİŞ-KOLON  BİRLEŞİM
DETAYLARI 202
9B.0. SİMGELER 202
9B.1. KAPSAM VE GENEL HUSUSLAR 203
9B.2. TAM DAYANIMLI BULONLU ALIN LEVHALI BİRLEŞİMLER 206
9B.3. BULONLU BAŞLIK LEVHALI BİRLEŞİM 207
9B.4. TAM PENETRASYONLU KÜT KAYNAKLI BİRLEŞİM 211
9B.5. KAYNAKLI ZAYIFLATILMIŞ KİRİŞ ENKESİTLİ KİRİŞ – KOLON BİRLEŞİMİ
........................................................................................................................................... 213
EK 9C – ÇAPRAZ - KİRİŞ - KOLON BİRLEŞİM DETAYLARI 216
BÖLÜM 10 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA HAFİF ÇELİK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 218
10.0. SİMGELER 218
10.1. KAPSAM 220
10.2. GENEL KURALLAR 220
10.2.1. Hafif Çelik Bina Taşıyıcı Sistemlerinin Sınıflandırılması 220
10.2.2. İlgili Standartlar 221
10.2.3. Malzeme ve Birleşim Araçlarına İlişkin Koşullar 222
10.2.4. Enkesit Koşulları 222
10.2.5. Tasarım Yöntemi ve Yük Birleşimleri 224
10.2.6. Deprem Hesabı 224
10.2.7. Hafif Çelik Bina Sistemlerinin Yükseklik Sınırları 225
10.3. PANELLERİN TASARIM ESASLARI 225
10.3.1. Kaplamalı Panel Sistemlerinin Oluşturulması 225
10.3.2. Panel Tasarımı 227
10.3.3. Dikme Tasarımı 229
10.3.4. Birleşimlerin Tasarımı 231
10.4. YATAY YÜK TAŞIYAN PANELLER İÇİN UYULMASI GEREKEN KOŞULLAR
........................................................................................................................................... 232
10.4.1. Kaplamalı Panel Sistemler için Koşullar 232
10.4.2. Çaprazlı Panel Sistemler için Koşullar 233
10.4.3. Çapraz Elemanları Sadece Çekme Etkisi Altında Olan Çaprazlı Panel Sistemler için Ek Özel Koşullar 234
10.5. DÖŞEMELER 234
EK 10A – ELEMANLARDA AÇILACAK DELİKLER İÇİN KURALLAR 236
10A.0. SİMGELER 236
10A.1. KAPSAM VE GENEL HUSUSLAR 236
10A.2. DELİKLER İÇİN KURALLAR 236
EK 10B – MATKAP UÇLU VİDALAR VE BULONLAR İÇİN DAYANIM HESAPLARI
........................................................................................................................................... 237
10B.0. SİMGELER 237
10B.1. KAPSAM 238
EK 10C – PANEL DENEYİ ESASLARI 241
10C.0. SİMGELER 241
10C.1. KAPSAM VE GENEL HUSUSLAR 241
BÖLÜM 11 DEPREM ETKİSİ ALTINDA YIĞMA BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 243
11.0. SİMGELER 243
11.1. KAPSAM VE TANIMLAR 244
11.2. MALZEMELER VE DAYANIM 245
11.3. DEPREM HESABI 247
11.4. TAŞIMA GÜCÜ YÖNTEMİNE GÖRE HESAP 249
11.5. DİĞER TASARIM KRİTERLERİ 251
BÖLÜM 12 DEPREM ETKİSİ ALTINDA AHŞAP BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 257
12.0. SİMGELER 257
12.1. KAPSAM 257
12.2. GENEL KURALLAR 257
12.2.1. Ahşap Taşıyıcı Sistemlerin Sınıflandırılması 257
12.2.2. İlgili Standartlar ve Tasarım Esasları 258
12.2.3. Malzeme Koşulları 259
12.3. DEPREM ETKİSİ ALTINDA YAPISAL MODELLEME VE HESAP 259
12.4. PANELLERİN TASARIM ESASLARI 260
12.4.1. Panelleri Oluşturan Elemanlar 260
12.4.2. Panellerin Oluşturulmasına İlişkin Kurallar 261
12.4.3. Panellerin Tasarımına İlişkin Kurallar 262
12.4.4. Dikmelerin Tasarımı 264
12.4.5. Birleşimlerin Tasarımı 264
12.5. DÖŞEMELERİN TASARIM ESASLARI 265
12.5.1. Ahşap Döşemeleri Oluşturan Elemanlar 265
12.5.2. Döşemelerin Tasarımına İlişkin Kurallar 265
12.6. BİRLEŞİMLERİN TASARIMI 266
BÖLÜM 13 DEPREM ETKİSİ ALTINDA YÜKSEK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 267
13.0. SİMGELER 267
13.1. KAPSAM VE TANIM 267
13.2. PERFORMANS HEDEFLERİ VE TASARIM AŞAMALARI 268
13.2.1. Tasarım Aşaması I: DD-2 Deprem Yer Hareketi Altında Ön Tasarım Boyutlandırma 268
13.2.2. Tasarım Aşaması II: DD-4 veya DD-3 Deprem Yer Hareketi Altında Kesintisiz Kullanım veya Sınırlı Hasar Performans Hedefi İçin Değerlendirme – İyileştirme 268
13.2.3. Tasarım Aşaması III: DD-1 Deprem Yer Hareketi Altında Göçmenin Önlenmesi veya Kontrollü Hasar Performans Hedefi İçin Değerlendirme – İyileştirme – Son Tasarım
........................................................................................................................................ 269
13.3. YÜKSEK BİNA TAŞIYICI SİSTEM ELEMANLARININ DAVRANIŞ ÖZELLİKLERİ 269
13.3.1. Doğrusal Olmayan Sünek Davranışa İlişkin Şekildeğiştirmeler 269
13.3.2. Doğrusal Davranışa İlişkin İç Kuvvetler 270
13.4. TASARIM AŞAMASI I: ÖN TASARIM – BOYUTLANDIRMA İÇİN HESAP ESASLARI 270
13.4.1. Kapsam 270
13.4.2. I. Aşama Taşıyıcı Sistem Modellemesi 271
13.4.3. I. Aşama Deprem Hesabı 271
13.4.4. Taşıyıcı Sistemin Ön Boyutlamasına İlişkin Ek Koşullar 271
13.5. TASARIM AŞAMASI II: KESİNTİSİZ KULLANIM VEYA SINIRLI HASAR PERFORMANS DEĞERLENDİRMESİ İÇİN HESAP ESASLARI 272
13.5.1. Kapsam 272
13.5.2. II. Aşama Taşıyıcı Sistem Modellemesi 272
13.5.3. II. Aşama Deprem Hesabı 272
13.5.4. II. Aşamada Değerlendirmeye Esas Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Talepleri 273
13.5.5. II. Aşama Performans Değerlendirmesi 274
13.6. TASARIM AŞAMASI III: GÖÇMENİN ÖNLENMESİ VEYA KONTROLLÜ HASAR PERFORMANS DEĞERLENDİRMESİ İÇİN HESAP ESASLARI 274
13.6.1. Kapsam 274
13.6.2. III. Aşama Taşıyıcı Sistem Modellemesi 275
13.6.3. III. Aşama Deprem Hesabı 275
13.6.4. III. Aşamada Değerlendirmeye Esas Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Talepleri 275
13.6.5. III. Aşama Performans Değerlendirmesi 276
13.7. YÜKSEK BİNA TASARIMININ SONUÇLANDIRILMASI VE TEMELLERİN
TASARIMI 276
13.7.1. Yüksek Bina Tasarımın Sonuçlandırılması 276
13.7.2. Temellerin Performans Değerlendirmesi / Tasarımı 276
13.8. YÜKSEK BİNALARDA KURULACAK YAPI SAĞLIĞI İZLEME SİSTEMİ 277
BİLGİLENDİRME EKİ 13A – YÜKSEK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİ 278
13A.1. TİPİK YÜKSEK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİ 278
13A.2. YÜKSEK BİNA TAŞIYICI SİSTEMİNİN DÜZENLENMESİNDE GÖZÖNÜNE
ALINACAK HUSUSLAR 279
BÖLÜM 14 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA YALITIMLI BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 280
14.0. SİMGELER VE TANIMLAR 280
14.0.1. Simgeler 280
14.0.2. Tanımlar 283
14.1. KAPSAM 284
14.2. AMAÇ 284
14.3. GENEL TASARIM İLKELERİ 284
14.4. YALITIM BİRİMLERİNİN TEMEL ÖZELLİKLERİ 285
14.5. YALITIM SİSTEMİNİN KARARLILIĞI 286
14.6. RÜZGAR, YANGIN VE ÇEVRESEL ETKİLER 286
14.7. YALITIM SİSTEMİNİN İNCELENMESİ, İZLENMESİ VE BAKIMI 286
14.8. ONAYLAR VE BELGELER 287
14.9. PERFORMANS HEDEFLERİ 287
14.10. TASARIMDA KULLANILACAK YÜK BİRLEŞİMLERİ 287
14.10.1. Yalıtım Arayüzü ve Altında Kalan Altyapı Elemanların Tasarımında Kullanılacak Yük Birleşimleri 287
14.10.2. Yalıtım Arayüzü Üzerindeki Üstyapı Elemanların Tasarımında Kullanılacak Yük Birleşimleri 287
14.10.3. Yalıtım Birimi Deneylerinde Kullanılacak Yük Birleşimleri 287
14.11. YALITIM SİSTEMİ HESAP ESASLARI 288
14.12. ELASTOMER YALITIM BİRİMLERİ 288
14.12.1. Tasarımda Kullanılacak Alt ve Üst Sınır Değerleri 288
14.12.2. Elastomer Yalıtım Birimlerinin Birim Şekildeğiştirme Sınırları 289
14.12.3. Elastomer Yalıtım Birimlerinin Düşey Kararlılığı 290
14.12.4. Elastomer Yalıtım Birimlerinin Bağlantıları 292
14.13. EĞRİ YÜZEYLİ SÜRTÜNMELİ YALITIM BİRİMLERİ 293
14.13.1. Tasarımda Kullanılacak Alt ve Üst Sınır Değerler 293
14.13.2. Eğri Yüzeyli Sürtünmeli Yalıtım Birimlerinin Bağlantıları 293
14.14. HESAP YÖNTEMLERİ 293
14.14.1. Hesap Yönteminin Seçilmesi 293
14.14.2. Etkin Deprem Yükü Yöntemi 294
14.14.3. Mod Birleştirme Yöntemi 295
14.14.4. Zaman Tanım Alanında Doğrusal Olmayan Hesap Yöntemi 296
14.14.5. Yalıtımlı Binalarda Göreli Kat Ötelemesi Sınırları ve Deprem Derzleri 297
14.15. YALITIM BİRİMİ DENEYLERİ 297
14.15.1. Deney Koşulları 297
14.15.2. Yalıtım Birimi Prototip Deneyleri 297
14.15.3. Yalıtım Birimi Üretim Kontrol Deneyleri 297
14.15.4. Yalıtım Birimi Kabul Koşulları 299
14.15.5. Tasarımın Doğrulanması 300
EK 14A – ELASTOMER YALITIM BİRİMLERİNİN TEMEL ÖZELLİKLERİ 301
EK 14B – EĞRİ YÜZEYLİ SÜRTÜNMELİ YALITIM BİRİMLERİNİN TEMEL ÖZELLİKLERİ 304
BÖLÜM 15 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA MEVCUT BİNA SİSTEMLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ VE GÜÇLENDİRME TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 306
15.0. SİMGELER 306
15.1. KAPSAM 307
15.2. BİNALARDAN BİLGİ TOPLANMASI 307
15.2.1. Binalardan Toplanacak Bilginin Kapsamı 307
15.2.2. Bilgi Düzeyleri 308
15.2.3. Mevcut Malzeme Dayanımı 308
15.2.4. Betonarme Binalarda Sınırlı Bilgi Düzeyi 308
15.2.5. Betonarme Binalarda Kapsamlı Bilgi Düzeyi 309
15.2.6. Çelik Binalarda Sınırlı Bilgi Düzeyi 310
15.2.7. Çelik Binalarda Kapsamlı Bilgi Düzeyi 310
15.2.8. Önüretimli Betonarme Binalarda Sınırlı Bilgi Düzeyi 311
15.2.9. Önüretimli Betonarme Binalarda Kapsamlı Bilgi Düzeyi 311
15.2.10. Yığma Binalarda Sınırlı Bilgi Düzeyi 311
15.2.11. Yığma Binalarda Kapsamlı Bilgi Düzeyi 311
15.2.12. Bilgi Düzeyi Katsayıları 312
15.3. YAPI ELEMANLARINDA HASAR SINIRLARI VE HASAR BÖLGELERİ 312
15.3.1. Kesit Hasar Durumları 312
15.3.2. Kesit Hasar Bölgeleri 312
15.3.3. Kesit ve Eleman Hasarlarının Tanımlanması 313
15.4. DEPREM HESABINA İLİŞKİN GENEL İLKE VE KURALLAR 313
15.5. DOĞRUSAL HESAP YÖNTEMLERİ İLE DEPREM HESABI 314
15.5.1. Hesap Yöntemleri 314
15.5.2. Betonarme Binaların Yapı Elemanlarında Hasar Türlerinin Belirlenmesi 314
15.5.3. Doğrusal Hesap Yöntemlerinin Uygulama Sınırları 315
15.5.4. Birim Şekildeğiştirme ve Plastik Dönme Taleplerinin Belirlenmesi 316
15.6. DOĞRUSAL OLMAYAN HESAP YÖNTEMLERİ İLE DEPREM HESABI 316
15.6.1. Tanım 316
15.6.2. Hesap Yöntemleri 317
15.7. ŞEKİLDEĞİŞTİRME SINIRLARI 317
15.7.1. Betonarme ve Önüretimli Betonarme Elemanların Kesit Birim Şekildeğiştirme ve
Plastik Dönme Sınırları 317
15.7.2. Çelik Elemanların Şekildeğiştirme ve Plastik Dönme Sınırları 317
15.7.3. Güçlendirilen Bölme Duvarlarının Şekildeğiştirme Sınırları 317
15.8. MEVCUT BİNALARIN DEPREM PERFORMANSININ BELİRLENMESİ 318
15.8.1. Mevcut veya Güçlendirilecek Binalarda Hedeflenen Deprem Performansı 318
15.8.2. Mevcut veya Güçlendirilecek Binaların Deprem Performansı 318
15.8.3. Mevcut Binalarda Sınırlı Hasar Performans Düzeyi 318
15.8.4. Mevcut Binalarda Kontrollü Hasar Performans Düzeyi 318
15.8.5. Mevcut Binalarda Göçmenin Önlenmesi Performans Düzeyi 319
15.8.6. Göçme Durumu 319
15.8.7. Betonarme Binalarda Güçlendirilmiş Bölme Duvarların Performans Düzeyleri
........................................................................................................................................ 319
15.8.8. Yığma Binaların Deprem Performansının Belirlenmesi 319
15.9. BİNALARIN GÜÇLENDİRİLMESİ 319
15.9.1. Güçlendirilen Binaların Deprem Güvenliğinin Belirlenmesi 320
15.9.2. Binalara Eklenecek Elemanların Tasarımı 320
15.9.3. Güçlendirme Türleri 320
15.10. BETONARME BİNALARIN GÜÇLENDİRİLMESİ 320
15.10.1. Kolonların Sarılması 320
15.10.2. Kolonların Eğilme Kapasitesinin Arttırılması 321
15.10.3. Kirişlerin Sarılması 321
15.10.4. Bölme Duvarlarının Güçlendirilmesi 322
15.10.5. Betonarme Taşıyıcı Sistemlerin Yerinde Dökme Betonarme Perdeler ile
Güçlendirilmesi 322
15.10.6. Betonarme Sisteme Yeni Çerçeveler Eklenmesi 323
15.10.7. Betonarme Sistemin Kütlesinin Azaltılması 323
EK 15A – DOĞRUSAL YÖNTEMLER İLE HESAPTA KOLON, PERDE VE KİRİŞ ELEMANLARINDA YERDEĞİŞTİRMİŞ EKSEN DÖNMELERİNİN TANIMI 324
15A.0. SİMGELER 324
15A.1. TANIMLAR 324
15A.2. YERDEĞİŞTİRMİŞ EKSEN DÖNMESİ 324
15A.3. ÇERÇEVE ELEMANLARINDA AKMA DÖNMESİ 325
15A.4. PERDE ELEMANLARINDA AKMA DÖNMESİ 325
EK 15B – LİFLİ POLİMER İLE SARGILANAN KOLONLARDA DAYANIM VE SÜNEKLİK ARTIŞININ HESABI 327
15B.0. SİMGELER 327
15B.1. KOLONLARIN KESME DAYANIMININ ARTTIRILMASI 328
15B.2. KOLONLARIN EKSENEL BASINÇ DAYANIMININ ARTTIRILMASI 329
15B.3. KOLONLARIN SÜNEKLİĞİNİN ARTTIRILMASI 330
15B.4. KOLONLARDA YETERSİZ BİNDİRME BOYU İÇİN SARGILAMA 330
15B.5. KOLON-KİRİŞ BİRLEŞİM BÖLGELERİNİN LP İLE GÜÇLENDİRİLMESİ . 331 EK 15C – DOLGU DUVARLARININ GÜÇLENDİRİLMESİ 332
15C.0. SİMGELER 332
15C.1. DOLGU DUVARLARININ GÜÇLENDİRİLMESİ 332
15C.2.   DOLGU DUVARLARIN HASIR ÇELİK DONATILI ÖZEL SIVA İLE GÜÇLENDİRİLMESİ 333
15C.3. DOLGU DUVARLARININ LİFLİ POLİMERLER İLE GÜÇLENDİRİLMESİ 335
BÖLÜM 16 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA TEMEL ZEMİNİ VE TEMELLERİN
TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR 337
16.0. SİMGELER 337
16.1. KAPSAM 340
16.2. ZEMİN KOŞULLARININ TANIMLANMASI 341
16.2.1. Zemin Araştırmaları 341
16.2.2. Zemin ve Temel Etüd Raporları 341
16.3. ZEMİN PARAMETRELERİNİN BELİRLENMESİ 342
16.4. YEREL ZEMİN SINIFLARININ BELİRLENMESİ 343
16.5. DEPREM ETKİSİ ALTINDA SAHAYA ÖZEL ZEMİN DAVRANIŞ ANALİZLERİ
........................................................................................................................................... 344
16.5.1. Kapsam 344
16.5.2. Doğrusal Olmayan Serbest Zemin Modeli ve Deprem Analizi 344
16.6. DEPREM ETKİSİ ALTINDA ZEMİNİN SIVILAŞMA RİSKİNİN DEĞERLENDİRMESİ 345
16.7. TEMELLERİN TASARIMI İÇİN GENEL KURALLAR 346
16.7.1. Amaç 346
16.7.2. Temel Tasarımında Taşıma Gücü İlkesi 347
16.7.3. Tasarım Etkileri 347
16.7.4. Tasarım Dayanımları 347
16.8. YÜZEYSEL TEMELLER 347
16.8.1. Kapsam 347
16.8.2. Yüzeysel Temeller İçin Dayanım Katsayıları 348
16.8.3. Yüzeysel Temellerin Taşıma Gücü 348
16.8.4. Yüzeysel Temellerin Yatayda Kayması 349
16.8.5. Temel Bağ Kirişleri 350
16.9. KAZIKLI TEMELLER 350
16.9.1. Kapsam 350
16.9.2. Kazıklı Temeller İçin Dayanım Katsayıları 351
16.9.3. Kazıkların Düşey Taşıma Gücü 351
16.9.4. Kazıkların Yanal Taşıma Gücü 352
16.10. KAZIKLI TEMELLERİN DEPREM HESABI 352
16.10.1. Yapı – Kazık – Zemin Etkileşimi 352
16.10.2. Kazıkların Tasarımına İlişkin Özel Koşullar 353
16.11. BİNALARIN BODRUM PERDELERİNE ETKİYEN STATİK VE DİNAMİK ZEMİN BASINÇLARI 353
16.12. DEPREM ETKİSİ ALTINDA DAYANMA YAPILARININ TASARIMI İÇİN
KURALLAR 354
16.12.1. Dayanma Yapılarının Stabilitesi 354
16.12.2. Toprak Basınçları 355
16.12.3. Dayanma Yapısı Arkası Su Seviyesinin Etkisi 356
16.13. DEPREM ETKİSİ ALTINDA ŞEVLERİN DURAYLILIĞI 357
EK 16A – ZEMİN ARAŞTIRMALARI İÇİN GENEL KURALLAR 360
16A.1. ZEMİN ARAŞTIRMA SONDAJLARI 360
16A.2. ARAZİ DENEYLERİ 360
16A.3. LABORATUVAR DENEYLERİ 361
EK 16B – BASİTLEŞTİRİLMİŞ ZEMİN SIVILAŞMA DEĞERLENDİRMESİ 362
16B.1. KAPSAM 362
16B.2. SPT VERİLERİNİN DÜZELTİLMESİ 362
16B.2.1. Ham SPT Verilerinin Düzeltilmesi 362
16B.2.2. SPT Verilerinin İnce Dane İçeriğine Göre Düzeltilmesi 362
16B.3. SIVILAŞMA DİRENCİNİN HESAPLANMASI 363
16B.4. DEPREMDE OLUŞAN KAYMA GERİLMESİNİN HESAPLANMASI 363
EK 16C – DEPREM ETKİSİ ALTINDA YAPI – KAZIK – ZEMİN ETKİLEŞİMİ 365
16C.1. YAPI – ZEMİN ETKİLEŞİMİ 365
16C.2. YÖNTEM I İLE YAPI – KAZIK – ZEMİN ETKİLEŞİMİ HESABI 365
16C.2.1. Yöntem I – Kapsam 365
16C.2.2. Yöntem I – Kinematik Etkileşim Hesabı 365
16C.2.3. Yöntem I – Eylemsizlik Etkileşimi Hesabı 366
16C.2.4. Yöntem I – Ortak Sistem Yaklaşımı ile Etkileşim Hesabı 367
16C.3. YÖNTEM II İLE YAPI – KAZIK – ZEMİN ETKİLEŞİMİ HESABI 367
16C.3.1. Yöntem II – Kapsam 367
16C.3.2. Yöntem II – Kinematik Etkileşim Hesabı 367
16C.3.3. Yöntem II – Eylemsizlik Etkileşimi Hesabı 369
16C.3.4. Yöntem II – Ortak Sistem Yaklaşımı ile Etkileşim Hesabı 369
16C.4. YÖNTEM III İLE YAPI – KAZIK – ZEMİN ETKİLEŞİMİ HESABI 369
16C.4.1. Yöntem III – Kapsam 369
16C.4.2. Yöntem III – Kinematik Etkileşim Hesabı 370
16C.4.3. Yöntem III – Eylemsizlik Etkileşimi Hesabı 371
16C.5. KAZIKLARDA DEĞERLENDİRMEYE / TASARIMA ESAS ŞEKİLDEĞİŞTİRMELER VE İÇ KUVVETLER 371
16C.6.   KAZIK   –   ZEMİN   ETKİLEŞİMİ   İÇİN   DOĞRUSAL   OLMAYAN ZEMİN
YAYLARI 371
16C.6.1. Tanım 371
16C.6.2. p-y Yayları için Kaynaklar 372
16C.6.3. t-z ve Q-Z Yayları için Kaynak 372
EK 16D – ARAZİ ZEMİN ÖZELLİKLERİNİN YERİNDE İYİLEŞTİRİLMESİ 373
BÖLÜM 17 – DÜZENLİ YERİNDE DÖKME BETONARME BİNALAR İÇİN BASİTLEŞTİRİLMİŞ TASARIM KURALLARI 374
17.0. SİMGELER 374
17.1. KAPSAM 378
17.2. GENEL KURALLAR 379
17.3. DÜŞEY TAŞIYICI ELEMANLARININ BOYUTLANDIRILMASI 381
17.3.1. Taşıyıcı Sistemi Çerçevelerden Oluşan Binalar 381
17.3.2. Taşıyıcı Sistemi Perdeler ve Çerçevelerden Oluşan Binalar 382
17.4. ENKESİT VE DONATI ALT SINIRLARI 382
17.4.1. Taşıyıcı Sistem Elemanları için Enkesit Alt Sınırları 382
17.4.2. Taşıyıcı Sistem Elemanları için Donatı Alt Sınırları 383
17.5. BASİTLEŞTİRİLMİŞ YAPISAL ÇÖZÜMLEME 383
17.5.1. Deprem Etkilerinin Hesabı 383
17.5.2. Düşey Yük Etkilerinin Hesabı 388
17.6. TASARIMA ESAS İÇ KUVVETLER 390
17.7. BASİTLEŞTİRİLMİŞ KESİT TAŞIMA GÜCÜ KURALLARI 391
17.8. DİKDÖRTGEN ENKESİTE SAHİP OLMAYAN PERDELER 393
17.9. DÖŞEMELERDEN PERDELERE DEPREM YÜKÜ AKTARIMI 394
 
BÖLÜM 1 – GENEL HÜKÜMLER
 
1.1. KAPSAM
 
1.1.1 – Bu Yönetmelik hükümleri, yeni yapılacak binaların deprem etkisi altında tasarımı ile mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirme tasarımı için uygulanır.
 
1.1.2 – Bu Yönetmelik hükümleri, deprem etkisi altında yerinde dökme ve önüretimli betonarme, çelik, hafif çelik, yığma ve ahşap malzemeden yapılan binaların deprem etkisi altında tasarımı için uygulanır.
 
1.1.3 – Deprem etkisi altında yüksek binaların tasarımı için özel kurallar Bölüm 13’te
tanımlanmıştır.
 
1.1.4 – Deprem etkisi altında yalıtımlı binaların tasarımı için özel kurallar Bölüm 14’ te
tanımlanmıştır.
 
1.1.5 – Deprem etkisi altında mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi için özel
kurallar Bölüm 15’te tanımlanmıştır.
 
1.1.6 – Deprem etkisi altında binalarda 1.1.4 kapsamındaki yalıtım uygulamalarından farklı aktif ve pasif davranış kontrolü uygulamaları ve bunlara ilişkin tasarım kuralları bu Yönetmeliğin kapsamı dışındadır.
 
1.1.7 – Binalar ve bina türü yapıların dışında kalan köprüler, barajlar, kıyı ve liman yapıları, tüneller, boru hatları, enerji nakil hatları, nükleer tesisler, doğal gaz depolama tesisleri gibi yapılar, tamamı yer altında bulunan yapılar ve binalardan farklı hesap ve güvenlik esaslarına göre projelendirilen diğer yapılar bu Yönetmeliğin kapsamı dışındadır.
 
1.1.8 – Tarihi ve kültürel değeri olan tescilli yapıların ve anıtların deprem etkisi altında değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi bu Yönetmeliğin kapsamı dışındadır.
 
1.1.9 – Bu Yönetmeliğin kapsamı dışındaki bina ve bina türü yapıların deprem etkisi altında tasarımı için kendi özel yönetmelikleri yapılıncaya dek, öncelikle ilgili Türk Standartlarında verilen hükümler ile birlikte, uluslararası geçerliliği kabul edilen eşdeğer diğer standart, yönetmelik gibi teknik düzenlemeler veya kurumlarınca belirlenen teknik kurallar, bu Yönetmelikte öngörülen ilkeler gözetilerek kullanılabilir.
 
1.1.10 – Bu Yönetmelikte yer alan ekler aşağıda (a) ve (b)’de tanımlanmıştır:
(a) Bilgilendirme Eki olarak adlandırılan ekler, Yönetmeliğin ilgili bölümlerinin daha iyi anlaşılması ve uygulanmasına yönelik olarak bilgi verme amacı ile düzenlenmiştir. Bu ekler, Yönetmeliğin uygulanması zorunlu kısımları değildir.
(b) Yönetmelikte yer alan diğer Ek’ler, Yönetmeliğin ayrılmaz parçalarıdır ve uygulanmaları
zorunludur.
 
1.2. GENEL İLKELER
 
1.2.1 – Bu Yönetmeliğe göre deprem etkisi altında yeni binaların tasarımında ve mevcut binaların değerlendirilmesinde esas alınacak deprem yer hareketi düzeyleri Bölüm 2’de tanımlanmıştır. Bu deprem yer hareketi düzeylerine karşı gelen deprem etkileri, 22/01/2018 tarih ve 2018/11275 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile yürürlüğe konulan Türkiye Deprem Tehlike Haritaları ile tanımlanmıştır.
 
1.2.2 – Bu Yönetmeliğe göre deprem etkisi altında yeni binaların tasarımında ve mevcut binaların değerlendirilmesinde esas alınacak Bina Performans Hedefleri ile Deprem Tasarım Sınıfları (DTS) Bölüm 3’te tanımlanmıştır.
 
1.2.3 – Bu Yönetmeliğe göre deprem etkisi altında tasarımı yapılan binalar, malzeme ve işçilik koşulları bakımından Türk Standartları ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Genel Teknik Şartnamesi’ne, 10.07.2013 tarihli ve 28703 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Yapı Malzemeleri Yönetmeliği’ne, 26.06.2009 tarihli ve 27270 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Yapı Malzemelerinin Tabi Olacağı Kriterler Hakkında Yönetmelik kurallarına uygun olacaktır.
 
1.3. ÖZEL KONULARDA TASARIM GÖZETİMİ VE KONTROLÜ
 
1.3.1. Tanım
 
1.3.1.1 – Bu Yönetmeliğin uygulanmasına ilişkin değerlendirme ve tasarım süreçlerinde, özel uzmanlık gerektiren konularda projenin başlangıcından tamamlanmasına kadar ilgili tüm tasarım aşamalarında görev yapacak şekilde, ilgili alanda teorik ve mesleki bilgi ve deneyim sahibi inşaat mühendislerinden “tasarım gözetimi ve kontrolü” hizmeti alınmak zorundadır.
 
1.3.1.2 – Bu tür hizmetleri yerine getireceklerin eğitim koşulları, mesleki yeterlilik ve deneyim konuları ve bunların belgelendirilmesi ile hizmetin yürütülmesine ilişkin usul ve esaslar Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından belirlenir.
 
1.3.2. Kapsam
 
Bu Yönetmeliğin uygulanmasında aşağıda (a) ila (g)’de belirtilen konular 1.3.1’de tanımlanan
“tasarım gözetimi ve kontrolü” hizmetine tabidir:
(a) Bölüm 2 kapsamında 2.4.1’de belirtilen Sahaya Özel Deprem Tehlikesi Analizleri
(b) Bölüm 2 kapsamında 2.5’e göre Zaman Tanım Alanında Deprem Yer Hareketlerinin Tanımlanması
(c) Bölüm 2 ve Bölüm 16 kapsamında 2.4.2 ve 16.5’e göre Sahaya Özel Zemin Davranışı
Analizleri
(d) Bölüm 5 kapsamında 5.6.6’ya göre Çok Modlu İtme Yöntemleri ve 5.7’ye göre Zaman
Tanım Alanında Doğrusal Olmayan Hesap Yöntemi İle Deprem Hesabı
(e) Bölüm 13’e göre Yüksek Bina Taşıyıcı Sistemlerinin Deprem Hesabı ve Tasarımı
(f) Bölüm 14’e göre Yalıtımlı Bina Taşıyıcı Sistemlerinin Deprem Hesabı ve Tasarımı
(g) Bölüm 16 kapsamında 16.10’a göre Zaman Tanım Alanında Doğrusal Olmayan Yapı- Kazık-Zemin Etkileşimi Hesapları
 
1.4. DENEYE DAYALI TASARIM
 
Yeterli hesap modellerinin bulunmadığı, çok sayıda benzer bileşenin kullanıldığı durumlarda veya tasarımda kullanılan varsayımların doğrulanması amacıyla yapılacak deneysel çalışmalarda TS EN 1990 Ek D’de verilen esaslar veya eşdeğer uluslararası kurallar dikkate alınacak, belgelendirme işlemleri ise 1.2.3’e göre yapılacaktır.
 
1.5. ATIF YAPILAN STANDART, YÖNETMELİK VE/VEYA DOKÜMANLAR
 
Bu Yönetmelikte, tarih belirtilerek veya belirtilmeksizin diğer standard ve/veya dokümanlara atıf yapılmaktadır. Bu atıflar metin içerisinde uygun yerlerde belirtilmiş ve Tablo 1.1’de verilmiştir. Tarih belirtilen atıflarda daha sonra yapılan tadil veya revizyonlar, atıf yapan bu Yönetmelikte de tadil veya revizyon yapılması şartı ile uygulanır. Atıf yapılan standard ve/veya dokümanın tarihinin Tablo 1.1’de belirtilmemesi halinde en son baskısı kullanılır.
 
Tablo 1.1 – Atıf Yapılan Standart, Yönetmelik ve/veya Dokümanlar
 
EN, ISO, TS vb. No Adı Atıf Yapılan Bölüm
ÇYTHYE:2016 Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair
Yönetmelik Bölüm 9
TS EN 1990:2002+A1:2005 Yapı Tasarım Esasları Bölüm 1
TS 500:2000
+T1:2001+T2:2002+T3:2014 Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları Bölüm 7, Bölüm 8,
Bölüm 15
TS 498 Yapı Elemanlarının Boyutlandırılmasında Alınacak Yüklerin Hesap Değerleri Bölüm 7, Bölüm 9,
Bölüm 10,
TS 708:2016 Çelik – Betonarme İçin – Donatı Çeliği Bölüm 7
TS EN 13670 Beton Yapıların İnşaası Bölüm 7
TS EN 1992-1-1:2004
+AC:2009+A1:2015 Beton yapıların tasarımı - Bölüm 1-1: Genel kurallar ve binalara uygulanacak kurallar Bölüm 7
TS EN 206 Beton-Özellik, performans, imalat ve uygunluk Bölüm 7
TSE CEN/TR 15177 Betonun Donma-Çözülme Direncinin Tayini - Yapısal İç
Hasar Bölüm 8
ASTM A673 Standard Specification for Sampling Procedure for Impact Testing of Structural Steel Bölüm 9
TS EN 10025 Sıcak Haddelenmiş Yapı Çelikleri Bölüm 10
TS EN 10346 Sıcak Daldırmayla Sürekli Olarak Kaplanmış Çelik Yassı
Mamuller - Teknik Teslim Şartları Bölüm 10
 
TS EN ISO 1461 Demir ve Çelikten İmal Edilmiş Malzemeler Üzerine Sıcak Daldırmayla Yapılan Galvaniz Kaplamalar - Özellikler ve
Deney Metotları
Bölüm 10
ASTM C1513 Standard Specification for Steel Tapping Screws for Cold- Formed Steel Framing Connections Bölüm 10
 
TS EN 12369-1 Şap Esaslı Levhalar - Yapısal Amaçlı Tasarım için
Karakteristik Değerler - Bölüm 1: Osb, Yonga Levhalar ve Lif Levhalar
Bölüm 10
 
Tablo 1.1 (devamı)
 
TS EN 12369-2 Ahşap Esaslı Levhalar- Yapısal Amaçlı Tasarım için Karakteristik Değerler – Bölüm 2:Kontrplak Bölüm 10
TS EN 12369-3 Ahşap Esaslı Levhalar - Yapısal Amaçlı Tasarım için Karakteristik Değerler - Bölüm 3: Masif Ahşap Levhalar Bölüm 10
TS EN 1993-1-3:2006
+AC:2009 Çelik Yapıların Projelendirilmesi - Bölüm 1-3: Genel Kurallar - Soğukta Biçimlendirilmiş İnce Ölçülü Elemanlar
ve Saçla Kaplama için
Bölüm 10
AISI S100 North American Specification for The Design of Cold- Formed Steel Structural Members Bölüm 10
 
TS EN ISO 898-1 Bağlama Elemanlarının Mekanik Özellikleri - Karbon Çeliği ve Alaşımlı Çelikten İmal Edilmiş - Bölüm 1: Cıvata, Vida
ve Saplamalar
Bölüm 10
TS EN 1996-1-1:2005
+A1:2012 Kagir Yapıların Tasarımı- Bölüm 1-1: Binalar İçin Genel
Kurallar- Donatılı ve Donatısız Kagir Kuralları Bölüm 11
TS EN 771-1 Kâgir Birimler - Özellikler - Bölüm 1: Kil Kâgir Birimler Bölüm 11
TS EN 771-3 Kâgir Birimler - Özellikler - Bölüm 3: Beton Kâgir Birimler
(Yoğun ve Hafif Agregalı) Bölüm 11
TS EN 771-4 Kâgir Birimler - Özellikler - Bölüm 4: Gazbeton Kâgir Birimler Bölüm 11
TS EN 771-6 Kâgir birimler - Özellikler - Bölüm 6: Doğal Taş Kâgir
Birimler Bölüm 11
TS EN 771-5 Kâgir birimler - Özellikler - Bölüm 5: Yapay Taş Kâgir
Birimler Bölüm 11
TS EN 772-1 Kâgir birimler - Deney yöntemleri - Bölüm 1: Basınç Dayanımının Tayini Bölüm 11
TS EN 12602 Önyapımlı Donatılı Gazbeton Yapı Elemanları Bölüm 11
TS EN 1015-11 Kagir harcı - Deney metotları - Bölüm 11: Sertleşmiş Harcın Basınç ve Eğilme Dayanımının Tayini Bölüm 11
TS EN 1052-1 Kâgir – Deney Metodları – Bölüm 1 : Basınç Dayanımının
Tayini Bölüm 11
TS EN 1015-11 Kagir harcı - Deney Metotları - Bölüm 11: Sertleşmiş Harcın Basınç ve Eğilme Dayanımının Tayini Bölüm 11
TS EN 1052-3 Kâgir - Deney Metotları - Bölüm 3 : Başlangıç Kayma Dayanımının Tayini Bölüm 11
TS EN 1052-4 Kagir-Deney Metotları-Bölüm 4:Su Yalıtım Tabakası Bulunan Derzlerde Kayma Dayanımının Tayini Bölüm 11
TS EN 1995-1-1: 2004
+A1:2008+A2:2014 Ahşap yapıların tasarımı - Bölüm 1-1: Genel - Genel kurallar ve binalar için kurallar Bölüm 12
TS EN 12512 Ahşap Yapılar – Deney Metotları – Mekanik Bağlayıcılar ile Yapılmış Birleştirmeler İçin Çevrimli Yükleme Deneyi Bölüm 12
TS EN 1337-1 Mesnetler – Yapılarda Kullanılan – Bölüm 1 : Genel Tasarım Kuralları Bölüm 14
TS EN 15129 Anti-Sismik Cihazlar Bölüm 14
 
Tablo 1.1 (devamı)
 
 
TS ISO/IEC 17025 Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliği İçin Genel Şartlar Bölüm 14
 
TS EN 12504-1 Beton-   Yapıda   Beton Deneyleri- Bölüm 1: Karot Numuneler- Karot Alma, Muayene ve Basınç Dayanımının
Tayini
Bölüm 15
 
BÖLÜM 2 – DEPREM YER HAREKETİ
 
2.0. SİMGELER
 
DD-1 = 50 yılda aşılma olasılığı %2 (tekrarlanma periyodu 2475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-2 = 50 yılda aşılma olasılığı %10 (tekrarlanma periyodu 475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
 
DD-3 = 50 yılda aşılma olasılığı %50 (tekrarlanma periyodu 72 yıl) olan
hareketi düzeyi deprem yer
DD-4 = 50 yılda aşılma olasılığı %68 (tekrarlanma periyodu 43 yıl) olan
hareketi düzeyi deprem yer
FS = Kısa periyot bölgesi için yerel zemin etki katsayısı
F1 = 1.0 saniye periyot için yerel zemin etki katsayısı
g = Yerçekimi ivmesi [g = 9.81 m/s2]
Sae (T ) = Yatay elastik tasarım spektral ivmesi [g]
SaeD (T ) = Düşey elastik tasarım spektral ivmesi [g]
Sde (T ) = Yatay elastik tasarım spektral yerdeğiştirmesi [m]
 
 
SDS SD1 SS S1
 
= Kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı [boyutsuz]
= 1.0 saniye periyot için tasarım spektral ivme katsayısı [boyutsuz]
= Kısa periyot harita spektral ivme katsayısı [boyutsuz]
= 1.0 saniye periyot için harita spektral ivme katsayısı [boyutsuz]
 
T = Doğal titreşim periyodu [s]
 
TA TAD TB TBD TL
 
TLD
 
Tp
(VS)30
 
= Yatay elastik tasarım ivme spektrumu köşe periyodu [s]
= Düşey elastik tasarım ivme spektrumu köşe periyodu [s]
= Yatay elastik tasarım ivme spektrumu köşe periyodu [s]
= Düşey elastik tasarım ivme spektrumu köşe periyodu [s]
=  Yatay elastik  tasarım spektrumunda sabit yerdeğiştirme bölgesine geçiş
periyodu [s]
=  Düşey  elastik tasarım spektrumunda sabit yerdeğiştirme bölgesine geçiş
periyodu [s]
= Binanın hakim doğal titreşim periyodu [s]
= Üst 30 metredeki ortalama kayma dalgası hızı [m/s]
 
 
2.1. DEPREM TEHLİKE HARİTALARI
 
2.1.1 – Binaların deprem etkisi altında tasarımında esas alınacak deprem yer hareketlerine ilişkin veriler bu Bölüm’de tanımlanmıştır.
 
2.1.2 – 2.2’de tanımlanan dört farklı deprem yer hareketi düzeyi için deprem verileri, 22/01/2018 tarih ve 2018/11275 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile yürürlüğe konulan Türkiye Deprem Tehlike Haritaları ile tanımlanmıştır. Bu haritalara https://tdth.afad.gov.tr/ adresli internet sitesinden erişilebilir.
 
2.2. DEPREM YER HAREKETİ DÜZEYLERİ
 
Bu Yönetmelik kapsamında aşağıda belirtilen dört farklı deprem yer hareketi düzeyi
tanımlanmıştır.
 
2.2.1. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-1 (DD-1)
 
DD-1 Deprem Yer Hareketi, spektral büyüklüklerin 50 yılda aşılma olasılığının %2 ve buna karşı gelen tekrarlanma periyodunun 2475 yıl olduğu çok seyrek deprem yer hareketini nitelemektedir. Bu deprem yer hareketi, gözönüne alınan en büyük deprem yer hareketi olarak da adlandırılmaktadır.
 
2.2.2. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-2 (DD-2)
 
DD-2 Deprem Yer Hareketi, spektral büyüklüklerin 50 yılda aşılma olasılığının %10 ve buna karşı gelen tekrarlanma periyodunun 475 yıl olduğu seyrek deprem yer hareketini nitelemektedir. Bu deprem yer hareketi, standart tasarım deprem yer hareketi olarak da adlandırılmaktadır.
 
2.2.3. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-3 (DD-3)
 
DD-3 Deprem Yer Hareketi, spektral büyüklüklerin 50 yılda aşılma olasılığının %50 ve buna karşı gelen tekrarlanma periyodunun 72 yıl olduğu sık deprem yer hareketini nitelemektedir.
 
2.2.4. Deprem Yer Hareketi Düzeyi-4 (DD-4)
 
DD-4 Deprem Yer Hareketi, spektral büyüklüklerin 50 yılda aşılma olasılığının %68 (30 yılda aşılma olasılığı %50) ve buna karşı gelen tekrarlanma periyodunun 43 yıl olduğu çok sık deprem yer hareketini nitelemektedir. Bu deprem yer hareketi, servis deprem yer hareketi olarak da adlandırılmaktadır.
 
2.3. STANDART DEPREM YER HAREKETİ SPEKTRUMLARI
 
2.3.1. Tanım
 
Deprem yer hareketi spektrumları, belirli bir deprem yer hareketi düzeyi esas alınarak %5 sönüm oranı için, 2.3.2, 2.3.3, 2.3.4 ve 2.3.5’te açıklandığı üzere harita spektral ivme katsayıları’na ve yerel zemin etki katsayıları’na bağlı olarak standart biçimde veya 2.4.1’e göre sahaya özel deprem tehlikesi analizleri ile özel olarak tanımlanırlar.
 
2.3.2. Harita Spektral İvme Katsayıları ve Tasarım Spektral İvme Katsayıları
 
2.3.2.1 – Boyutsuz harita spektral ivme katsayıları, 2.2’de belirtilen dört farklı deprem yer
hareketi düzeyi için Türkiye Deprem Tehlike Haritaları kapsamında tanımlanmıştır:
 
(a) Kısa periyot harita spektral ivme katsayısı SS
 
(b) 1.0 saniye periyot için harita spektral ivme katsayısı S1
Birbirine dik iki yatay doğrultudaki deprem etkilerinin geometrik ortalamasına karşı gelen harita spektral ivme katsayıları, belirli bir deprem yer hareketi düzeyi için referans zemin koşulu [ (VS)30 =760 m/s] esas alınarak %5 sönüm oranı için harita spektral ivmeleri’nin yerçekimi ivmesine bölünmesi ile boyutsuz katsayılar olarak tanımlanmıştır.
 
 
2.3.2.2 – 2.3.2.1’de tanımlanan harita spektral ivme katsayıları
 
SS ve
 
S1 , aşağıdaki şekilde
 
tasarım spektral ivme katsayıları
 
SDS ve
 
SD1 ’e dönüştürülür:
SDS  SS FS
 
 
 
(2.1)
 
SD1    S1 F1
Burada FS ve F1 2.3.3’te tanımlanan yerel zemin etki katsayıları’nı göstermektedir.
 
2.3.2.3 – Yatay ve düşey elastik tasarım spektrumları, Denk.(2.1) ile elde edilen tasarım spektral ivme katsayıları’ndan yararlanılarak, sırası ile, 2.3.4 ve 2.3.5’te tanımlanmıştır.
 
2.3.3. Yerel Zemin Etki Katsayıları
 
2.3.3.1 – 16.4’te tanımlanan yerel zemin sınıfları’na bağlı olarak yerel zemin etki katsayıları
FS ve F1 , sırası ile, Tablo 2.1 ve Tablo 2.2’de verilmiştir. Tablolarda harita spektral ivme
katsayılarının ara değerleri için doğrusal enterpolasyon yapılabilir.
 
Tablo 2.1 – Kısa periyot bölgesi için Yerel Zemin Etki Katsayıları
 
Yerel Zemin Sınıfı Kısa periyot bölgesi için Yerel Zemin Etki Katsayısı FS
SS  0.25 SS  0.50 SS  0.75 SS  1.00 SS  1.25 SS  1.50
ZA 0.8 0.8 0.8 0.8 0.8 0.8
ZB 0.9 0.9 0.9 0.9 0.9 0.9
ZC 1.3 1.3 1.2 1.2 1.2 1.2
ZD 1.6 1.4 1.2 1.1 1.0 1.0
ZE 2.4 1.7 1.3 1.1 0.9 0.8
ZF Sahaya özel zemin davranış analizi yapılacaktır (Bkz.16.5).
 
Tablo 2.2 – 1.0 saniye periyot için Yerel Zemin Etki Katsayıları
 
Yerel Zemin Sınıfı 1.0 saniye periyot için Yerel Zemin Etki Katsayısı F1
S1  0.10 S1  0.20 S1  0.30 S1  0.40 S1  0.50 S1  0.60
ZA 0.8 0.8 0.8 0.8 0.8 0.8
ZB 0.8 0.8 0.8 0.8 0.8 0.8
ZC 1.5 1.5 1.5 1.5 1.5 1.4
ZD 2.4 2.2 2.0 1.9 1.8 1.7
ZE 4.2 3.3 2.8 2.4 2.2 2.0
ZF Sahaya özel zemin davranış analizi yapılacaktır (Bkz.16.5).
 
2.3.3.2 – Tablo 2.1 ve/veya Tablo 2.2’ye göre ZF yerel zemin sınıfına giren zeminler için
sahaya özel zemin davranış analizleri 16.5’e göre yapılacaktır.
 
2.3.4. Yatay Elastik Tasarım Spektrumu
 
2.3.4.1 – Gözönüne alınan herhangi bir deprem yer hareketi düzeyi için yatay elastik tasarım
 
ivme spektrumu’nun ordinatları olan yatay elastik tasarım spektral ivmeleri
 
Sae (T ) , doğal
 
titreşim periyoduna bağlı olarak yerçekimi ivmesi [g] cinsinden Denk.(2.2)’de tanımlanmıştır
(Şekil 2.1):
 
S (T )   0.4  0.6 T  S
 
 
 
 
(0  T  T )
 
ae
 
T    DS A
 
A 
Sae (T )  SDS
 
 
(TA  T  TB )
 
S (T )  SD1
 
 
(T  T  T )
 
(2.2)
 
ae T B L
 
Sae
 
(T )  SD1 TL
T 2
 
(TL
 
 T )
 
 
 
Burada
 
SDS ve
 
SD1
 
2.3.2.2’de tanımlanan tasarım spektral ivme katsayıları’nı, T ise doğal
 
titreşim periyodunu göstermektedir. Yatay tasarım spektrumu köşe periyotları TA ve TB
 
Denk.(2.3) ile
 
SDS ve
 
SD1 ’e bağlı olarak tanımlanır:
 
 
T   0.2 SD1 A S
 
 
; TB
 
 SD1
S
 
 
(2.3)
 
DS DS
Sabit yerdeğiştirme bölgesine geçiş periyodu TL = 6 s alınacaktır.
 
 
 
Şekil 2.1
 
2.3.4.2 – Gözönüne alınan herhangi bir deprem yer hareketi düzeyi için yatay elastik tasarım yerdeğiştirme spektrumu’nun ordinatları olan yatay elastik tasarım spektral yerdeğiştirmeleri Sde (T ) , doğal titreşim periyoduna bağlı olarak metre [m] cinsinden Denk.(2.4) ile tanımlanır (Şekil 2.2):
 
T 2
Sde (T )  42 g Sae (T )
 
 
(2.4)
 
 
 
 
 
 
 
Şekil 2.2
 
2.3.5. Düşey Elastik Tasarım Spektrumu
 
Gözönüne alınan herhangi bir deprem yer hareketi düzeyi için düşey elastik tasarım ivme
 
spektrumu’nun ordinatları olan düşey elastik tasarım spektral ivmeleri
 
SaeD (T ) , yatay deprem
 
yer hareketi için tanımlanan kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısına ve doğal titreşim periyoduna bağlı olarak yerçekimi ivmesi [g] cinsinden Denk.(2.5) ile tanımlanır (Şekil 2.3):
 
 
SaeD
 
(T )   0.32 + 0.48 T
T
 
 SDS (0  T  TAD )
 
SaeD (T )  0.8 SDS
 
AD 
 
 
(TAD  T  TBD )
 
 
(2.5)
 
S (T )  0.8 S
 
TBD
 
(T  T  T )
 
aeD DS T
 
BD LD
 
Denk.(2.5)’te yer alan
 
TAD
 
ve TBD
 
düşey spektrum köşe periyotları ile
 
TLD
 
periyodu
 
Denk.(2.6)’da verilmiştir.
 
TAD
 
 
 TA
3
 
 
; TBD
 
 
 TB
3
 
 
; TLD
 
 
 TL
2
 
 
 
(2.6)
 
 
 
Şekil 2.3
 
2.4. SAHAYA ÖZEL DEPREM YER HAREKETİ SPEKTRUMU
 
2.4.1. Sahaya Özel Elastik İvme Spektrumu
 
2.4.1.1 – Bazı özel durumlarda, sahaya özel deprem tehlikesi analizleri ile sahaya özel deprem yer hareketi spektrumları tanımlanabilir. Bu tür spektrumlar proje mühendisinin tercihine bağlı olarak her durumda kullanılabilir.
 
2.4.1.2 – Sahaya özel deprem yer hareketi spektrumlarının ordinatları, hiçbir zaman 2.3.4 veya
2.3.5’te tanımlanan tasarım spektrumu ordinatlarının % 90’ından daha küçük olmayacaktır.
 
2.4.2. Sahaya Özel Zemin Davranış Analizleri
 
16.4’e göre yapılan yerel zemin sınıflandırmasında ZF sınıfı olarak tanımlanan zeminlerde 16.5’e göre sahaya özel zemin davranış analizleri yapılacaktır. Bu tür analizler, proje mühendisinin tercihine bağlı olarak diğer sınıflardaki zeminlerde de yapılabilir.
 
2.5. ZAMAN TANIM ALANINDA DEPREM YER HAREKETLERİNİN TANIMLANMASI
 
Bu yönetmeliğe göre bina taşıyıcı sistemlerinin zaman tanım alanında bir veya iki boyutlu ve üç boyutlu deprem hesabında gerekli deprem yer hareketlerinin tanımlanması için kullanılacak deprem kayıtlarının seçimi ve basit ölçeklendirme yöntemi ile ölçeklendirilmesi veya spektral uyuşum sağlanacak şekilde dönüştürülmesi için uygulanması gerekli kurallar 2.5.1, 2.5.2 ve 2.5.3’te tanımlanmıştır.
 
2.5.1. Deprem Kayıtlarının Seçimi
 
2.5.1.1 – Bina taşıyıcı sistemlerinin zaman tanım alanında deprem hesabında kullanılacak deprem kayıtlarının seçimi, tasarıma esas deprem yer hareketi düzeyi ile uyumlu deprem büyüklükleri, fay uzaklıkları, kaynak mekanizmaları ve yerel zemin koşulları dikkate alınarak yapılacaktır. Binanın bulunduğu bölgede tasarıma esas deprem yer hareketi düzeyi ile uyumlu geçmiş deprem kayıtlarının mevcut olması durumunda öncelikle bu kayıtlar kullanılacaktır.
 
Sahaya özel deprem tehlikesine en fazla katkıda bulunan depremlere ait büyüklük ve fay
uzaklığı bilgilerinin belirlenmesi için deprem tehlikesi ayrıştırma işleminden yararlanılabilir.
 
2.5.1.2 – Yeterli sayı veya nitelikte deprem kaydı seçiminin yapılamadığı durumlarda, zaman tanım alanında benzeştirilmiş yer hareketi kayıtları kullanılabilir. Bu tür kayıtların kullanılması durumunda, binanın bulunduğu sahanın sismik kaynak, dalga yayılım ve yerel zemin özellikleri göz önüne alınacaktır. Benzeştirme için kullanılacak model parametrelerinin, söz konusu bölgede meydana gelmiş depremlerde kaydedilmiş gerçek deprem kayıtları ile uyumlu olduğu gösterilecektir.
 
2.5.1.3 – Bir veya iki boyutlu hesap için seçilecek deprem kayıtları’nın ve üç boyutlu hesap için seçilecek deprem kaydı takımları’nın sayısı en az onbir olacaktır. Aynı depremden seçilecek kayıt veya kayıt takımı sayısı üçü geçmeyecektir.
 
2.5.2. Deprem Kayıtlarının Basit Ölçeklendirme Yöntemi ile Ölçeklendirilmesi
 
2.5.2.1 – 16.5.2’ye veya 16.10’a göre yapılacak zemin davranış analizleri dışında, zaman tanım alanında hesapta kullanılacak deprem yer hareketleri, seçilen deprem kayıtlarından basit ölçeklendirme yöntemi ile aşağıdaki şekilde elde edilebilir:
(a) Bir veya iki boyutlu hesap için seçilen tüm kayıtlara ait spektrumların ortalamasının 0.2Tp
 
ve 1.5Tp
 
periyotları arasındaki genliklerinin, 2.3.4 veya 2.4.1’e göre tanımlanan tasarım
 
spektrumunun aynı periyot aralığındaki genliklerinden daha küçük olmaması kuralına göre,
deprem yer hareketlerinin genlikleri ölçeklendirilecektir.
(b) Üç boyutlu hesap için seçilen her bir deprem kaydı takımının iki yatay bileşenine ait spektrumların kareleri toplamının karekökü alınarak bileşke yatay spektrum elde edilecektir.
 
Seçilen tüm kayıtlara ait bileşke spektrumların ortalamasının
 
0.2Tp
 
ve 1.5Tp
 
periyotları
 
arasındaki genliklerinin, 2.3.4 veya 2.4.1’e göre tanımlanan tasarım spektrumunun aynı periyot aralığındaki genliklerine oranının 1.3’ten daha küçük olmaması kuralına göre deprem yer hareketi bileşenlerinin genlikleri ölçeklendirilecektir. Bu periyot aralığı yalıtımlı binalar için değişebilir (Bkz.14.14.4.2). Her iki yatay bileşenin ölçeklendirilmesi aynı ölçek katsayıları ile yapılacaktır.
 
2.5.2.2 – Mevcut deprem verileri ile bina özelliklerinin gerekli kılması ve sahaya özel deprem yer hareketi spektrumu belirlenmesi durumunda, binanın belirli sayıda titreşim periyodu ile ilişkilendirilen koşullandırılmış ortalama spektrumlar’dan yararlanılarak, deprem kayıtlarının analiz sonuçlarında daha az saçılmayı sağlayacak şekilde seçilerek ölçeklendirilmesi yoluna gidilebilir.
 
2.5.3. Deprem Kayıtlarının Spektral Uyuşum Sağlanacak Şekilde Dönüştürülmesi
 
16.5.2’ye veya 16.10’a göre yapılacak zemin davranış analizlerinde veya zaman tanım alanında yapılacak diğer hesaplarda kullanılmak üzere deprem yer hareketleri, seçilen deprem kayıtlarının 2.3.4 veya 2.4.1’e göre tanımlanan tasarım spektrumuna spektral uyuşum sağlanacak şekilde dönüştürülmesi ile de elde edilebilir. Dönüştürülen deprem yer hareketlerinin spektrumlarının ortalamaları, tüm periyotlar için tasarım spektrumu ordinatlarından daha küçük olmayacaktır.
 
2.6. BİNALARA İVME KAYITÇILARININ YERLEŞTİRİLMESİ
 
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı tarafından uygun görülmesi durumunda, Başkanlık tarafından veya Başkanlık koordinasyonunda diğer kamu kurumları veya üniversite kuruluşlarınca kuvvetli deprem hareketinin ölçülmesi amacı ile kamu, özel ve tüzel kişilere ait binalara, diğer yapılara veya açık alanlarına ivme kayıtçılarının yerleştirilmesine izin verilecek, bina veya yapı sahipleri ya da işletmecileri bunların korunmasından sorumlu olacaktır.
 
BÖLÜM 3 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA BİNALARIN DEĞERLENDİRİLMESİ VE
TASARIMI İÇİN GENEL ESASLAR
 
3.0. SİMGELER
 
BKS = Bina Kullanım Sınıfı
BYS = Bina Yükseklik Sınıfı
DD-1 = 50 yılda aşılma olasılığı %2 (tekrarlanma periyodu 2475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-2 = 50 yılda aşılma olasılığı %10 (tekrarlanma periyodu 475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-3 = 50 yılda aşılma olasılığı %50 (tekrarlanma periyodu 72 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-4 = 50 yılda aşılma olasılığı %68 (tekrarlanma periyodu 43 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DTS = Deprem Tasarım Sınıfı
= Göçmenin Önlenmesi Performans Düzeyi
H N = Bina Toplam Yüksekliği [m]
h i = Binanın i’inci katının kat yüksekliği [m]
KH = Kontrollü Hasar Performans Düzeyi
KK = Kesintisiz Kullanım Performans Düzeyi
I = Bina Önem Katsayısı
SH = Sınırlı Hasar Performans Düzeyi
 
 
SDS
Tp,tüm
 
 
Tp,üst
 
 
 
 Ae
 Ag
 
 Ak
 
 Aw
(X)
i ort
 
= Kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı [boyutsuz]
= Birbirine dik bina eksenlerinin herbirinin doğrultusundaki hakim titreşim modunda, bodrum katlar dahil binanın tümü için aynı doğrultuda hesaplanan
doğal titreşim periyodu [s]
= Birbirine dik bina eksenlerinin herbirinin doğrultusundaki hakim titreşim
modunda, binanın tümüne ait taşıyıcı sistemde zemin kat döşemesi dahil tüm bodrum kütleleri hesaba katılmaksızın aynı doğrultuda hesaplanan doğal titreşim periyodu [s]
= Herhangi bir katta, gözönüne alınan deprem doğrultusunda etkili kesme alanı[m2]
= Herhangi bir katta, gözönüne alınan deprem doğrultusuna paralel doğrultuda perde olarak çalışan taşıyıcı sistem elemanlarının enkesit alanlarının toplamı [m2]
= Herhangi bir katta, gözönüne alınan deprem doğrultusuna paralel kargir dolgu duvar alanlarının (kapı ve pencere boşlukları hariç) toplamı [m2]
= Herhangi bir katta, kolon enkesiti etkin gövde alanlarının toplamı [m2]
= Binanın i’inci katındaki ortalama azaltılmış göreli kat ötelemesi [m]
 
(X)
i max
bi
ci
ki
 
= Binanın i’inci katındaki maksimum azaltılmış göreli kat ötelemesi [m]
= i’inci katta tanımlanan Burulma Düzensizliği Katsayısı
= i’inci katta tanımlanan Dayanım Düzensizliği Katsayısı
= i’inci katta tanımlanan Rijitlik Düzensizliği Katsayısı
 
 
3.1. BİNA KULLANIM SINIFLARI VE BİNA ÖNEM KATSAYILARI
 
3.1.1. Bina Kullanım Sınıfları
 
3.2’de tanımlanan Deprem Tasarım Sınıfları’nın belirlenmesine esas olmak üzere Bina Kullanım Sınıfları (BKS), binaların kullanım amaçlarına bağlı olarak Tablo 3.1’de tanımlanmıştır.
 
3.1.2. Bina Önem Katsayıları
 
Bina Kullanım Sınıfları’na bağlı olarak Bina Önem Katsayıları Tablo 3.1’de tanımlanmıştır.
 
Tablo 3.1 – Bina Kullanım Sınıfları ve Bina Önem Katsayıları
 
Bina Kullanım Sınıfı Binanın Kullanım Amacı Bina Önem Katsayısı (I )
 
 
 
 
 
 
BKS  1 Deprem sonrası kullanımı gereken binalar, insanların uzun süreli ve yoğun olarak bulunduğu binalar, değerli eşyanın saklandığı binalar ve tehlikeli madde içeren binalar
a) Deprem sonrasında hemen kullanılması gerekli binalar (Hastaneler, dispanserler, sağlık ocakları, itfaiye bina ve tesisleri, PTT ve diğer haberleşme tesisleri, ulaşım istasyonları ve terminalleri, enerji üretim ve dağıtım tesisleri, vilayet, kaymakamlık ve belediye yönetim binaları, ilk yardım ve afet planlama istasyonları)
b) Okullar, diğer eğitim bina ve tesisleri, yurt ve yatakhaneler, askeri kışlalar, cezaevleri, vb.
c) Müzeler
d) Toksik, patlayıcı, parlayıcı, vb. özellikleri olan
maddelerin bulunduğu veya depolandığı binalar
 
 
 
 
 
 
1.5
 
BKS  2 İnsanların kısa süreli ve yoğun olarak bulunduğu binalar
Alışveriş merkezleri, spor tesisleri, sinema, tiyatro, konser salonları, ibadethaneler, vb.
1.2
 
BKS  3 Diğer binalar
BKS=1 ve BKS=2 için verilen tanımlara girmeyen diğer binalar (Konutlar, işyerleri, oteller, bina türü endüstri yapıları, vb.)
1.0
 
3.2. DEPREM TASARIM SINIFLARI
 
3.1.1’de tanımlanan Bina Kullanım Sınıfları’na ve DD-2 deprem yer hareketi düzeyi için 2.3.2.2’de tanımlanan Kısa Periyot Tasarım Spektral İvme Katsayısı’na bağlı olarak, bu Yönetmelik’te deprem etkisi altında tasarımda esas alınacak Deprem Tasarım Sınıfları (DTS), Tablo 3.2’ye göre belirlenecektir.
 
Tablo 3.2 – Deprem Tasarım Sınıfları (DTS)
 
DD-2 Deprem Yer Hareketi Düzeyinde Kısa Periyot Tasarım Spektral İvme Katsayısı ( SDS ) Bina Kullanım Sınıfı
BKS  1 BKS  2, 3
SDS < 0.33 DTS  4a DTS  4
0.33  SDS < 0.50 DTS  3a DTS  3
0.50  SDS < 0.75 DTS  2a DTS  2
0.75  SDS DTS  1a DTS  1
 
3.3. BİNA YÜKSEKLİĞİ VE BİNA YÜKSEKLİK SINIFLARI
 
3.3.1. Bina Tabanı ve Bina Yüksekliği
 
3.3.1.1 – Aşağıda (a) ve (b)’de verilen koşulların her ikisini de sağlayan bodrumlu binalar’da bina tabanı, bodrum perdelerinin üst kotundaki kat döşemesi seviyesinde tanımlanır.
(a) Rijit bodrum perdelerinin binayı her taraftan veya en az üç taraftan çevrelemesi,
(b) Birbirine dik bina eksenlerinin herbirinin doğrultusundaki hakim titreşim modunda, bodrum katlar dahil binanın tümü için hesaplanan doğal titreşim periyodu’nun, aynı taşıyıcı sistemde zemin kat döşemesi dahil tüm bodrum kütleleri hesaba katılmaksızın aynı doğrultuda hesaplanan doğal titreşim periyodu’na oranının 1.1’den küçük olması (Tp,tüm  1.1 Tp,üst ) .
3.3.1.2 – 3.3.1.1’de verilen koşullardan herhangi birini sağlamayan bodrumlu binalar ve
bodrumsuz binalar’da bina tabanı temel üst kotunda tanımlanır.
 
 
3.3.1.3 – Deprem hesabı bakımından bina yüksekliği
 
H N , 3.3.1.1 veya 3.3.1.2’ye göre
 
tanımlanan bina tabanı’ndan itibaren ölçülen yükseklik olarak tanımlanır. Bu tanımda, çatı döşemesinin üzerinde yer alan asansör makine dairesi ve benzeri küçük kütleli uzantılar dikkate alınmayabilir.
 
3.3.2. Bina Yükseklik Sınıfları
 
3.3.2.1 – Deprem etkisi altında tasarımda binalar yükseklikleri bakımından sekiz Bina Yükseklik Sınıfı’na (BYS) ayrılmıştır. Bu sınıflara giren binalar için 3.3.1.3 esas alınarak tanımlanan yükseklik aralıkları, Tablo 3.2’deki Deprem Tasarım Sınıfları’na bağlı olarak Tablo 3.3’te verilmiştir.
3.3.2.2 – Tablo 3.3’te BYS  1 olarak belirtilen binalar Bölüm 13’e göre yüksek binalar olarak
sınıflandırılacaktır.
 
Tablo 3.3 – Bina Yükseklik Sınıfları ve Deprem Tasarım Sınıflarına Göre Tanımlanan Bina Yükseklik Aralıkları
 
 
Bina
Yükseklik Sınıfı Bina Yükseklik Sınıfları ve Deprem Tasarım Sınıflarına Göre Tanımlanan Bina Yükseklik Aralıkları [m]
DTS  1, 1a, 2, 2a DTS  3, 3a DTS  4, 4a
BYS  1 H N   70 H N  91 H N  105
BYS  2 56  H N  70 70  H N  91 91
BYS  3 42  H N  56 56  H N  70 56  H N  91
BYS  4 28  H N  42 42  H N  56
BYS  5 17.5  H N  28 28  H N  42
BYS  6 10.5  H N  17.5 17.5  H N  28
BYS  7 7  H N  10.5 10.5  H N  17.5
BYS  8 H N   7 H N   10.5
 
3.4. BİNA PERFORMANS DÜZEYLERİ
 
Bina Performans Hedefleri’nin tanımına esas olmak üzere, deprem etkisi altında bina taşıyıcı
sistemleri için Bina Performans Düzeyleri 3.4.1, 3.4.2, 3.4.3, 3.4.4’te tanımlanmıştır.
 
3.4.1. Kesintisiz Kullanım (KK) Performans Düzeyi
 
Bu performans düzeyi, bina taşıyıcı sistem elemanlarında yapısal hasarın meydana gelmediği veya hasarın ihmal edilebilir ölçüde kaldığı duruma karşı gelmektedir.
 
3.4.2. Sınırlı Hasar (SH) Performans Düzeyi
 
Bu performans düzeyi, bina taşıyıcı sistem elemanlarında sınırlı düzeyde hasarın meydana geldiği, diğer deyişle doğrusal olmayan davranışın sınırlı kaldığı hasar düzeyine karşı gelmektedir.
 
3.4.3. Kontrollü Hasar (KH) Performans Düzeyi
 
Bu performans düzeyi, can güvenliğini sağlamak üzere bina taşıyıcı sistem elemanlarında çok ağır olmayan ve çoğunlukla onarılması mümkün olan hasar düzeyine karşı gelmektedir.
 
3.4.4. Göçmenin Önlenmesi (GÖ) Performans Düzeyi
 
Bu performans düzeyi, bina taşıyıcı sistem elemanlarında ileri düzeyde ağır hasarın meydana geldiği göçme öncesi duruma karşı gelmektedir. Binanın kısmen veya tamamen göçmesi önlenmiştir.
 
3.5. DEPREM ETKİSİ ALTINDA BİNA PERFORMANS HEDEFLERİ VE
UYGULANACAK TASARIM YAKLAŞIMLARI
 
Deprem etkisi altında bina performans hedefleri, 2.2’de tanımlanan deprem yer hareketi düzeyleri altında hedeflenen ve 3.4’e göre tanımlanan bina performans düzeyleri’ni ifade eder.
 
3.5.1. Bina Performans Hedefleri
 
3.5.1.1 – 2.2’de tanımlanan dört deprem yer hareketi düzeyi için bu Yönetmelik kapsamındaki
binalara  uygulanmak  üzere,  Deprem  Tasarım  Sınıfı  DTS  1, 2, 3, 3a, 4, 4a için  tanımlanan
Normal Performans Hedefleri ile Deprem Tasarım Sınıfı  DTS  1a, 2a  için tanımlanan İleri
Performans Hedefleri Tablo 3.4 ve Tablo 3.5’te verilmiştir. Yapı sahibinin isteğine bağlı olarak Tablo 3.4’teki deprem yer hareketi düzeylerine karşı gelen daha ileri performans hedefleri seçilebilir.
 
Tablo 3.4. Deprem Tasarım Sınıflarına Göre Yeni Yapılacak veya Mevcut Binalar İçin Performans Hedefleri ve Uygulanacak Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımları
(a) Yeni Yapılacak Yerinde Dökme Betonarme, Önüretimli Betonarme ve Çelik Binalar (Yüksek Binalar Dışında – BYS  2 )
 
Deprem Yer H. Düzeyi DTS  1,1a(1) , 2, 2a(1) , 3, 3a, 4, 4a DTS  1a(2) , 2a(2) )
Normal Performans Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı İleri Performans
Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı
DD-3 –– –– SH ŞGDT
DD-2 KH DGT(5) KH DGT(3,4)
DD-1 –– –– KH ŞGDT
 
(b) Yeni Yapılacak veya Mevcut Yüksek Binalar ( BYS  1)
 
Deprem Yer H. Düzeyi DTS  1, 2, 3, 3a, 4, 4a DTS  1a, 2a
Normal Performans Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı İleri Performans
Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı
DD-4 KK DGT –– ––
DD-3 –– –– SH ŞGDT
DD-2 KH DGT(3) KH DGT(3,4)
DD-1 ŞGDT KH ŞGDT
 
(c) Mevcut Yerinde Dökme Betonarme, Önüretimli Betonarme ve Çelik Binalar
(Yüksek Binalar dışında –  BYS  2 )
 
Deprem Yer H. Düzeyi DTS  1, 2, 3, 3a, 4, 4a DTS  1a, 2a
Normal Performans Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı İleri Performans
Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı
DD-3 –– –– SH ŞGDT
DD-2 KH ŞGDT –– ––
DD-1 –– –– KH ŞGDT
(1) BYS  3 olan binalarda uygulanacaktır.
(2) BYS  2,3 olan binalarda uygulanacaktır.
(3) Ön tasarım olarak yapılacaktır.
(4) I  1.5 alınarak uygulanacaktır.
(5) Bkz. 3.5.2.2.
 
 
3.5.1.2 – Tablo 3.4’te belirtilmeyen yığma, ahşap ve hafif çelik binalar, DD-2 deprem yer
hareketinin etkisi altında Kontrollü Hasar (KH) performans hedefini sağlayacaktır.
 
3.5.2. Uygulanacak Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımları
 
3.5.2.1 – Bölüm 4’te hesap esasları verilen Dayanıma Göre Tasarım (DGT) yaklaşımı ile Bölüm 5’te hesap esasları verilen Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım (ŞGDT) yaklaşımı’nın uygulama kapsamları Tablo 3.4 ve Tablo 3.5’te verilmiştir.
 
Tablo 3.5. Deprem Tasarım Sınıflarına Göre Deprem Yalıtımlı Binalar için Performans Hedefleri ve Uygulanacak Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımları
(a) Yeni Yapılacak Deprem Yalıtımlı Binalar – Üstyapı
 
Deprem Yer H. Düzeyi DTS  1, 2, 3, 3a, 4, 4a DTS  1a, 2a
Normal Performans Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı İleri Performans
Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı
DD-2 SH DGT KK DGT
DD-1 –– –– –– ––
 
(b) Deprem Yalıtımı Yapılarak Güçlendirilecek Mevcut Binalar – Üstyapı
 
Deprem Yer H. Düzeyi DTS  1, 2, 3, 3a, 4, 4a DTS  1a, 2a
Normal Performans Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı İleri Performans
Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı
DD-2 KH DGT SH DGT
DD-1 –– –– –– ––
 
(c) Yeni Yapılacak ve Güçlendirilecek Deprem Yalıtımlı Binalar – Yalıtım Sistemi ve Altyapı
 
Deprem Yer H. Düzeyi DTS  1, 2, 3, 3a, 4, 4a DTS  1a, 2a
Normal Performans Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı İleri Performans
Hedefi Değerlendirme/Tasarım Yaklaşımı
DD-2 –– –– –– ––
DD-1 KK ŞGDT(1)–DGT(2) KK ŞGDT(1)–DGT(2)
(1) Yalıtım sistemi için uygulanacaktır.
(2) Altyapı için uygulanacaktır.
 
3.5.2.2 – Bölüm 8’de tanımlanan tam ard-germeli önüretimli binaların ön tasarımı DGT yaklaşımı ile, kesin tasarımı ise 8.4.3’e göre ŞGDT yaklaşımı ile yapılacaktır.
 
3.5.2.3 – Tablo 3.4’te belirtilmeyen yığma, ahşap ve hafif çelik binaların tasarımı Bölüm 4’e göre Dayanıma Göre Tasarım (DGT) yaklaşımı ile yapılacaktır.
 
3.6. DEPREM ETKİSİ ALTINDA DÜZENSİZ BİNALAR
 
3.6.1. Düzensiz Binaların Tanımı
 
Depreme karşı davranışlarındaki olumsuzluklar nedeni ile tasarımından ve yapımından kaçınılması gereken düzensiz binalar’ın tanımlanması ile ilgili olarak, planda ve düşey doğrultuda düzensizlik meydana getiren durumlar Tablo 3.6’da, bunlarla ilgili koşullar ise 3.6.2’de verilmiştir.
 
Tablo 3.6 – Düzensiz Binalar
 
A – PLANDA DÜZENSİZLİK DURUMLARI İlgili
Maddeler
A1 – Burulma Düzensizliği: Birbirine dik iki deprem doğrultusunun herhangi biri için, herhangi bir katta en büyük göreli kat ötelemesinin o katta aynı doğrultudaki ortalama göreli ötelemeye oranını ifade eden Burulma Düzensizliği Katsayısı bi ’nin 1.2’den büyük olması durumu (Şekil 3.1).
[     ((X) ) / ((X) )  1.2] . Göreli kat ötelemelerinin hesabı,  %5 ek
bi i max i ort
dışmerkezlik etkileri de gözönüne alınarak, 4.7’ye göre yapılacaktır.
 
3.6.2.1
A2 – Döşeme Süreksizlikleri: Herhangi bir kattaki döşemede (Şekil 3.2);
I – Merdiven ve asansör boşlukları dahil, boşluk alanları toplamının kat brüt alanının 1/3’ünden fazla olması durumu,
II – Deprem yüklerinin düşey taşıyıcı sistem elemanlarına güvenle aktarılabilmesini güçleştiren yerel döşeme boşluklarının bulunması durumu, III – Döşemenin düzlem içi rijitlik ve dayanımında ani azalmaların olması durumu
 
 
3.6.2.2
A3 – Planda Çıkıntılar Bulunması: Bina kat planlarında çıkıntı yapan kısımların birbirine dik iki doğrultudaki boyutlarının her ikisinin de, binanın o katının aynı doğrultulardaki toplam plan boyutlarının %20'sinden daha büyük olması durumu (Şekil 3.3).
3.6.2.2
B – DÜŞEYDE DÜZENSİZLİK DURUMLARI İlgili
Maddeler
B1 – Komşu Katlar Arası Dayanım Düzensizliği (Zayıf Kat): Betonarme binalarda, birbirine dik iki deprem doğrultusunun herhangi birinde, herhangi bir kattaki toplam etkili kesme alanı’nın, bir üst kattaki toplam etkili kesme alanı’na oranı olarak tanımlanan Dayanım Düzensizliği Katsayısı ci ’nin 0.80’den küçük olması durumu.
[ci  ( Ae )i / ( Ae )i+1  0.80]
Herhangi bir katta etkili kesme alanının tanımı:
( Ae )i  ( Aw )i  ( Ag )i  (0.15 Ak )i
Not: 4.9.1.3(b)’de tanımlanan duvarlar için Ak  0 alınacaktır.
 
 
 
3.6.2.3
B2 – Komşu Katlar Arası Rijitlik Düzensizliği (Yumuşak Kat): Birbirine dik iki deprem doğrultusunun herhangi biri için, bodrum katlar dışında, herhangi bir i’inci kattaki ortalama göreli kat ötelemesi oranının bir üst veya bir alt kattaki ortalama göreli kat ötelemesi oranına bölünmesi ile tanımlanan Rijitlik Düzensizliği Katsayısı ki ’nin 2.0’den fazla olması durumu.
[  ((X) /h ) / ((X) /h )  2.0 veya
ki i i   ort i1 i1 ort
  ((X) /h ) / ((X) /h )  2.0]
ki i i   ort i-1 i-1 ort
Göreli kat ötelemelerinin hesabı,  %5 ek dışmerkezlik etkileri de gözönüne alınarak 4.7’ye göre yapılacaktır.
 
 
 
3.6.2.1
B3 – Taşıyıcı Sistemin Düşey Elemanlarının Süreksizliği:
Taşıyıcı sistemin düşey elemanlarının (kolon veya perdelerin) bazı katlarda kaldırılarak kirişlerin veya guseli kolonların üstüne veya ucuna oturtulması, ya da üst kattaki perdelerin altta kolonlara oturtulması durumu (Şekil 3.4).
3.6.2.4
 
 
(i(X))max
(i(X))min
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Döşemelerin kendi düzlemleri içinde rijit diyafram olarak çalışmaları durumunda
( (X)) = 1/2 ( (X)) + ( (X))
Burulma düzensizliği katsayısı: bi = ( (X))max / ( (X))ort
Burulma düzensizliği durumu: bi > 1.2
 
Şekil 3.1
 
 
 
Ab  = Ab1  + Ab2
A2 türü düzensizlik durumu – I
Ab / A > 1/3
Ab : Boşluk alanları toplamı A : Brüt kat alanı
 
 
 
 
A A
 
 
A2 türü düzensizlik durumu – II
 
 
 
Kesit A-A
A2 türü düzensizlik durumu – II ve III
Şekil 3.2
 
 
 
 
Ly Ly Ly
 
 
 
 
Lx Lx Lx
 
A3 türü düzensizlik durumu:
ax > 0.2 Lx ve aynı zamanda ay > 0.2 Ly
Şekil 3.3
 
 
 
Bkz. 3.6.2.4 (a) Bkz. 3.6.2.4 (b)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bkz. 3.6.2.4 (c)
 
 
Şekil 3.4
 
Bkz. 3.6.2.4 (d)
 
 
3.6.2. Düzensiz Binalara İlişkin Koşullar
Tablo 3.6’da tanımlanan düzensizlik durumlarına ilişkin koşullar aşağıda belirtilmiştir:
 
3.6.2.1 – A1 ve B2 türü düzensizlikler, 4.6’ya göre deprem hesap yönteminin seçiminde etken olan düzensizliklerdir.
 
3.6.2.2 – A2 ve A3 türü düzensizliklerin bulunduğu binalarda, kat döşemelerinin kendi düzlemleri içinde deprem kuvvetlerini düşey taşıyıcı sistem elemanları arasında güvenle aktarabildiğini göstermek üzere iki boyutlu levha (membran) veya kabuk sonlu elemanlar ile modellenecektir (Bkz.4.5.6.2).
 
3.6.2.3 – B1 türü düzensizliğinin bulunduğu binalarda, gözönüne alınan i’inci kattaki dolgu duvarı alanlarının toplamı bir üst kattakine göre fazla ise, ci’nin hesabında dolgu duvarları
 
gözönüne alınmayacaktır. ci’nin en küçük olduğu kat dikkate alınarak
 
0.60  (ci )min < 0.80
 
aralığında Tablo 4.1’de verilen taşıyıcı sistem davranış katsayısı,
 
1.25(ci )min
 
değeri ile
 
çarpılarak her iki deprem doğrultusunda da binanın tümüne uygulanacaktır. Ancak hiçbir
 
zaman
 
ci < 0.60 olmayacaktır. Aksi durumda, zayıf katın dayanımı ve rijitliği arttırılarak
 
deprem hesabı tekrarlanacaktır.
 
3.6.2.4 – B3 türü düzensizliğin bulunduğu binalara ilişkin koşullar aşağıda (a) ila (d)’de
belirtilmiştir:
(a) Kolonların binanın herhangi bir katında konsol kirişlerin veya alttaki kolonlarda oluşturulan guselerin üstüne veya ucuna oturtulmasına hiçbir zaman izin verilmez.
(b) Kolonun iki ucundan mesnetli bir kirişe oturması durumunda, 4.4.3’e göre düşey deprem hesabı yapılması yeterlidir.
(c) Üst katlardaki perdenin altta kolonlara oturtulmasına hiçbir zaman izin verilmez.
(d) Perdelerin binanın herhangi bir katında, kendi düzlemleri içinde kirişlerin üstüne açıklık ortasında oturtulmasına hiçbir zaman izin verilmez.
 
BİLGİLENDİRME EKİ 3A – DEPREM ETKİSİ ALTINDA UYGUN TASARIM İÇİN
BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN DÜZENLENMESİ
 
Bina taşıyıcı sistemlerinin düzenlenmesinde aşağıdaki genel kurallar gözönüne alınmalıdır. Bu bağlamda 3.6’da tanımlanan planda ve düşeyde düzensiz taşıyıcı sistemler’den olabildiğince kaçınılmalıdır.
 
3A.1. TAŞIYICI SISTEMİN SADELİĞİ VE BASİTLİĞİ
 
Deprem yer hareketi, yapısal modelleme ve yapısal eleman davranışlarındaki belirsizlikler yanında analiz ve tasarım yöntemlerindeki yaklaşıklıklar nedeni ile, binanın deprem davranışının öngörülebilir olmasını sağlamak üzere taşıyıcı sistemin olabildiğince sade ve basit olması, deprem etkisi altında tasarımın temel kuralıdır.
 
3A.2. TAŞIYICI SİSTEMİN DÜZENLİ VE SİMETRİK OLARAK DÜZENLENMESİ
 
3A.2.1 – Taşıyıcı sistemin planda düzenli ve simetrik olarak düzenlenmesi ile, döşemelerdeki yayılı kütlelerden kaynaklanan eylemsizlik kuvvetleri en uygun biçimde düşey taşıyıcı sistem elemanlarına aktarılabilir. Simetrik taşıyıcı sistem düzenlemesi ile kütle, rijitlik ve dayanım bakımından oluşabilecek dışmerkezliklerin önüne geçilebilir ve öngörülebilir bir deprem davranışı gerçekleştirilebilir.
 
3A.2.2 – Taşıyıcı sistem düşey doğrultuda da düzenli biçimde düzenlenmelidir. Bu bağlamda kat rijitliğinde ve dayanımında ani değişimler nedeni ile oluşabilecek yumuşak kat ve zayıf kat düzenlemelerinden olabildiğince kaçınılmalıdır.
 
3A.3. TAŞIYICI SİSTEMDE FAZLA-BAĞLILIK ÖZELLİĞİNİN SAĞLANMASI
 
3A.3.1 – Statik yükler altındaki fazla-bağlılık (hiperstatiklik) davranışının deprem etkileri altında da geçerli olması, bu bağlamda deprem sırasında bazı taşıyıcı sistem elemanlarının dayanımlarının azalması ve hatta devre dışı kalması durumunda, sistemde kararlı davranışı sağlayabilecek yeterli sayıda yedek elemanın devreye girmesi, diğer deyişle taşıyıcı sistemin yedeklenmesi sağlanmalıdır.
 
3A.3.2 – Birbirinden yapısal derzlerle ayrılan bina bloklarının depremde çarpışarak hasar görme riski taşıdığı gözden uzak tutulmamalıdır. Bu bağlamda;
(a) Burulma düzensizliğinin önlenmesi, taşıyıcı sistem elemanlarının dengeli düzenlenmesi vb. nedenler dışında, salt bina veya bina bloklarının plandaki uzunlukları yüzünden taşıyıcı sistemin yapısal derzlerle birbirinden bağımsız bloklara ayrılmasından olabildiğince kaçınılmalıdır.
(b) Bina veya bina bloklarının plandaki uzunlukları, deprem hesabından bağımsız olarak, betonarme elemanlar için 4.5.8’de tanımlanan etkin kesit rijitlikleri kullanılarak düzgün sıcaklık değişmesi ve rötre etkileri için yapılacak taşıyıcı sistem hesabına göre belirlenebilir.
 
3A.4. TAŞIYICI SİSTEMDE YETERLİ DAYANIM VE RİJİTLİK
3A.4.1 – Deprem yer hareketinin planda tüm doğrultularda etkili olduğu dikkate alınarak taşıyıcı sistem elemanlarının tercihen birbirine dik iki asal doğrultuda düzenlenmesi ve birbirine yakın dayanım ve rijitliğe sahip olması esastır.
 
3A.4.2 – Taşıyıcı sistemde olumsuz davranışlara neden olan burulma düzensizliğini ortadan kaldırmak ve tehlikeli burulma titreşimlerini önlemek amacı ile yeterli burulma dayanımının ve rijitliğin sağlanması esastır. Bu doğrultuda uygun bir çözüm, rijitliği ve dayanımı yüksek taşıyıcı sistem elemanlarının olabildiğince binanın çevresinde düzenlenmesidir.
 
3A.5. TAŞIYICI SİSTEMDE YETERLİ SÜNEKLİK
 
Tasarım deprem yer hareketi altında binada meydana gelen deprem etkilerinin taşıyıcı sistemin sünek davranışı ile azaltılması için bu Yönetmelik’te tanımlanan sünek tasarım ve kapasite tasarımı ilkelerine titizlikle uyulmalıdır.
 
3A.6. KATLARDA VE GEÇİŞ KATLARINDA YETERLİ DÖŞEME RİJİTLİĞİ VE
DAYANIMI
 
3A.6.1 – Depremde döşemelerde oluşan eylemsizlik kuvvetlerinin düşey taşıyıcı sistem elemanlarına güvenle aktarılmasını ve aynı zamanda deprem etkilerinin farklı rijitliklere sahip düşey taşıyıcı sistem elemanları arasında güvenle dağıtılmasını sağlamak üzere, döşemelerin yüksek düzlem içi rijitliğe ve yeterli dayanıma sahip olmaları esastır.
 
3A.6.2 – Düzlem içi kuvvetlerin döşemelerden düşey taşıyıcı sistem elemanlarına güvenli biçimde aktarıldığı hesapla gösterilmelidir. Gerekli durumlarda betonarme döşemelerde ek bağlantı donatıları ve aktarma elemanları kullanılmalıdır (Bkz.7.11).
 
3A.6.3 – Döşemelerde büyük boşluklardan kaçınılmalıdır. Boşluklardan kaçınılamadığı durumlarda, eylemsizlik kuvvetlerinin düşey taşıyıcı sistem elemanlarınına aktarılmasını sağlamak üzere boşluk kenarlarında yeterli rijitlik ve dayanıma sahip yatay elemanlar düzenlenmelidir.
 
3A.6.4 – Özellikle normal rijitlikli katlardan çok rijit bodrum katlarına geçişte yer alan ve üstteki katlarda oluşan deprem kuvvetlerinin büyük kısmını bodrum katlardaki çevre perdelerine aktaran geçiş döşemeleri’nde yeterli düzlem içi rijitlik ve dayanımın sağlanması esastır.
 
BÖLÜM 4 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA BİNALARIN DAYANIMA GÖRE TASARIMI İÇİN HESAP ESASLARI
 
4.0. SİMGELER
 
 
At
Awj
 
= Ampirik doğal titreşim periyodu hesabında kullanılan eşdeğer alan [m2]
= j’inci perdenin gövde enkesit alanı [m2]
 
BYS = Bina Yükseklik Sınıfı
Ch = İkinci mertebe hesabında kullanılan ampirik katsayı
Ct = Ampirik doğal titreşim periyodu hesabında kullanılan katsayı
c = Bağ kirişli (boşluklu) perde parçalarının enkesit ağırlık merkezleri arasındaki uzaklık [m]
D = Dayanım Fazlalığı Katsayısı
 
Dalt
(X)
alt
(X)
n,alt
 
 
Düst
 
= Binanın alt bölümüne uygulanan Dayanım Fazlalığı Katsayısı
= Binanın alt bölümüne uygulanan Eşdeğer Dayanım Fazlalığı Katsayısı
= Binanın alt bölümüne n’inci modda uygulanan Eşdeğer Dayanım Fazlalığı Katsayısı
= Binanın üst bölümüne uygulanan Dayanım Fazlalığı Katsayısı
 
DTS = Deprem Tasarım Sınıfı
DD-1 = 50 yılda aşılma olasılığı %2 (tekrarlanma periyodu 2475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-2 = 50 yılda aşılma olasılığı %10 (tekrarlanma periyodu 475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-3 = 50 yılda aşılma olasılığı %50 (tekrarlanma periyodu 72 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
 
Dbi
(X)
fi
 
 
Ed
(H)
d
(X)
d
(Y)
d
(Z)
d
(X)
fi
 
 
(X)
iE
 
= i’inci katta ek dışmerkezlik büyütme katsayısı
= (X) deprem doğrultusunda binanın hakim doğal titreşim periyodunun hesabında i’inci kata etki ettirilen fiktif yükten oluşan yerdeğiştirme [m]
= Doğrultu birleştirmesi uygulanmış tasarıma esas toplam deprem etkisi
= Doğrultu birleştirmesi uygulanmış tasarıma esas yatay deprem etkisi
=  (X) doğrultusundaki depremin etkisi altında tasarıma esas deprem etkisi
=  (Y) doğrultusundaki depremin etkisi altında tasarıma esas deprem etkisi
=  (Z) doğrultusundaki depremin etkisi altında tasarıma esas deprem etkisi
= (X) deprem doğrultusunda binanın hakim doğal titreşim periyodunun hesabında
i’inci kata etki ettirilen fiktif yük [kN]
= (X) deprem doğrultusunda i’inci kat kütle merkezine etkiyen eşdeğer deprem yükü
[kN]
 
e = %5’lik ek dışmerkezlik [m]
 
(S)
jE
 
= j’inci sonlu eleman düğüm noktasına etkiyen eşdeğer deprem yükü [kN]
 
G = Sabit yük etkisi
g =  Yerçekimi ivmesi [m/s2]
H =   Yatay zemin itkisi etkisi
Hi = Binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm’de i’inci katın üst bölümün tabanından itibaren ölçülen yüksekliği [m]
H N = Binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm’ünün toplam yüksekliği [m]
H w = Perde yüksekliği [m]
hi = i’inci katın yüksekliği [m]
I = Bina Önem Katsayısı
 
w
 wj
M DEV
 
(X)
ib
 
 
M o
 
(X)
o
 
= Perdenin plandaki boyu [m]
= j’inci perdenin planda uzunluğu [m]
= Betonarme perdenin veya çaprazlı çerçevenin tabanında deprem yüklerinden
meydana gelen devrilme momenti [kNm]
= i’inci katta (X) deprem doğrultusuna dik doğrultuda ek dışmerkezlik etkisine karşı
gelen ek kat burulma momenti [kNm]
= Binanın tümü için deprem yüklerinden tabanda meydana gelen toplam devrilme
momenti [kNm]
= (X) deprem doğrultusunda binanın tümü için deprem yüklerinden tabanda
meydana gelen toplam devrilme momenti [kNm]
 
M1 , M 2
 
mi
 
= Bağ kirişli perdeyi oluşturan perde parçalarında deprem etkisinden tabanda elde edilen eğilme momentleri [kNm]
= i’inci katın toplam kütlesi [t]
 
mi = i’inci katın kütle eylemsizlik momenti [tm2]
 
(S)
j
mt
(X)
txn
 
 
(X)
txn,tüm
 
 
(X)
txn,üst
 
= Tipik sonlu eleman düğüm noktası j’ye etkiyen tekil kütle [t]
= Binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm’ünün toplam kütlesi [t]
 
= (X) deprem doğrultusu için binanın x ekseni doğrultusunda n’inci titreşim moduna
ait taban kesme kuvveti modal etkin kütlesi [t]
= Binanın tümü (üst bölüm + alt bölüm) için (X) doğrultusundaki depremin etkisi altında n’inci modda hesaplanan taban kesme kuvveti modal etkin kütlesi [t]
= Binanın üst bölümü için (X) doğrultusundaki depremin etkisi altında n’inci modda
hesaplanan taban kesme kuvveti modal etkin kütlesi [t]
 
(Y)
tyn
 
= (Y) deprem doğrultusu için binanın y ekseni doğrultusunda n’inci titreşim moduna
ait taban kesme kuvveti modal etkin kütlesi [t]
 
N = Binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm’deki toplam kat sayısı
NV = Deprem etkisinde bağ kirişli perdenin bağ kirişlerinde oluşan kesme kuvvetlerinin tüm perde yüksekliği boyunca toplamı olarak perde parçalarının tabanında oluşan birbirine eşit çekme ve basınç eksenel kuvvetleri [kN]
n = Hareketli yük katılım katsayısı
R = Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı
 
Ra (T )
Ralt Rüst (Ra )alt
(Ra )n,alt
 
 
(Ra )alt
 
 
(Ra )n,alt
 
(Ra )üst
(Ra )n,üst
 
= Öngörülen süneklik kapasitesi ve periyoda bağlı Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
=  Binanın alt bölümüne uygulanan Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı
=  Binanın üst bölümüne uygulanan Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı
= Binanın alt bölümüne uygulanan Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
= n’inci titreşim modunda binanın alt bölümüne uygulanan Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
= Binanın alt bölümüne uygulanan Eşdeğer Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
= n’inci titreşim modunda binanın alt bölümüne uygulanan Eşdeğer Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
= Binanın üst bölümüne uygulanan Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
= n’inci titreşim modunda binanın üst bölümüne uygulanan Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
 
Q = Hareketli yük etkisi
S = Kar yükü etkisi
 
Sae (T )
SaR (T )
SDS
 
= Yatay elastik tasarım spektral ivmesi [g]
= Azaltılmış tasarım spektral ivmesi [g]
= Kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı [boyutsuz]
 
T = Doğal titreşim periyodu [s]
 
TB
Tn
TpA
(X)
p
(X)
i
 
 
(X)
i
 
= Yatay elastik tasarım ivme spektrumu köşe periyodu [s]
= n’inci moda ait doğal titreşim periyodu [s]
= Amprik olarak hesaplanan hakim doğal titreşim periyodu [s]
= (X) deprem doğrultusunda binanın hakim doğal titreşim periyodu [s]
= (X) deprem doğrultusunda herhangi bir kolon veya perde için, i’inci kattaki
azaltılmış yerdeğiştirme [m]
= (X) deprem doğrultusunda i’inci kattaki azaltılmış kat kesme kuvveti [kN]
 
(X)
x,tüm
 
 
(X)
xn,tüm
 
 
(X)
x,üst
 
 
(X)
xn,üst
 
 
(X)
tE
 
 
(X)
tx
 
 
(S)
j
(S)
G,j
(S)
Q,j
wk
 
= Binanın tümü (üst bölüm + alt bölüm) için (X) doğrultusundaki depremin etkisi altında hesaplanan taban kesme kuvveti [kN]
= Binanın tümü (üst bölüm + alt bölüm) için (X) doğrultusundaki depremin etkisi altında n’inci modda hesaplanan taban kesme kuvveti [kN]
= Binanın üst bölümü için (X) doğrultusundaki depremin etkisi altında hesaplanan
taban kesme kuvveti [kN]
= Binanın üst bölümü için (X) doğrultusundaki depremin etkisi altında n’inci modda
hesaplanan taban kesme kuvveti [kN]
= (X) deprem doğrultusunda  binanın  tümüne  etkiyen  toplam eşdeğer deprem yükü (taban kesme kuvveti) [kN]
= Modal hesap yöntemlerinden biri ile x doğrultusu’nda elde edilen en büyük
toplam deprem yükü [kN]
= Tipik sonlu eleman düğüm noktası j’ye etkiyen tekil ağırlık [kN]
= Tipik sonlu eleman düğüm noktası j’ye etkiyen tekil sabit ağırlık [kN]
= Tipik sonlu eleman düğüm noktası j’ye etkiyen tekil ek (hareketli) ağırlık [kN]
= k’ıncı kata etkiyen toplam ağırlık [kN]
 
YM = Yeterli titreşim modu sayısı
= Deprem derz boşlukları için kullanılan ampirik katsayı
 
(X)
tE
(X) II
(X) NE
 
 
Δmiθ
(X)
i
 
 
(X)
i ort
 
 
(X)
i
 
 
(X)
i,max
 
 
bi
 
= Eşdeğer taban kesme kuvveti büyütme katsayısı
= İkinci mertebe büyütme katsayısı
= (X) deprem doğrultusunda binanın N’inci katına (tepesine) etkiyen ek eşdeğer deprem yükü [kN]
= Kat kütle eylemsizlik momenti artımı [tm2]
 
= (X) deprem doğrultusunda herhangi bir kolon veya perde için, ardışık iki kat arasındaki yerdeğiştirme farkını ifade eden azaltılmış göreli kat ötelemesi [m]
= (X) deprem doğrultusunda ardışık iki kat arasındaki yerdeğiştirme farkını ifade
eden ortalama azaltılmış göreli kat ötelemesi [m]
= (X) deprem doğrultusu için, binanın i’inci katındaki kolon veya perdeler için etkin göreli kat ötelemesi [m]
= (X) deprem doğrultusu için, binanın i’inci katındaki etkin göreli kat ötelemelerinin
kat içindeki en büyük değeri [m]
= i’inci katta burulma düzensizliği katsayısı
 
γE = Eşdeğer taban kesme kuvveti büyütme katsayısının belirlenmesinde kullanılan ampirik katsayı
= Göreli kat ötelemelerinin sınırlandırılmasında kullanılan ampirik katsayı
= İzin verilen göreli kat ötelemelerinin tanımında betonarme ve çelik taşyıcı
sistemler için farklı olarak kullanılan katsayı
 
k
(X)
 
(X)
n
 
 
(X)
alt
 
 
(X)
n,alt
 
 
(X)
üst
 
 
(X)
n,üst
 
= Taşıyıcı sistem için öngörülen süneklik kapasitesi
= Binanın alt bölümü için uygulanan eşdeğer deprem yükü azaltma katsayısının hesabında kullanılan katsayı
= Binanın alt bölümü için n’inci modda uygulanan eşdeğer deprem yükü azaltma katsayısının hesabında kullanılan katsayı
= Binanın alt bölümünün kendi titreşiminden oluşan azaltılmış iç kuvvetleri
hesaplamak için kullanılan katsayı
= n’inci modda binanın alt bölümünün kendi titreşiminden oluşan azaltılmış iç kuvvetleri hesaplamak için kullanılan katsayı
= Binanın üst bölümünden alt bölümüne aktarılan iç kuvvetleri hesaplamak için
kullanılan katsayı
= n’inci modda binanın üst bölümünden alt bölümüne aktarılan iç kuvvetleri hesaplamak için kullanılan katsayı
 
= Bağ kirişli perdede bağ derecesi katsayısı
 
(X) II,i
 
 
(X)
II,max
 
= (X) deprem doğrultusunda her bir i’inci kat için tanımlanan ikinci mertebe gösterge değeri
= (X) deprem doğrultusunda tanımlanan maksimum ikinci mertebe gösterge değeri
 
 
4.1. GENEL
 
4.1.1. Amaç
 
Bu Bölüm’ün amacı, 4.1.3’te verilen kapsam içindeki binaların Dayanıma Göre Tasarım
(DGT) yaklaşımı ile tasarımı için kullanılacak doğrusal hesap esasları’nın açıklanmasıdır.
 
4.1.2. Tanım
 
Deprem etkisi altında bina taşıyıcı sistemlerinin tasarımı için iki ana yaklaşımdan biri olan
Dayanıma Göre Tasarım (DGT) yaklaşımında:
(a) Öngörülen belirli bir performans hedefi için tanımlanan taşıyıcı sistem süneklik kapasitesine karşı gelen azaltılmış deprem yükleri belirlenir.
(b) Azaltılmış deprem yükleri altında taşıyıcı sistemin doğrusal deprem hesabı yapılır. Bu hesaptan bulunan eleman azaltılmış iç kuvvetleri, gerekli durumlarda dayanım fazlalığı da dikkate alınarak, diğer yüklerden oluşan iç kuvvetlerle birleştirilerek dayanım talepleri elde edilir.
 
(c) Eleman dayanım talepleri, öngörülen performans hedefi için tanımlanmış bulunan eleman
iç kuvvet kapasiteleri (dayanım kapasiteleri) ile karşılaştırılır.
(d) Deprem hesabından elde edilen göreli kat ötelemeleri izin verilen sınırlarla karşılaştırılır.
(e) Dayanım taleplerinin dayanım kapasitelerinin altında olduğu ve aynı zamanda göreli kat ötelemelerinin izin verilen sınırların altında olduğu gösterilerek tasarım tamamlanır. Aksi durumda eleman kesitleri değiştirilir ve hesap tekrarlanarak sonuca gidilir.
 
4.1.3. Kapsam
 
Bu bölümde açıklanan Dayanıma Göre Tasarım (DGT) hesap esasları, Bölüm 13’te açıklanan Yüksek Binalar’ın tasarımı, Bölüm 14’te açıklanan Deprem Yalıtımlı Binalar’ın tasarımı ve Bölüm 15’te açıklanan Mevcut Binaların Değerlendirilmesi ve Güçlendirilmesi dışında bu Yönetmelik kapsamında Tablo 4.1’de belirtilen tüm binaların tasarımında temel hesap esasları olarak uygulanacaktır. DGT hesap esaslarından, Yüksek Binalar’ın (Bölüm 13) ve Deprem Yalıtımlı Binalar’ın (Bölüm 14) tasarımında kısmi olarak yararlanılacaktır.
 
4.1.4. Performans Hedefleri
 
4.1.4.1 – Tablo 4.1’e göre bu Bölüm’ün kapsamındaki tüm binalarda, Tablo 3.4(a)’da Normal Performans Hedefi olarak tanımlanan Kontrollü Hasar (KH) performans hedefini sağlamak üzere, DD-2 deprem yer hareketinin etkisi altında bu Bölüm’de verilen DGT hesap esasları ile deprem hesabı yapılacaktır.
 
4.1.4.2 – Tablo 3.4(a)’ya göre Deprem Tasarım Sınıfı DTS=1a, DTS=2a ve aynı zamanda Bina Yükseklik Sınıfı BYS=2, BYS=3 olan binalarda;
(a) DD-2 deprem yer hareketinin etkisi altında I = 1.5 alınarak bu Bölüm’deki DGT hesap
esasları ile yapılan tasarım bir ön tasarım olarak gözönüne alınacaktır.
(b) Ön tasarımı yapılan bina taşıyıcı sistemi bu kez DD-1 deprem yer hareketinin etkisi altında Tablo 3.4(a)’da İleri Performans Hedefi olarak tanımlanan Kontrollü Hasar (KH) performans hedefini ve ayrıca DD-3 depremi altında Sınırlı Hasar (SH) performans hedefini sağlamak üzere Bölüm 5’e göre Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım (ŞGDT) yaklaşımı ile değerlendirilecek ve gerekli olması durumunda tasarım hedeflenen performans sağlanacak şekilde tekrarlanacaktır.
 
4.2. DEPREM YÜKÜ KATSAYILARI VE KAPASİTE TASARIMI İLKELERİ
 
4.2.1. Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
 
4.2.1.1 – Dayanıma Göre Tasarım çerçevesinde, öngörülen süneklik kapasitesi – dayanım talebi ilişkisi ve buna bağlı olarak belirlenen deprem yükü katsayıları’nın tanımı EK 4A’da verilmiştir.
 
4.2.1.2 – EK 4A’da yapılan tanıma göre doğrusal elastik deprem yüklerinin azaltılmasında esas
 
alınacak Deprem Yükü Azaltma Katsayısı Ra (T ) aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır:
R (T )  R T  T
 
 
 
 
(4.1a)
 
a I B
 
 
R (T )  D   R  D  T
 
 
 
T  T
 
 
(4.1b)
 
a  I  T B
  B
 
Burada R ve D Tablo 4.1’de tanımlanan Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı ile Dayanım Fazlalığı Katsayısı’nı, I Tablo 3.1’de tanımlanan Bina Önem Katsayısı’nı, T sistemin doğal
 
titreşim periyodunu ve
göstermektedir.
 
TB , Denk.(2.3) ile tanımlanan spektrum köşe periyodu’nu
 
 
4.2.2. Kapasite Tasarımı İlkeleri
 
Dayanıma Göre Tasarım çerçevesinde bina taşıyıcı sistemlerinin tasarımında, bu Bölüm’de verilen kurallara ek olarak kapasite tasarımı ilkeleri gözönüne alınır. Kapasite tasarımı yaklaşımı, taşıyıcı sistemde doğrusal olmayan sünek davranışın açık olarak tanımlanan belirli elemanlarla (veya kesitlerle) sınırlı tutulmasını, bu davranışla uyumlu olarak diğer bütün elemanların yeterli dayanım kapasitesine sahip olmasını öngören tasarım yaklaşımıdır. Kapasite Tasarımı İlkeleri’nin uygulanmasına ilişkin kurallar bu Yönetmeliğin ilgili bölümlerinde verilmiştir.
 
4.3. TAŞIYICI SİSTEMLERİN UYGULAMA SINIRLARI, TAŞIYICI SİSTEM DAVRANIŞ KATSAYILARI VE DAYANIM FAZLALIĞI KATSAYILARI
 
4.3.1. Taşıyıcı Sistemlerin Uygulama Sınırları
 
Dayanıma Göre Tasarım çerçevesinde bu bölümde verilen hesap esaslarının uygulanabileceği bina taşıyıcı sistemleri ve bu sistemler için Tablo 3.3’teki tanıma göre izin verilen Bina Yükseklik Sınıfları (BYS), 4.3.3’te tanımlanan süneklik düzeylerine bağlı olarak, Tablo 4.1’de verilmiştir.
 
4.3.1.1 – Yüksek Binalar (BYS=1) için taşıyıcı sistemler ve hesap esasları Bölüm 13’te
tanımlanmıştır.
 
4.3.1.2 – Tablo 4.1’de A21, A22 ve C21, C22 ile simgelenen taşıyıcı sistemlerde, sadece DTS = 4 olan binalar ile sınırlı olmak üzere, izin verilen Bina Yükseklik Sınıfı BYS  2 ’ye yükseltilebilir.
 
4.3.2. Taşıyıcı Sistem Türüne Göre R ve D Katsayıları
 
4.3.2.1 – Yerinde dökme ve önüretimli betonarme, çelik, hafif çelik, yığma, ahşap bina taşıyıcı sistemleri ve 4.3.3’te tanımlanan çeşitli süneklik düzeyleri için EK 4A’da tanımlanan Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R ve Dayanım Fazlalığı Katsayısı D Tablo 4.1’de verilmiştir.
 
4.3.2.2 – Kompozit kolonlu sistemlerde, çelik taşıyıcı sistemler için verilen R ve D katsayıları kullanılacaktır.
 
4.3.2.3 – 3.3.1’de verilen tanıma göre, dıştan rijit perdelerle çevrelenen bodrumların bulunduğu binalarda, bodrum katlarının bulunduğu alt bölümde (R/I) = 2.5 ve D = 1.5 alınacaktır.
 
4.3.2.4 – DTS = 1, 1a, 2, 2a olan betonarme perdeli ve/veya çelik çaprazlı çerçeveli binalarda, herhangi bir doğrultuda aşağıda (a) ve (b)’de tanımlanan iki koşuldan birinin sağlanamaması durumunda, o doğrultuda Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R yerine (4/5)R gözönüne alınacaktır. Dayanım Fazlalığı Katsayısı D’de herhangi bir değişiklik yapılmayacaktır. 4.5.4.5’de verilen koşulu sağlayan bağ kirişli perde sistemi, tek bir perde olarak olarak gözönüne alınacaktır.
 
(a) Taşıyıcı sistemde tek bir perdenin veya çelik çaprazlı çerçevenin aldığı taban devrilme
 
momenti
 
M DEV , o doğrultuda binanın tümü için deprem yüklerinden meydana gelen toplam
 
taban devrilme momenti
 
M o ’ın 1/3’ünden fazla olmayacaktır.
 
(b) Binanın her bir kenar aksında yer alan perde/perdelerin veya çelik çaprazlı
 
çerçeve/çerçevelerin aldığı taban devrilme momenti
 
M DEV
 
veya
 
M DEV ’lerin toplamı, o
 
doğrultuda binanın tümü için deprem yüklerinden meydana gelen toplam taban devrilme
 
momenti
 
M o ’ın 1/6’sından az olmayacaktır.
 
 
4.3.3. Süneklik Düzeyi Yüksek, Sınırlı ve Karma Taşıyıcı Sistemler
 
4.3.3.1 – Betonarme ve çelik taşıyıcı sistemler, Tablo 4.1’de verildiği üzere, süneklik düzeyleri bakımından süneklik düzeyi yüksek taşıyıcı sistemler, süneklik düzeyi sınırlı taşıyıcı sistemler ve süneklik düzeyi karma taşıyıcı sistemler olmak üzere üç sınıfa ayrılmıştır.
 
4.3.3.2 – Süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı yerinde dökme ve önüretimli betonarme, çelik, hafif çelik ve ahşap taşıyıcı sistemlere ilişkin tanımlar ve uyulması gerekli koşullar, sırası ile, Bölüm 7, Bölüm 8, Bölüm 9, Bölüm 10 ve Bölüm 12’de verilmiştir.
 
4.3.3.3 – Süneklik düzeyi karma taşıyıcı sistemler, süneklik düzeyi sınırlı çerçeve taşıyıcı sistemlerinin süneklik düzeyi yüksek betonarme perdeler veya çelik çaprazlı çerçevelerle birlikte kullanılması ile oluşturulan sistemlerdir.
 
4.3.4. Taşıyıcı Sistemlerin Süneklik Düzeylerine İlişkin Koşullar
 
4.3.4.1 – Süneklik düzeyi sınırlı ve karma sistemlerle ilgili olarak;
 
(a) DTS=1a, DTS=2a, DTS=3a ve DTS=4a olarak sınıflandırılan binalarda süneklik düzeyi sınırlı taşıyıcı sistemler kullanılamaz. Bu tür taşıyıcı sistemlerle ilgili diğer sınırlamalar 4.3.4.3’te belirtilmiştir.
 
 
(b) BYS  6
 
olan ve DTS=1a ve DTS=2a olarak sınıflandırılan binalarda süneklik düzeyi
 
karma taşıyıcı sistemler kullanılamaz.
 
4.3.4.2 – Birbirine dik doğrultularda taşıyıcı sistemlerin süneklik düzeyleri’nin aynı olması zorunludur. Ancak birbirine dik doğrultularda farklı R katsayıları ve bunlara karşı gelen D katsayıları kullanılabilir. Tablo 4.1’e göre izin verilen en üst Bina Yükseklik Sınıfı, iki doğrultuya göre verilenlerin elverişsizi olarak belirlenecektir.
 
4.3.4.3 – Deprem etkilerinin tamamı moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı betonarme çerçevelerle karşılanan taşıyıcı sistemler (Tablo 4.1’de A31, B31, C31 taşıyıcı sistemleri), sadece DTS=3 ve DTS=4 olan binalarda kullanılacaktır. Dolgulu (asmolen) veya dolgusuz tek doğrultulu dişli döşemeli betonarme çerçevelerden oluşan taşıyıcı sistemler de, perde içermedikleri takdirde, süneklik düzeyi sınırlı taşıyıcı sistemler olarak sınıflandırılacak ve sadece DTS=3 ve DTS=4 olan binalarda kullanılacaktır. Bu tür taşıyıcı sistemler, süneklik düzeyi yüksek betonarme bağ kirişli (boşluklu) ve/veya boşluksuz perdeler veya süneklik düzeyi yüksek çelik dışmerkez ve/veya merkezi çaprazlı çerçeveler ile birlikte düzenlenerek süneklik düzeyi karma sistemler olarak yapılabilir (Tablo 4.1’de A2, B2, C2 taşıyıcı sistemleri).
 
4.3.4.4 – Sadece kirişsiz döşemeleri içeren taşıyıcı sistemlerde, deprem etkilerinin tamamı
betonarme binalarda süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) ve/veya boşluksuz perdeler
 
veya süneklik düzeyi sınırlı boşluksuz perdeler tarafından karşılanacaktır (Tablo 4.1’de A12, A13 ve A32 taşıyıcı sistemleri). Çelik binalarda ise süneklik düzeyi yüksek merkezi ve/veya dışmerkez çaprazlı veya burkulması önlenmiş çaprazlı çerçeveler veya süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çerçeveler kullanılacaktır (Tablo 4.1’de C12, C13 ve C32 taşıyıcı sistemleri). Bu tür sistemlerin hesabı iki aşamada yapılacaktır. Birinci aşama hesapta çerçeve kolonları alttan ve üstten mafsallı alınacaktır. İkinci aşama hesapta ise bu elemanların bağlantıları monolitik olarak modellenecektir. Perde, kolon, çapraz ve döşemelerdeki iç kuvvetler, iki aşamada elde edilenlerin elverişsiz olanı olarak hesaplanacaktır. Göreli kat ötelemeleri ikinci aşama hesaptan elde edilecektir.
 
4.3.4.5 – Süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) veya boşluksuz yerinde dökme veya önüretimli betonarme perdeler ile merkezi, dışmerkez veya burkulması önlenmiş çelik çaprazlı çerçevelerin moment aktaran süneklik düzeyi yüksek çerçevelerle birlikte kullanıldığı binalarda, perdelerin veya çaprazlı çerçevelerin tabanında deprem yüklerinden meydana gelen devrilme momentlerinin toplamı, binanın tümü için deprem yüklerinden tabanda meydana gelen toplam devrilme momentinin %40’ından az, %75’inden fazla olmayacaktır:
 
0.40 M o   M DEV  0.75 M o
 
(4.2)
 
Bu bağıntıdaki üst sınır koşulunun sağlanamaması durumunda, Tablo 4.1’de deprem etkilerinin tamamının süneklik düzeyi yüksek perdelerle veya çaprazlı çerçevelerle karşılandığı durumlar için tanımlanan R ve D katsayıları ile izin verilen en üst BYS dikkate alınacaktır. Alt sınır koşulunun sağlanamaması durumunda ise Tablo 4.1’de verilen R ve D katsayılarında değişiklik yapılmayacak, ancak izin verilen en üst BYS’nin bir fazlası dikkate alınacaktır.
 
4.3.4.6 – Betonarme ve çelik süneklik düzeyi karma taşıyıcı sistemlerde, süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) veya boşluksuz betonarme perdeler ile merkezi, dışmerkez veya burkulması önlenmiş çelik çaprazlı çerçevelerin tabanında deprem yüklerinden meydana gelen devrilme momentlerinin toplamı, binanın tümü için deprem yüklerinden tabanda meydana gelen toplam devrilme momentinin %75’inden az olmayacaktır:
 
 M DEV  0.75 M o
 
(4.3)
 
Bu koşulun sağlanamaması durumunda, Tablo 4.1’de deprem etkilerinin tamamının süneklik düzeyi sınırlı çerçevelerle karşılandığı durumlar için tanımlanan R ve D katsayıları ile izin verilen en üst BYS dikkate alınacaktır.
 
4.3.4.7 – Süneklik düzeyi sınırlı boşluksuz betonarme perdeler veya süneklik düzeyi sınırlı merkezi çelik çaprazlı çerçevelerin moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı betonarme veya çelik çerçevelerle birlikte kullanıldığı binalarda da Denk.(4.3)’te verilen koşul sağlanacaktır. Aksi durumda 4.3.4.6’da verilen kural uygulanacaktır.
 
4.3.4.8 – 4.3.2.4, 4.3.4.5 ve 4.3.4.6’da kullanılmak üzere, perdelerin aldığı taban devrilme
 
momentleri
 
M DEV , boşluksuz perdeler için 4.5.3.7(d) veya 4.5.3.8(c)’ye göre, bağ kirişli
 
(boşluklu) perdeler için ise 4.5.4.3’e göre hesaplanacaktır. Binanın tümü için deprem yüklerinden meydana gelen toplam devrilme momenti M o ise 4.7, 4.8.2 veya 4.8.3’e göre elde edilecektir.
 
Tablo 4.1. Bina Taşıyıcı Sistemleri için Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı, Dayanım Fazlalığı Katsayısı ve İzin Verilen Bina Yükseklik Sınıfları
 
 
 
Bina Taşıyıcı Sistemi Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R
Dayanım Fazlalığı Katsayısı D İzin Verilen Bina Yükseklik Sınıfları BYS
A. YERİNDE DÖKME BETONARME BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİ
A1. Süneklik Düzeyi Yüksek Taşıyıcı Sistemler
A11. Deprem etkilerinin tamamının moment aktaran süneklik düzeyi yüksek betonarme çerçevelerle karşılandığı binalar 8 3 BYS ≥ 3
A12. Deprem etkilerinin tamamının süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdelerle karşılandığı binalar 7 2.5 BYS ≥ 2
A13. Deprem etkilerinin tamamının süneklik düzeyi yüksek boşluksuz betonarme perdelerle karşılandığı binalar 6 2.5 BYS ≥ 2
A14. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi yüksek betonarme çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.4.5)
8
2.5
BYS ≥ 2
A15. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi yüksek betonarme çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek boşluksuz betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.4.5)
7
2.5
BYS ≥ 2
A16. Deprem etkilerinin tamamının çatı düzeyindeki bağlantıları mafsallı olan ve yüksekliği 12 m’yi geçmeyen süneklik düzeyi yüksek betonarme kolonlar tarafından karşılandığı tek katlı binalar
3
2
A2. Süneklik Düzeyi Karma Taşıyıcı Sistemler (Bkz. 4.3.4.1, 4.3.4.6)
A21. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı betonarme çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.1.2)
6
2.5
BYS ≥ 4
A22. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı betonarme çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek boşluksuz betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.1.2)
5
2.5
BYS ≥ 4
A23. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı dolgulu (asmolen) veya dolgusuz tek doğrultulu dişli döşemeli betonarme çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar
6
2.5
BYS ≥ 6
A24. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı dolgulu (asmolen) veya dolgusuz tek doğrultulu dişli döşemeli betonarme çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek boşluksuz betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar
5
2.5
BYS ≥ 6
A3. Süneklik Düzeyi Sınırlı Taşıyıcı Sistemler (Bkz. 4.3.4.1, 4.3.4.3, 4.3.4.7)
A31. Deprem etkilerinin tamamının moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı betonarme çerçevelerle karşılandığı binalar 4 2.5 BYS ≥ 7
A32. Deprem etkilerinin tamamının süneklik düzeyi sınırlı boşluksuz betonarme perdelerle karşılandığı binalar 4 2 BYS ≥ 6
A33. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı betonarme çerçeveler ile süneklik düzeyi sınırlı boşluksuz betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar
4
2
BYS ≥ 6
 
Tablo 4.1 (devamı)
 
 
 
Bina Taşıyıcı Sistemi Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R
Dayanım Fazlalığı Katsayısı D İzin Verilen Bina Yükseklik Sınıfları BYS
B. ÖNÜRETİMLİ BETONARME BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİ
B1. Süneklik Düzeyi Yüksek Taşıyıcı Sistemler
B11. Deprem etkilerinin tamamının bağlantıları moment aktaran
süneklik düzeyi yüksek önüretimli çerçevelerle karşılandığı binalar
MAB1, MAB2 tipi moment aktaran bağlantılar:
MAB3, MAB4 tipi moment aktaran bağlantılar:
 
7
5
 
2.5
2.5
 
BYS ≥ 4
BYS ≥ 6
B12. Deprem etkilerinin bağlantıları moment aktaran süneklik düzeyi yüksek önüretimli çerçeveler ile, süneklik düzeyi yüksek yerinde dökme bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.4.5)
MAB1, MAB2 tipi moment aktaran bağlantılar:
MAB3, MAB4 tipi moment aktaran bağlantılar:
 
 
 
7
5
 
 
 
2.5
2.5
 
 
 
BYS ≥ 2
BYS ≥ 6
B13. Deprem etkilerinin bağlantıları moment aktaran süneklik düzeyi yüksek önüretimli çerçeveler ile, süneklik düzeyi yüksek yerinde dökme boşluksuz betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.4.5)
MAB1, MAB2 tipi moment aktaran bağlantılar:
MAB3, MAB4 tipi moment aktaran bağlantılar:
 
 
 
6
5
 
 
 
2.5
2.5
 
 
 
BYS ≥ 2
BYS ≥ 6
B14. Düşey yüklerin bağlantıları mafsallı önüretimli ve iki doğrultulu çerçeveler ile, deprem etkilerinin tamamının ise süneklik düzeyi yüksek yerinde dökme boşluksuz ve/veya bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdelerle karşılandığı binalar
4
2
BYS ≥ 7
B15. Deprem etkilerinin tamamının çatı düzeyindeki bağlantıları mafsallı olan ve yüksekliği 12 m’yi geçmeyen süneklik düzeyi yüksek kolonlar tarafından karşılandığı tek katlı binalar
3
2
B2. Süneklik Düzeyi Karma Taşıyıcı Sistemler (Bkz. 4.3.4.1, 4.3.4.6)
B21. Deprem etkilerinin bağlantıları moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı önüretimli çerçeveler ile, süneklik düzeyi yüksek yerinde dökme bağ kirişli (boşluklu) veya boşluksuz betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar
MAB1, MAB2 tipi moment aktaran bağlantılar:
MAB3, MAB4 tipi moment aktaran bağlantılar:
 
 
 
5
4
 
 
 
2.5
2.5
 
 
 
BYS ≥ 5
BYS ≥ 6
B3. Süneklik Düzeyi Sınırlı Taşıyıcı Sistemler (Bkz. 4.3.4.1, 4.3.4.7)
B31. Deprem etkilerinin tamamının bağlantıları moment aktaran
süneklik düzeyi sınırlı önüretimli çerçevelerle karşılandığı binalar 3 2 BYS = 8
B32. Deprem etkilerinin bağlantıları moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı önüretimli çerçeveler ile, yerinde dökme süneklik düzeyi sınırlı boşluksuz betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar
3
2
BYS ≥ 7
B33. Deprem yüklerinin tamamının önüretimli betonarme düşey çift cidarlı paneller tarafından karşılandığı süneklik düzeyi sınırlı binalar 4 2 BYS ≥ 6
B34. Deprem yüklerinin tamamının önüretimli betonarme düşey tek cidarlı paneller tarafından karşılandığı süneklik düzeyi sınırlı binalar 3 2 BYS ≥ 7
 
Tablo 4.1 (devamı)
 
 
 
Bina Taşıyıcı Sistemi Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R
Dayanım Fazlalığı Katsayısı D İzin Verilen Bina Yükseklik Sınıfları BYS
C. ÇELİK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİ
C1. Süneklik Düzeyi Yüksek Taşıyıcı Sistemler
C11. Deprem etkilerinin tamamının moment aktaran süneklik düzeyi yüksek çelik çerçevelerle karşılandığı binalar 8 3 BYS ≥ 3
C12. Deprem etkilerinin tamamının süneklik düzeyi yüksek dışmerkez veya burkulması önlenmiş merkezi çaprazlı çelik çerçeveler tarafından karşılandığı binalar
8
2.5
BYS ≥ 2
C13. Deprem etkilerinin tamamının süneklik düzeyi yüksek merkezi
çaprazlı çelik çerçeveler tarafından karşılandığı binalar 5 2 BYS ≥ 4
C14. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi yüksek çelik çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek dışmerkez veya burkulması önlenmiş merkezi çaprazlı çelik çerçeveler veya süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.4.5)
 
8
 
3
 
BYS ≥ 2
C15. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi yüksek çelik çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçeveler veya süneklik düzeyi yüksek boşluksuz betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.4.5)
6
2.5
BYS ≥ 2
C16. Deprem etkilerinin tamamının çatı düzeyindeki bağlantıları mafsallı olan ve yüksekliği 12 m’yi geçmeyen süneklik düzeyi yüksek çelik kolonlar tarafından karşılandığı tek katlı binalar
4
2
C2. Süneklik Düzeyi Karma Taşıyıcı Sistemler (Bkz. 4.3.4.1, 4.3.4.6)
C21. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı çelik çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek dışmerkez veya burkulması önlenmiş merkezi çaprazlı çelik çerçeveler veya süneklik düzeyi yüksek bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.1.2)
 
6
 
2.5
 
BYS ≥ 4
C22. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı çelik çerçeveler ile süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçeveler veya süneklik düzeyi yüksek boşluksuz betonarme perdeler tarafından birlikte karşılandığı binalar (Bkz.4.3.1.2)
5
2
BYS ≥ 4
C3. Süneklik Düzeyi Sınırlı Taşıyıcı Sistemler (Bkz. 4.3.4.1, 4.3.4.7)
C31. Deprem etkilerinin tamamının moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı çelik çerçevelerle karşılandığı binalar 4 2.5 BYS ≥ 7
C32. Deprem etkilerinin tamamının süneklik düzeyi sınırlı merkezi
çaprazlı çelik çerçevelerle karşılandığı binalar 3 2 BYS = 8
C33. Deprem etkilerinin moment aktaran süneklik düzeyi sınırlı çelik çerçeveler ile süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çelik çerçeveler tarafından birlikte karşılandığı binalar
4
2
BYS ≥ 7
 
Tablo 4.1 (devamı)
 
 
 
Bina Taşıyıcı Sistemi Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R
Dayanım Fazlalığı Katsayısı D İzin Verilen Bina Yükseklik Sınıfları BYS
D. HAFİF ÇELİK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİ
D1. Süneklik Düzeyi Yüksek Taşıyıcı Sistemler
Deprem etkilerinin tamamının vidalı, bulonlu sac, OSB veya kontrplak (plywood) duvar panelleri ile karşılandığı süneklik düzeyi yüksek hafif çelik binalar
4
2
BYS = 8
D2. Süneklik Düzeyi Sınırlı Taşıyıcı Sistemler (Bkz.4.3.4.1)
Deprem etkilerinin tamamının alçı levhalar içeren kaplamalı veya çaprazlı panellerle karşılandığı süneklik düzeyi sınırlı hafif çelik binalar
3
2
BYS = 8
E. YIĞMA BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİ
E1. Süneklik Düzeyi Yüksek Taşıyıcı Sistemler
E11. Donatılı yığma binalar 4 2 BYS ≥ 7
E12. Donatılı gazbeton panel binalar 4 2 BYS ≥ 7
E2. Süneklik Düzeyi Sınırlı Taşıyıcı Sistemler (Bkz.4.3.4.1)
E21. Kuşatılmış yığma binalar 3 2 BYS = 8
E22. Donatısız yığma binalar 2.5 1.5 BYS = 8
F. AHŞAP BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİ
F1. Süneklik Düzeyi Yüksek Taşıyıcı Sistemler
Deprem etkilerinin tamamının çivili veya vidalı OSB veya kontrplak (plywood) duvar panelleri ile karşılandığı süneklik düzeyi yüksek ahşap binalar
4
2
BYS ≥ 7
F2. Süneklik Düzeyi Sınırlı Taşıyıcı Sistemler (Bkz.4.3.4.1)
Deprem etkilerinin tamamının çivi, vida ve bulon ile birleştirilen tutkallı duvar panelleri ile veya ahşap çaprazlarla karşılandığı süneklik düzeyi sınırlı ahşap binalar
3
2
BYS = 8
 
 
 
4.3.4.9 – Bodrum çevre perdeleri dışında,
 
Hw /  w  2.0
 
olan boşluksuz perdelerde Tablo
 
4.1’de verilen R katsayılarına göre hesaplanan iç kuvvetler,
 
[3 / (1  Hw / w )] katsayısı ile
 
çarpılarak büyültülecektir. Ancak bu katsayı, 2’den büyük alınmayacaktır.
 
4.3.4.10 – Binaların bodrum katlarının çevresinde kullanılan rijit betonarme perdeler, Tablo 4.1’de yer alan perdeli veya perdeli-çerçeveli sistemlerin bir parçası olarak gözönüne alınmayacaktır (Bkz. 4.3.5.1).
 
4.3.5. Dayanım Fazlalığı Katsayılarının Uygulanması
 
4.3.5.1 – Dayanım Fazlalığı Katsayısı D, EK 4A’da tanımlandığı üzere, akma dayanımının tasarım dayanımına oranla fazlalığını ifade eden katsayıdır.
 
4.3.5.2 – Taşıyıcı sistem elemanlarının yüksek veya sınırlı düzeyde sünek davranışına karşı gelen (eğilme momenti, çekme kuvveti ve benzeri) azaltılmış iç kuvvetlerin hesabında Dayanım Fazlalığı Katsayısı kullanılmayacaktır (D = 1).
 
4.3.5.3 – Taşıyıcı sistem elemanlarının sünek olmayan davranışına karşı gelen (betonarme elemanlarda kesme kuvveti, çelik elemanlarda birleşimlere etkiyen kuvvetler ve benzeri) azaltılmış iç kuvvetler için Dayanım Fazlalığı Katsayısı çarpan olarak kullanılacaktır (D > 1). Ancak, süneklik düzeyi yüksek taşıyıcı sistemlerde D katsayıları ile büyütülen iç kuvvetler, kapasite tasarımı ilkesi’nin gereği olarak tanımlanmış (izin verilen) kesitlerdeki akma durumu ile uyumlu iç kuvvetlerden daha büyük alınmayacaktır.
 
4.3.5.4 – Bina taşıyıcı sistemlerinde Dayanım Fazlalığı Katsayısı’nın uygulanması ile ilgili ayrıntılı kurallar Yönetmeliğin ilgili bölümlerinde verilmiştir.
 
4.3.5.5 – Bina döşemelerinde düzlem içinde etkiyen azaltılmış iç kuvvetlere, ilgili taşıyıcı
sistem için Tablo 4.1’de tanımlanan Dayanım Fazlalığı Katsayısı uygulanacaktır.
 
4.3.5.6 – Dıştan rijit perdelerle çevrelenen bodrum katlarındaki taşıyıcı sistem elemanlarında
Dayanım Fazlalığı Katsayıları 4.10.1’e göre gözönüne alınacaktır.
 
4.3.5.7 – Bina taşıyıcı sistemlerinden temellere aktarılan kuvvetlerde dayanım fazlalığının gözönüne alınmasına ilişkin kurallar 4.10.3’de tanımlanmıştır.
 
4.3.6. Binaların Üst ve Alt Bölümlerinde Farklı R ve D Katsayılarının Kullanılması
 
Üst ve alt bölümlerinde birbirinden farklı R ve D katsayılarının kullanıldığı binalarda 4.3.6.1 veya 4.3.6.2’de verilen kurallara göre hesap yapılacaktır. 3.3.1’de verilen tanıma göre dıştan rijit perdelerle çevrelenen bodrumların bulunduğu binalarda da bu kurallar uygulanabilir. Alternatif olarak 4.7.5 veya 4.8.5’te açıklanan kurallara göre de hesap yapılabilir.
 
4.3.6.1 – 4.7’de açıklanan Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi ile taşıyıcı sistemin tümü (üst bölüm
+ alt bölüm) gözönüne alınarak yapılan hesapta;
(a) Üst bölüm’deki taşıyıcı sistem elemanlarının sünek davranışına karşı gelen azaltılmış iç
 
kuvvetler, üst bölüm için Tablo (4.1)’den seçilen
 
Rüst
 
ve Düst
 
katsayıları ve gözönüne alınan
 
(X) deprem doğrultusundaki hakim doğal titreşim periyodu T (X) ’e bağlı olarak Denk.(4.1)’den
 
hesaplanan Deprem Yükü Azaltma Katsayısı (Ra )üst
 
kullanılarak elde edilecektir.
 
(b) Üst bölüm’deki taşıyıcı sistem elemanlarının sünek olmayan davranışına karşı gelen
 
azaltılmış iç kuvvetler ise, (a)’da elde edilen iç kuvvetlerin edilecektir.
 
Düst
 
katsayısı ile çarpımından elde
 
(c) Alt bölüm’deki taşıyıcı sistem elemanlarının sünek davranışına karşı gelen azaltılmış iç
 
 
 
kuvvetler için eşdeğer deprem yükü azaltma katsayısı (Ra )alt
 
Denk.(4.4) ile belirlenecektir:
 
 
 
(Ra )alt
 
 (Ra )üst
(X)
 
 
(4.4)
 
 
 
Bu denklemdeki (X)
 
katsayısı aşağıda verilmiştir:
(X) (X) (X)
üst alt
 
V (X)
 
 
 
 
 
(R )
 
 
 
(4.5a)
 
(X)     x,üst ;
 
(X)  (1  (X) ) a üst 
 
(4.5b)
 
üst
 
(X)
x,tüm
 
alt üst
 
(Ra )alt
 
Denk.(4.5a)’daki ilk terim
 
(X) , üst bölüm’den alt bölüm’e aktarılan azaltılmış kuvvetleri,
 
ikinci terim (X)
 
ise alt bölüm’ün kendi titreşiminden oluşan azaltılmış kuvvetleri hesaplamak
 
için kullanılan katsayılara karşı gelmektedir.
 
(Ra )alt
 
alt bölüm’deki taşıyıcı sistem için Tablo
 
(4.1)’den seçilen
 
R ve D katsayılarına ve T (X) ’e bağlı olarak Denk.(4.1)’den hesaplanan
 
alt alt p
 
Deprem Yükü Azaltma Katsayısı’nı göstermektedir.
 
(X) , azaltılmamış deprem yükleri altında
 
üst bölüm’ün taban kesme kuvvetinin tüm taşıyıcı sistem’in (üst bölüm + alt bölüm) taban
kesme kuvvetine oranı olarak tanımlanır.
 
(d) Alt bölüm’deki taşıyıcı sistem elemanlarının sünek olmayan davranışına karşı gelen azaltılmış iç kuvvetler (c)’de elde edilen iç kuvvetlerin aşağıda tanımlanan eşdeğer dayanım
 
fazlalığı katsayısı
 
(X)
alt
 
ile çarpımından elde edilecektir:
 
 
(X)
 
 
 
0.6(X) D
 
 (X) D
 
Dalt
 
üst üst alt alt 
(X)
 
(4.6)
 
 
4.3.6.2 – 4.8’de açıklanan Modal Hesap Yöntemleri ile taşıyıcı sistemin tümü (üst bölüm + alt bölüm) gözönüne alınarak yapılan hesapta,
 
(a) Denk.(4.4), Denk.(4.5) ve Denk.(4.6)’daki tüm işlemler, her bir n’inci titreşim modu için
 
ve ilgili doğal titreşim periyodu Tn
 
gözönüne alınarak uygulanacaktır. n’inci modda
 
Denk.(4.5b)’deki taban kesme kuvvetleri oranı yerine, aynı modda bu kesme kuvvetlerine karşı
gelen modal etkin kütleler’in oranı da kullanılabilir (Bkz. 4B.1.4).
(b) R  R olan rijit bodrumlu binalarda, bütün titreşim modları için Denk.(4.5b)’den (X)
 
alt üst
’ün hesaplanmasından kaçınılması durumunda, daima daha elverişsiz sonuç veren
 
 
(X)
n,üst
 
n,üst
 0
 
varsayımı yapılabilir. Bu durumda, alt bölüm için n’inci modda aşağıdaki basitleştirmeler yapılabilir:
 
(Ra )n,alt   (Ra )n,alt ;
 
(X)
n,alt
 
 Dalt
 
(4.7)
 
4.3.2.3’e göre bodrumlar için
 
Dalt  1.5 alınacaktır.
 
 
4.4. DEPREM ETKİSİNİN TANIMLANMASI VE DİĞER ETKİLERLE BİRLEŞTİRİLMESİ
 
4.4.1. Yatay Deprem Etkisi Altında Azaltılmış Tasarım İvme Spektrumu
 
4.7 ve 4.8.2’de verilen hesap yöntemlerinde yatay doğrultuda azaltılmış deprem yükleri’nin
belirlenmesi için kullanılacak azaltılmış tasarım ivme spektrumu’nun belirli bir T doğal titreşim
 
periyodu  için  ordinatı  olan azaltılmış tasarım spektral ivmesi
tanımlanmıştır:
 
SaR (T ) , Denk.(4.8) ile
 
 
SaR
 
(T )  Sae (T )
Ra (T )
 
 
(4.8)
 
Burada
 
Sae (T ) , 2.2’de tanımlanan DD-2 deprem yer hareketi için Denk.(2.2) ile belirlenen
 
yatay elastik tasarım spektral ivmesi’ni, Azaltma Katsayısı’nı göstermektedir.
 
Ra (T )
 
ise Denk.(4.1) ile tanımlanan Deprem Yükü
 
4.4.2. Yatayda Birbirine Dik Doğrultulardaki Deprem Etkilerinin Birleştirilmesi
 
4.4.2.1 – Yatay deprem etkisi altında taşıyıcı sistemin deprem hesabının 4.7 veya 4.8.2’de verilen yöntemlerden biri ile yapılması durumunda, yatayda birbirine dik (X) ve (Y) doğrultularında tanımlanan depremlerden oluşan deprem etkileri Denk.(4.9)’da tanımlandığı şekilde birleştirilecektir:
 
E(H)   E(X)   0.3E(Y)
E(H)   0.3E(X)   E(Y)
 
 
(4.9)
 
Burada E(X) ve E(Y) , herhangi bir kesitte birbirine dik (X) ve (Y) doğrultularındaki depremlerin
d d
 
etkisi altında 4.10’a göre tanımlanan ve ayrı ayrı hesaplanan deprem etkilerini,
 
(H)
d
 
ise
 
doğrultu birleştirmesi uygulanmış tasarıma esas yatay deprem etkisi’ni simgelemektedir.
 
4.4.2.2 – Yatay deprem etkisi altında taşıyıcı sistemin deprem hesabının 4.8.3’te verilen yöntemle zaman tanım alanında yapılması durumunda, yatayda birbirine dik (X) ve (Y) doğrultularındaki deprem bileşenleri 2.5’e göre birlikte eş zamanlı olarak tanımlandığından,
 
birleştirilmiş yatay deprem etkisi
 
E(H) , bu hesap sonucunda doğrudan elde edilmektedir.
 
 
4.4.3. Düşey Deprem Etkisi
4.4.3.1 – DTS=1, DTS=1a, DTS=2 ve DTS=2a olarak sınıflandırılan ve aşağıdaki elemanları içeren binalarda düşey deprem hesabı, bu elemanların yerel düşey titreşim modları esas alınarak sadece bu elemanlar için 2.3.5’te tanımlanan düşey elastik ivme spektrumu’na göre 4.8.2’de
 
verilen yöntemle yapılacaktır. Düşey deprem etkisi
sistemler için R/I = 1 ve D = 1 alınacaktır.
 
E(Z) ’in bu şekilde hesabında tüm taşıyıcı
 
(a) Açıklıklarının yataydaki izdüşümü 20 m veya daha fazla olan kirişleri içeren binalar,
(b) Açıklıklarının yataydaki izdüşümü 5 m veya daha fazla olan konsolları içeren binalar,
(c) Kirişlere oturan kolonları içeren binalar,
(d) Kolonları düşeye göre eğimli olan binalar.
4.4.3.2 – 4.4.3.1’de belirtilen elemanların dışındaki taşıyıcı sistem kısımlarında ve 4.4.3.1’deki
 
tanımın dışında kalan binalarda düşey deprem etkisi
Denk.(4.10) ile yaklaşık olarak hesaplanacaktır.
 
E(Z) , özel bir hesap yapılmaksızın,
 
E(Z) 
 
(2/3) S G
 
(4.10)
 
 
Burada G sabit  yük etkisini,
katsayısı’nı göstermektedir.
 
 
SDS
 
d DS
ise 2.3.2’de tanımlanan kısa periyot tasarım spektral ivme
 
 
4.4.4. Deprem Etkisinin Diğer Etkilerle Birleştirilmesi
4.4.4.1 – Taşıyıcı sistem elemanlarının tasarımında esas alınmak üzere, deprem etkisini içeren yük birleşimleri Denk.(4.11) ve Denk.(4.12) ile tanımlanmıştır:
 
G  Q  0.2 S  E(H)  0.3 E(Z)
0.9G  H  E(H)  0.3 E(Z)
 
(4.11)
 
(4.12)
 
Burada Q hareketli yük etkisini, S kar yükü etkisini, H ise Bölüm 16’da tanımlanan yatay zemin
 
itkisini simgelemektedir. Yatay deprem etkisi
4.4.3’e göre belirlenecektir.
 
4.4.4.2 – Çelik ve hafif çelik binalarda;
 
E(H) 4.4.2’ye göre, düşey deprem etkisi
 
E(Z) ise
 
(a) Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım (YDKT) yaklaşımının uygulanması durumunda
Denk.(4.11)’de G yerine 1.2G alınacak, Denk.(4.12) aynen kullanılacaktır.
(b) Güvenlik Katsayıları ile Tasarım (GKT) yaklaşımının uygulanması durumunda, Bölüm 16’ya göre temel tasarımı dışında, Bölüm 9 ve Bölüm 10’da verilen yük birleşimleri kullanılacaktır.
 
4.5. DOĞRUSAL HESAP İÇİN TAŞIYICI SİSTEMİN MODELLENMESİNE İLİŞKİN
KURALLAR
 
Dayanıma Göre Tasarım kapsamında yapılacak doğrusal hesapta kullanılmak üzere, taşıyıcı sistemlerin modellenmesi ile ilgili kurallar bu kısımda verilmiştir.
 
4.5.1. Genel Modelleme Kuralları
 
4.5.1.1 – Bina taşıyıcı sistemleri daima üç boyutlu olarak modellenecektir.
 
4.5.1.2 – Birbirine dik iki yatay doğrultudaki deprem etkisi daima gözönüne alınacaktır. Düşey
deprem etkisi de 4.4.3’e göre hesaba katılacaktır.
 
4.5.1.3 – Sönüm oranı, aksi belirtilmedikçe, %5 alınacaktır.
 
4.5.1.4 – Burada verilen modelleme kuralları, deprem içermeyen yükleme durumları için de
uygulanabilir.
 
4.5.2. Kiriş ve Kolonların Modellenmesi
 
4.5.2.1 – Kiriş ve kolonlar, çerçeve (çubuk) sonlu elemanları olarak modelleneceklerdir. Kolon ve kirişlerin birleştiği düğüm noktalarında 6 serbestlik derecesinin tümü gözönüne alınacaktır. Döşemelerin rijit diyafram olarak modellenmesi durumunda, bu serbestlik derecelerinin rijit harekete karşı gelenleri kaldırılacaktır.
 
4.5.2.2 – Betonarme kolon ve kirişlerin etkin kesit rijitlikleri 4.5.8’e göre belirlenecektir.
 
4.5.3. Betonarme Boşluksuz Perdelerin Modellenmesi
 
4.5.3.1 – Betonarme boşluksuz perdeler, genellikle konsol olarak çalışan düşey taşıyıcı sistem elemanlarıdır.
 
4.5.3.2 – Dikdörtgen betonarme perdeler, kesitteki uzunluğunun kalınlığına oranı en az 6 (altı) olarak tanımlanan taşıyıcı sistem elemanlarıdır.
 
4.5.3.3 – Enkesit şekli I, T, L, U veya C olan betonarme perdelerde, her bir doğrultuda en az bir perde kolu 4.5.3.2’de verilen koşulu sağlayacaktır. Aksi durumda, taşıyıcı sistem elemanı o doğrultuda perde olarak sayılmayacaktır. Ancak I, T, L, U veya C kesitli perdelerde perde kolunun (veya kollarının) 4.5.4.5’i sağlayan bir bağ kirişli perde’nin perde parçası (veya parçaları) olması durumunda, 4.5.3.2’de verilen koşul uygulanmayabilir.
 
4.5.3.4 – Bölüm 7’de perde kesitinin betonarme tasarımı için tanımlanan perde uç bölgeleri’nin birer kolon gibi, aralarındaki gövde bölgesinin ise çok rijit bir kiriş gibi modellendiği kayma çerçevesi modelleri perdeler için kullanılmayacaktır.
 
4.5.3.5 – Enkesit şekli T, L, U veya C olan perdelerde perde kollarının ayrı ayrı modellenip hesaplandığı modelleme teknikleri perdeler için kullanılmayacaktır.
 
4.5.3.6 – Betonarme perdeler, 4.5.3.7 ve 4.5.3.8’de verilen yöntemlerden biri ile modellenecektir.
 
4.5.3.7 – Enkesit şekli dikdörtgen, I, T, L, U veya C olan betonarme perdeler hem düzlem içi, hem de düzlem dışı yerdeğiştirmelere ilişkin serbestlik derecelerini içeren kabuk sonlu elemanlar’la modelleneceklerdir.
 
(a) Kabuk sonlu elemanların birleştiği düğüm noktalarında 6 serbestlik derecesinin tümü gözönüne alınacaktır.
(b) Sonlu eleman boyutları, iç kuvvet dağılımının yeterli doğrulukta hesaplanmasını sağlayacak şekilde seçilecektir.
(c) Düzlem içi ve düzlem dışı davranışa ilişkin etkin kesit rijitlikleri 4.5.8’e göre belirlenecektir.
(d) Enkesit şekli dikdörtgen, I, T, L, U veya C olan perdelerde, sonlu eleman düğüm noktası kuvvetlerinin bileşkeleri, betonarme kesit hesabında esas alınmak üzere enkesit ağırlık merkezinde eşdeğer çubuk kesit tesirleri (eğilme/burulma momentleri, kesme kuvvetleri, eksenel kuvvet) olarak elde edilecektir. Perde tabanında bu şekilde elde edilen eğilme momenti,
 
4.3.4.5, 4.3.4.6 ve 4.3.4.7’de perde taban devrilme momenti
 
M DEV olarak kullanılacaktır.
 
 
4.5.3.8 – Enkesit şekli dikdörtgen, I, T, L, U veya C olan perdeler, plandaki en büyük perde kolu uzunluğunun toplam perde yüksekliğine oranının 1/2’yi aşmadığı durumlarda, ekseni enkesit ağırlık merkezinden geçen eşdeğer çubuk sonlu eleman olarak modellenebilirler. Bu durumda;
(a) Kat seviyelerinde perde parçalarının planda kiriş ve/veya döşeme sonlu elemanları ile birleştiği düğüm noktalarındaki bağımlı serbestlik dereceleri, üç boyutlu rijit cisim hareketi koşulunu sağlayacak şekilde kesit ağırlık merkezinde tanımlanacak olan ana düğüm noktası’ndaki 6 bağımsız serbestlik derecesine kinematik olarak bağlanacaklardır.
(b) Eşdeğer çubuk olarak modellenen perdelerin eğilme ve kesmeye ilişkin etkin kesit rijitlikleri
4.5.8’e göre belirlenecektir.
(c) Betonarme kesit hesabında esas alınmak üzere çubuk kesit tesirleri (eğilme/burulma momentleri, kesme kuvvetleri, eksenel kuvvet) kesit ağırlık merkezinde doğrudan elde edilirler. Perde tabanında elde edilen eğilme momenti, 4.3.4.5, 4.3.4.6 ve 4.3.4.7’de perde taban devrilme
 
momenti
 
M DEV
 
olarak kullanılacaktır.
 
 
4.5.4. Betonarme Bağ Kirişli (Boşluklu) Perdelerin Modellenmesi
 
4.5.4.1 – Betonarme bağ kirişli (boşluklu) perdeler, iki boşluksuz perde parçasının kısa ve çok yüksek kesme dayanımları olan bağ kirişleri ile bağlanarak birlikte tek bir perde olarak çalıştığı düşey taşıyıcı sistem elemanlarıdır. Bu tür perdeler, güçlü bağ kirişleri sayesinde konsol olarak çalışan boşluksuz perdeler ile çerçeveler arasında bir davranış gösterirler (Bkz.4.5.4.5).
 
4.5.4.2 – Bağ kirişli perdeyi oluşturan perde parçalarının enkesit şekilleri dikdörtgen veya genellikle bina çekirdeklerinde olduğu gibi U veya C şeklinde olabilir (Şekil 4.1).
 
Şekil 4.1
 
4.5.4.3 – Bağ kirişli (boşluklu) perdenin taban devrilme momenti Denk.(4.13) ile hesaplanır:
 
 
 
Burada
 
M DEV   M1  M 2  c NV
M DEV bağ kirişli (boşluklu) perdenin tabanındaki toplam devrilme momentini,
 
(4.13)
M1  ve
 
M 2 bağ kirişli perdeyi oluşturan perde parçalarında deprem etkisinden tabanda elde edilen
 
eğilme momentlerini,
 
NV ise deprem etkisinde bağ kirişlerinde oluşan kesme kuvvetlerinin
 
tüm perde yüksekliği boyunca toplamı olarak, perde parçalarının tabanında oluşan birbirine eşit çekme ve basınç eksenel kuvvetlerine karşı gelmektedir. c, perde parçalarının enkesit ağırlık merkezleri arasındaki uzaklığı göstermektedir (Şekil 4.1). Denk.(4.13)’ten elde edilen
 
büyüklük 4.3.4.5 ve 4.3.4.6’da perde taban devrilme momenti
 
M DEV olarak kullanılacaktır.
 
 
4.5.4.4 – Bağ kirişli (boşluklu) perdelerin tanımlanmasında esas alınan bağ derecesi katsayısı
 , Denk.(4.14)’te verilmiştir.
 
 cNV
M DEV
 
c NV
M1  M 2  c NV
 
 
(4.14)
 
 
4.5.4.5 – Bağ kirişli (boşluklu) perde, Denk.(4.14)’te verilen bağ derecesi katsayısı’nın
Denk.(4.15)’te tanımlanan koşulu sağladığı taşıyıcı sistem elemanı olarak tanımlanır:
 
 1
3
 
 
(4.15)
 
Denk.(4.15)’te tanımlanan koşulun sağlanamaması durumunda perde parçalarının her biri boşluksuz perde sayılır. Bu koşula ek olarak, perde parçalarında aşırı eksenel kuvvetlerin oluşmasını önlemek bakımından  2 / 3 koşulunun da sağlanmasına çalışılmalıdır.
4.5.4.6 – Betonarme bağ kirişli perdeyi oluşturan perde parçaları, 4.5.3.7 veya 4.5.3.8’e göre modellenecektir.
 
4.5.4.7 – Bağ kirişleri, çubuk eleman olarak modellenebilir. Bağ kirişlerinin etkin kesit rijitlikleri 4.5.8’e göre belirlenecektir.
 
4.5.5. Bodrum Perdelerinin Modellenmesi
 
4.5.5.1 – Bodrumlu binalarda çepeçevre düzenlenen bodrum perdeleri, üstteki katlarda oluşan eylemsizlik kuvvetlerinin tümünü veya büyük bir bölümünü geçiş döşemeleri (Bkz.4.5.7) ile üzerine alıp temele aktaran, aynı zamanda depremde zemin itkilerini karşılayan taşıyıcı sistem elemanlarıdır.
 
4.5.5.2 – Bodrum perdeleri 4.5.3.7’ye göre kabuk sonlu elemanlarla modellenecektir.
 
4.5.6. Döşemelerin Modellenmesi
 
4.5.6.1 – Kat döşemeleri;
(a) deprem ivmelerinin etkisi ile katlardaki kütlelerin oluşturduğu eylemsizlik kuvvetlerini, varsa kirişlerle birlikte, yüksek düzlem içi rijitlikleri sayesinde düşey taşıyıcı sistem elemanlarına aktaran,
(b) aynı zamanda ve genellikle daha önemli olarak, binaya etkiyen deprem yüklerinin rijitliklerine göre düşey taşıyıcı sistem elemanları arasında dağıtılmasını sağlayan, yatay taşıyıcı sistem elemanlarıdır. Çeşitli boyutta boşlukları da içerebilen döşemelerin kendi düzlemleri
 
içindeki yük aktarımının doğru olarak belirlenebilmesi için uygun biçimde modellenmeleri esastır.
 
4.5.6.2 – 3.6.2.2’ye göre A2 ve A3 türü düzensizliklerin bulunduğu ve/veya döşemelerin rijit diyafram olarak çalışmasının öngörülmediği binalarda ve betonarme kirişsiz döşemeli sistemlerde döşemeler iki boyutlu sonlu elemanlarla modellenecektir.
 
4.5.6.3 – 3.6.2.2’ye göre A2 ve A3 türü düzensizliklerin bulunmadığı ve düzlem içi önemli şekildeğiştirmelerin meydana gelmeyeceğinin beklendiği planda düzenli binalarda, betonarme döşemeler rijit diyafram olarak modellenebilir. Rijit diyafram modeli, 4.5.10’a göre ek dışmerkezlik etkisi’nin gözönüne alınması için yapılacak hesapta da kullanılacaktır.
 
4.5.6.4 – Rijit diyafram modeline göre yapılan hesap sonucunda herhangi bir doğrultuda döşemeden herhangi bir düşey taşıyıcı sistem elemanına (kolon veya perde) aktarılan kuvvet, döşemenin altındaki ve üstündeki katlarda o eleman için ilgili doğrultuda elde edilen kesme kuvvetlerinin farkı olarak hesaplanacaktır.
 
4.5.6.5 – 4.5.6.2 veya 4.5.6.4’e göre deprem hesabından elde edilen düzlem içi kuvvetlerin döşemelerden düşey taşıyıcı sistem elemanlarına güvenli biçimde aktarıldığı hesapla gösterilecektir. Gerekli durumlarda betonarme döşemelerde ek bağlantı donatıları ve aktarma elemanları kullanılacaktır.
 
4.5.7. Geçiş Katlarında Döşemelerin Modellenmesi
 
4.5.7.1 – 3A.6.4’te belirtildiği üzere, normal katlardan çok rijit bodrum katlarına geçişte yer alan ve üstteki katlarda oluşan eylemsizlik kuvvetlerinin tümünü veya büyük bir bölümünü ani olarak bodrum katlardaki çevre perdelerine aktarmak durumunda kalan geçiş katları döşemeleri’nde yeterli düzlem içi rijitlik ve dayanımın sağlanması esastır. Bu koşul, başka nedenlerle ani rijitlik değişimlerinin yapıldığı diğer geçiş katları için de geçerlidir.
 
4.5.7.2 – 3.6.2.2’ye göre A2 ve A3 türü düzensizliklerin bulunup bulunmadığına bakılmaksızın geçiş katlarının döşemeleri, yeterli döşeme kalınlıkları alınarak, 4.5.6.2’ye göre modellenecektir.
 
4.5.7.3 – Deprem hesabı sonucunda bodrum katlardaki rijit çevre perdelerine aktarılan kuvvetler hesaplanacak ve geçiş döşemelerinin bu aktarım için yeterli dayanıma sahip olduğu gösterilecektir. Gerekli olması durumunda döşemelerde aktarma elemanları ve perdelere yük aktarımı için ek bağlantı donatıları düzenlenecektir.
 
4.5.8. Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanlarının Etkin Kesit Rijitlikleri
 
4.5.8.1 – Dayanıma Göre Tasarım kapsamında betonarme taşıyıcı sistem elemanlarının kesit özelliklerinin modellenmesinde Tablo 4.2’de verilen etkin kesit rijitliği çarpanları kullanılacaktır.
 
4.5.8.2 – Tablo 4.2’de verilen her iki çarpan da hesap modelinde gözönüne alınacaktır.
 
4.5.8.3 – Etkin kesit rijitlikleri çarpanları, sadece deprem etkili yük birleşimleri içinde yer alan ve bu birleşimlere giren yükler altındaki hesaplarda uygulanacaktır.
 
4.5.9. Kütlelerin Modellenmesi
 
4.5.9.1 – Taşıyıcı sistem elemanlarının çubuk, levha (membran) veya kabuk sonlu eleman olarak modellenmeleri durumunda tekil düğüm noktası kütleleri, bağlı sonlu elemanların kapsama alanlarındaki yayılı kütlelerin bileşkeleri olarak atanırlar. Sonlu eleman düğüm noktalarındaki tekil kütleler, sadece iki yatay veya ek olarak düşey öteleme serbestlik derecelerine karşı gelecek şekilde tanımlanırlar.
 
 
4.5.9.2 – Tipik sonlu eleman düğüm noktası j’ye etkiyen tekil kütle
hesaplanacaktır.
 
(S)
j
 
Denk.(4.16) ile
 
 
w(S)  w(S)  n w(S)
 
 
; m(S) 
 
(S)
j
 
 
(4.16)
 
 
j G,j Q,j j g
 
 
Burada
 
(S)
G,j
 
(S)
Q,j
 
sonlu eleman düğüm noktası j’ye etkiyen bileşke sabit yük ve hareketli
 
yükü göstermektedir. Denk.(4.16)’da yer alan hareketli yük kütle katılım katsayısı, n , Tablo 4.3’te verilmiştir. Endüstri binalarında sabit ekipman ağırlıkları için n = 1 alınacak, ancak vinç kaldırma yükleri kat ağırlıklarının hesabında gözönüne alınmayacaktır. Çatı katı ağırlığının hesabında kar yüklerinin %30’u gözönüne alınacaktır. Yapısal olmayan eleman ve donanımlarla ilgili olarak 6.1.3’te verilen koşul dikkate alınacaktır.
 
Tablo 4.2. Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanlarının Etkin Kesit Rijitliği Çarpanları
 
Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanı Etkin Kesit Rijitliği Çarpanı
Perde – Döşeme (Düzlem İçi) Eksenel Kayma
Perde 0.50 0.50
Bodrum perdesi 0.80 0.50
Döşeme 0.25 0.25
Perde – Döşeme (Düzlem Dışı) Eğilme Kesme
Perde 0.25 1.00
Bodrum perdesi 0.50 1.00
Döşeme 0.25 1.00
Çubuk eleman Eğilme Kesme
Bağ kirişi 0.15 1.00
Çerçeve kirişi 0.35 1.00
Çerçeve kolonu 0.70 1.00
Perde (eşdeğer çubuk) 0.50 0.50
 
Tablo 4.3. Hareketli Yük Kütle Katılım Katsayısı
 
Binanın Kullanım Amacı n
Depo, antrepo, vb. 0.80
Okul, öğrenci yurdu, spor tesisi, sinema, tiyatro, konser salonu, ibadethane, lokanta, mağaza, vb. 0.60
Konut, işyeri, otel, hastane, otopark, vb. 0.30
 
4.5.9.3 – Kat döşemelerinin 4.5.6.4’e göre kendi düzlemleri içinde rijit diyafram olarak modellenmeleri durumunda kat kütleleri, kat kütle merkezindeki ana düğüm noktası’nda düzlem içi üç bağımsız rijit hareket serbestlik derecesi’ne karşı gelecek şekilde tanımlanır. Bağımsız serbestlik dereceleri, genellikle iki yatay öteleme serbestlik derecesi ile ana düğüm noktasından geçen düşey eksen etrafındaki dönme serbestlik derecesi olarak seçilirler. Kat kütlelerinin hesabında da Denk.(4.16) esas alınacaktır. Döşemedeki düşey serbestlik derecelerine karşı gelen kütleler 4.5.9.2’deki gibi tanımlanacaktır.
 
4.5.10. Ek Dışmerkezlik Etkisinin Modellenmesi
 
4.5.10.1 – Deprem yer hareketinin binaya etkisinde ve taşıyıcı sistemin rijitlik ve kütle dağılımındaki olası belirsizlikleri gözönüne almak üzere ek dışmerkezlik etkisi tanımlanmıştır.
 
4.5.10.2 – Kat döşemelerinin 4.5.6.4’e göre kendi düzlemleri içinde rijit diyafram olarak modellenmeleri durumunda,
(a) 4.5.9.3’e göre kat kütle merkezinde (ana düğüm noktası) tanımlanan kat kütlesi esas alınarak her bir deprem doğrultusunda deprem hesabı yapılacaktır.
(b) Kat kütle merkezine (ana düğüm noktası) etkiyen yatay deprem yükleri, gözönüne alınan deprem doğrultusuna dik doğrultudaki kat boyutunun +%5’i ve %5’i kadar kaydırılacak ve bu durumlar için de ayrıca deprem hesabı yapılacaktır.
(c) Deprem hesabının 4.7’ye göre yapılması durumunda modelleme kolaylığı bakımından deprem yükünün kaydırılması yerine, kat kütle merkezinde (ana düğüm noktası) etkiyen
 
eşdeğer deprem yükü
 
(X)
iE
 
ile birlikte Denk.(4.17) ile verilen ek kat burulma momenti’nin
 
gözönüne alınması uygundur.
 
 
M (X) 
 
 
F (X) e
 
 
(4.17)
 
ib iE
Burada e, %5’lik ek dışmerkezliği göstermektedir.
(d) Deprem hesabının 4.8’e göre modal yöntemlerle yapılması durumunda modelleme kolaylığı bakımından deprem yükünün kaydırılması yerine, kat kütle merkezinde (ana düğüm noktası)
 
tanımlanan kat kütlesi
 
mi ile birlikte, kat kütle eylemsizlik momenti
 
miθ ’ya Denk.(4.18) ile
 
verilen Δmiθ artımının eklenmesi uygundur.
Δmiθ 
 
 
mi e2
 
 
(4.18)
 
 
4.5.10.3 – Deprem hesabının 4.7 veya 4.8.2’ye göre tek doğrultulu deprem etkisi altında yapılması durumunda her bir doğrultu için ek dışmerkezlik gözönüne alınır. Hesabın 4.8.3’e göre aynı anda etkiyen iki doğrultulu deprem etkisi altında yapılması durumunda da, her iki doğrultu için dışmerkezlikler ayrı ayrı uygulanacaktır.
 
4.5.10.4 – Kat döşemelerinin 4.5.6.2’ye göre kendi düzlemleri içindeki yerdeğiştirmelere ilişkin serbestlik derecelerini içermek üzere iki boyutlu levha (membran) sonlu elemanlar ile modellenmesi durumunda,
(a) Oluşturulan bu modelle, dışmerkezlik etkisi olmaksızın, deprem hesabı yapılacak, döşemelerde ve döşemeler dışındaki taşıyıcı sistem elemanlarında iç kuvvetler ve yerdeğiştirmeler elde edilecektir. Döşemeler için elde edilen büyüklükler döşeme tasarımında gözönüne alınacaktır.
 
(b) Dış merkezlik etkisinin gözönüne alınabilmesi için düzlem içi sonlu eleman serbestlik dereceleri için rijit diyafram varsayımı yapılacak ve 4.5.10.2’de tanımlandığı şekilde kat kütle merkezleri kaydırılacaktır. Ek dışmerkezliğin döşemeler ve kirişler dışındaki taşıyıcı sistem elemanlarına etkisinin belirlenmesi için rijit diyafram modellemesini esas alan ikinci bir deprem hesabı yapılacaktır.
(c) Döşemeler ve kirişler dışındaki taşıyıcı sistem elemanları için tasarıma esas iç kuvvetler ve yerdeğiştirmeler (a) ve (b)’de elde edilenlerin zarfı (elverişsiz olanları) olarak belirlenecektir.
 
4.6. DOĞRUSAL HESAP YÖNTEMİNİN SEÇİLMESİ
 
4.6.1. Doğrusal Hesap Yöntemleri
 
Dayanıma Göre Tasarım kapsamında kullanılacak doğrusal hesap yöntemleri, ayrıntıları 4.7’de açıklanan Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi ile ayrıntıları 4.8’de açıklanan Modal Hesap Yöntemleri’dir.
 
4.6.2. Hesap Yönteminin Seçilmesi
 
4.6.2.1 – Ayrıntıları 4.8’de açıklanan Modal Hesap Yöntemleri’nden herhangi biri (Mod Birleştirme Yöntemi veya Mod Toplama Yöntemi) bu Bölüm kapsamındaki binaların tümünün deprem hesabında kullanılabilir.
 
4.6.2.2 – Ayrıntıları 4.7’de açıklanan Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi’nin uygulanabileceği
binalar Tablo 4.4’te verilmiştir.
 
Tablo 4.4. Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi’nin Uygulanabileceği Binalar
 
Bina Türü İzin Verilen Bina Yükseklik Sınıfı
DTS = 1, 1a, 2, 2a DTS = 3, 3a, 4, 4a
Her bir katta burulma düzensizliği katsayısının
bi   2.0  koşulunu sağladığı ve ayrıca B2 türü
düzensizliğinin olmadığı binalar BYS  4 BYS  5
Diğer tüm binalar BYS  5 BYS  6
 
4.7. EŞDEĞER DEPREM YÜKÜ YÖNTEMİ İLE DOĞRUSAL DEPREM HESABI
 
Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi, birbirine dik (X) ve (Y) deprem doğrultularında binaya etkiyen depremler için ayrı ayrı uygulanacaktır. Aşağıdaki bağıntılar (X) deprem doğrultusu için verilmiştir. Bodrumlu ve bodrumsuz binalarda bina tabanı ve bina yüksekliği tanımları için
3.3.1 esas alınacaktır.
 
4.7.1. Toplam Eşdeğer Deprem Yükünün Belirlenmesi
 
4.7.1.1 – Gözönüne alınan (X) deprem doğrultusunda, binanın tümüne etkiyen toplam eşdeğer deprem yükü (taban kesme kuvveti), V (X) , Denk. (4.19) ile belirlenecektir.
 
V (X) = m S (T (X) )  0.04 m IS g
 
(4.19)
 
tE t    aR p t DS
 
Burada SaR (T (X) ) , gözönüne alınan (X) deprem doğrultusunda 4.7.3’e göre hesaplanan binanın
 
hakim doğal titreşim periyodu T (X)
 
gözönüne alınarak Denk.(4.8)’den hesaplanan Azaltılmış
 
Tasarım Spektral İvmesi’ni göstermektedir.
tasarım spektral ivme katsayısı’dır.
 
SDS
 
ise kısa periyot için 2.3.2.2’de tanımlanan
 
 
 
4.7.1.2 – Denk.(4.19)’daki mt
gelmektedir:
 
binanın Denk.(4.20) ile hesaplanan toplam kütlesine karşı
 
N
 
 
Burada mi
 
mt =  mi
i=1
i’inci kat döşemesinin toplam kütlesidir.
 
(4.20)
 
 
4.7.2. Katlara Etkiyen Eşdeğer Deprem Yüklerinin Belirlenmesi
 
4.7.2.1 – Denk.(4.19) ile hesaplanan toplam eşdeğer deprem yükü, bina katlarına etkiyen eşdeğer deprem yüklerinin toplamı olarak Denk.(4.21) ile ifade edilir:
 
V (X) = F (X) +
 
N F (X)
 
 
(4.21)
 
tE NE
 
 iE i=1
 
 
 
4.7.2.2 – Binanın N’inci katına (tepesine) etkiyen ek eşdeğer deprem yükü
Denk.(4.22) ile belirlenecektir.
 
F (X) ’in değeri
 
F (X) = 0.0075 NV (X)
 
(4.22)
 
 
 
4.7.2.3 – Toplam eşdeğer deprem yükünün
 
(X) NE
 
dışında geri kalan kısmı, N’inci kat dahil
 
olmak üzere, bina katlarına Denk.(4.23) ile dağıtılacaktır (Şekil 4.2a).
F (X)  = (V (X)  F (X) ) mi Hi
 mj H j j=1
 
 
 
(4.23)
 
 
4.7.2.4 – Kat döşemelerinin 4.5.6.4’e göre rijit diyafram olarak modellenmesi durumunda
 
Denk.(4.23) ile hesaplanan
 
(X)
iE
 
eşdeğer deprem yükü, i’inci kattaki ana düğüm noktası’na
 
gözönüne alınan deprem doğrultusunda etki ettirilecektir.
 
4.7.2.5 – Kat döşemelerinin 4.5.6.2’ye göre levha (membran) sonlu elemanlar ile modellenmesi durumunda, i’nci katta j’inci düğüm noktasına etkiyen eşdeğer deprem yükü Denk.(4.24) ile hesaplanacaktır:
 
 
(S)
 
F (X)
 
 
(S)
 
f jE
 
=  iE   mj mi
 
(4.24)
 
Burada m(S) , j’inci düğüm noktasının Denk.(4.16) ile tanımlanan tekil kütlesidir.
 
4.7.2.6 – Deprem yüklerinden binanın tabanında meydana gelen toplam devrilme momenti
Denk.(4.25) ile hesaplanır:
 
N
M (X)  F (X) H
 
(4.25)
 
o
i=1
 
iE i
 
 
4.7.3. Binanın Hakim Doğal Titreşim Periyodunun Belirlenmesi
 
4.7.3.1 – Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi’nin uygulandığı tüm binalarda Denk.(4.19)’da yer
alan ve gözönüne alınan (X) deprem doğrultusunda binanın hakim doğal titreşim periyodunu
ifade eden T (X) , daha kesin bir hesap yapılmadıkça, Denk.(4.26) ile hesaplanacaktır.
 
 
 N m d (X)2
 
1/ 2  
 
T (X)  = 2  i=1
 
(4.26)
 
p  N  F (X)d (X) 
 
 i=1
 
fi fi
 
 
 
Burada i’inci kata etkiyen fiktif yükü gösteren
 
(X)
fi
 
, Denk.(4.23)’te
 
(V (X)  F (X) )
 
yerine
 
herhangi bir değer (örneğin 100) konularak elde edilecektir.
 
4.7.3.2 – Binanın Denk.(4.26) ile hesaplanan hakim doğal titreşim periyodu
 
 
T (X) ’in deprem
 
hesabında gözönüne alınacak en büyük değeri, 4.7.3.4’te verilen TpA periyodunun 1.4 katından daha fazla olmayacaktır.
4.7.3.3 – DTS = 1, 1a, 2, 2a ve BYS  6 olan binalarda ve DTS = 3, 3a, 4, 4a olan tüm binalarda
hakim doğal titreşim periyodu, 4.7.3.1’den hesaplanmaksızın, doğrudan 4.7.3.4’te verilen
ampirik T periyodu olarak alınabilir ( T (X)  T ).
pA p pA
 
 
4.7.3.4 – Ampirik hakim doğal titreşim periyodu Denk.(4.27) ile hesaplanacaktır:
TpA = Ct H3/4
 
 
 
(4.27)
 
(a) Taşıyıcı  sistemi  sadece betonarme çerçevelerden oluşan binalarda
 
Ct  0.1, çelik
 
çerçevelerden veya çaprazlı çelik çerçevelerden oluşan binalarda
 
Ct  0.08 , diğer tüm
 
binalarda Ct  0.07
 
alınacaktır.
 
(b) Deprem etkilerinin tamamının betonarme perdeler tarafından karşılandığı binalarda Ct
katsayısı Denk.(4.28a) ile hesaplanacaktır:
 
 
Ct =
 
0.1
 
 
 0.07
 
 
(4.28a)
 
 
 
Bu bağıntıdaki
 
At eşdeğer alanı Denk.(4.28b)’de verilmiştir:
 
 
 
 
 
2 
 
A =  A 0.2  
 
wj     A
 
 
(4.28b)
 
t j wj 
 
 H N    j
 
4.7.4. Eşdeğer Deprem Yükü Yönteminde Burulma Hesabı
 
Binanın herhangi bir i’inci katında Tablo 3.6’da tanımlanan A1 türü düzensizliğin bulunması
 
durumunda,
 
1.2  bi  2.0
 
olmak koşulu ile, 4.5.10.2’ye göre bu katta uygulanan %5 ek
 
dışmerkezlik, her iki deprem doğrultusu için Denk.(4.29)’da verilen büyütülecektir.
 
Dbi katsayısı ile çarpılarak
 
   2
 
Dbi  =    bi 
4.7.5. Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi ile Bodrumlu Binaların Hesabı
 
(4.29)
 
 
3.3.1’de verilen tanıma göre, dıştan rijit perdelerle çevrelenen bodrumların bulunduğu binalarda, binanın üst bölümü ve bodrumlu alt bölümü birarada ortak tek bir taşıyıcı sistem olarak modellenecektir. Bu tür binaların deprem hesabında aşağıda belirtilen iki yöntemden biri kullanılabilir:
(a) 4.3.6.1’de açıklanan hesap yöntemi,
(b) 4.7.5.1, 4.7.5.2 ve 4.7.5.3’te açıklanan iki yükleme durumlu hesap yöntemi (Şekil 4.2).
 
 
 
Şekil 4.2
 
4.7.5.1 – Bodrumlu binalarda, yatay rijitlik bakımından üst bölüm ile göreceli olarak çok rijit olan alt bölüm (bodrum katları), dinamik davranış ve dayanım açılarından da çok farklı özelliklere sahiptir. Bu tür binaların modal hesap yöntemleri ile doğrusal deprem hesabı için uygulanabilen yaklaşık iki yükleme durumlu hesap yaklaşımı’nda, binanın üst bölümü ve bodrumlu alt bölümü birarada tek bir taşıyıcı sistem olarak modellenir, ancak üst bölüm ile alt bölüm’ün birbirlerine çok uzak modlarda titreşmeleri nedeni ile deprem hesabı iki yükleme durumu olarak ayrı ayrı yapılır:
 
4.7.5.2 – İlk yükleme durumunda ortak tek taşıyıcı sistem modelinde 4.7.2.3 veya 4.7.2.5’e göre
hesaplanan eşdeğer deprem yükleri sadece üst bölüm’e etki ettirilir (Şekil 4.2b). Hesapta üst
 
bölüm için Tablo (4.1)’den seçilen
 
R ve  D katsayıları ve deprem doğrultusundaki T (X)
 
üst üst p
hakim titreşim periyoduna göre Denk.(4.1)’den hesaplanan deprem yükü azaltma katsayısı
 
(Ra )üst
 
kullanılacaktır. Birinci yükleme durumu için yapılan hesap sonucunda, hem üst
 
bölüm’de, hem de alt bölüm’de azaltılmış iç kuvvetler elde edilir.
 
4.7.5.3 – İkinci yükleme durumunda, yine ortak tek taşıyıcı sistem modelinde sadece alt bölüm’deki bodrum katlarının kütleleri, Denk.(4.8)’de T=0 konularak elde edilen azaltılmış
 
spektral ivme
 
SaR (0) ile çarpılarak bu katlara etkiyen yaklaşık eşdeğer deprem yükleri
 
hesaplanır (Şekil 4.2c). Hesapta alt bölüm (bodrum) için Denk.(4.1)’den hesaplanan deprem
 
yükü azaltma katsayısı
 
(Ra )alt  Dalt  1.5 kullanılacaktır. İkinci yükleme durumu için yapılan
 
hesap sonucunda, alt bölüm’deki azaltılmış iç kuvvetler elde edilir.
 
4.7.5.4 – Bodrumlu binalarda tasarıma esas iç kuvvetler 4.10.1’de tanımlanmıştır.
 
4.8. MODAL HESAP YÖNTEMLERİ İLE DOĞRUSAL DEPREM HESABI
 
4.8.1. Modal Hesap Yöntemleri
 
4.8.1.1 – Deprem etkisi altında taşıyıcı sistemin modal davranışını esas alan Modal Hesap Yöntemleri, 4.8.2’de verilen deprem spektrumu ile hesaba dayalı Mod Birleştirme Yöntemi ve 4.8.3’te verilen zaman tanım alanında hesaba dayalı Mod Toplama Yöntemi’dir. Bu yöntemler için ayrıntılı açıklamalar EK 4B’de verilmiştir. Bodrumlu ve bodrumsuz binalarda bina tabanı ve bina yüksekliği tanımları için 3.3.1 esas alınacaktır.
 
4.8.1.2 – Modal hesap yöntemlerinde, hesaba katılması gereken yeterli titreşim modu sayısı, YM,
(a) EK 4B’ye göre (X) ve (Y) deprem doğrultularında her bir mod için hesaplanan taban kesme kuvveti modal etkin kütleleri’nin toplamının bina toplam kütlesinin %95’inden daha az olmaması kuralına göre belirlenecektir.
 
YM m(X)  0.95 m ; YM m(Y)  0.95 m
 
 
(4.30)
 
txn t tyn t
n=1 n=1
Ancak katkısı %3’ten büyük olan bütün modlar gözönüne alınacaktır.
(b) Her iki doğrultu için hesaplanan YM’lerin büyüğü üç boyutlu hesapta dikkate alınacaktır.
 
4.8.2. Mod Birleştirme Yöntemi ile Deprem Hesabı
 
4.8.2.1 – Mod Birleştirme Yöntemi’nde, verilen bir deprem doğrultusunda deprem tasarım spektrumu’ndan yararlanılarak gözönüne alınan her bir titreşim modunda davranış büyüklüklerinin enbüyük değerleri modal hesap yöntemi ile hesaplanır. Yeteri kadar titreşim modu için hesaplanan, ancak eşzamanlı olmayan enbüyük modal davranış büyüklükleri daha sonra istatistiksel olarak birleştirilerek enbüyük davranış büyüklükleri’nin yaklaşık değerleri elde edilir. Yöntemin ayrıntıları EK 4B’de verilmiştir.
 
4.8.3. Zaman Tanım Alanında Mod Toplama Yöntemi ile Deprem Hesabı
 
4.8.3.1 – Mod Toplama Yöntemi’nde, depremin eşzamanlı olarak birbirine dik iki yatay doğrultuda etkidiğinin gözönüne alınması durumunda, her bir titreşim moduna ait modal davranış büyüklükleri zaman tanım alanında modal hesap yöntemi ile hesaplanır. Yeteri kadar titreşim modu için hesaplanan eşzamanlı modal davranış büyüklükleri daha sonra zaman tanım alanında doğrudan toplanarak davranış büyüklüklerinin zamana göre değişimi ve tasarımda esas alınmak üzere enbüyük değerleri elde edilir. Yöntemin ayrıntıları EK 4B’de verilmiştir.
 
4.8.3.2 – Mod Toplama Yöntemi’nde:
(a) Mod katkıları doğrudan zaman tanım alanında toplandığından istatistiksel mod birleştirme kurallarının uygulanmasına gerek kalmamaktadır.
(b) Aynı anda birbirine dik yatay yer hareketi bileşenlerinin gözönüne alınabilmesi nedeni ile 4.4.2’de tanımlanan yaklaşık doğrultu birleştirmesi kurallarının uygulanmasına da gerek kalmamaktadır.
 
4.8.4. Azaltılmış İç Kuvvetlerin ve Yerdeğiştirmelerin Eşdeğer Taban Kesme Kuvvetine
Göre Büyütülmesi
 
4.8.4.1 – Herhangi bir (X) deprem doğrultusu için V (X)  γ V (X) olması durumunda, 4.8.2 veya
tx E    tE
4.8.3’e göre uygulanan modal hesap yöntemi ile elde edilen tüm azaltılmış iç kuvvet ve yerdeğiştirme büyüklükleri, Denk.(4.31) ile verilen eşdeğer taban kesme kuvveti büyütme
 
katsayısı β(X)
 
ile çarpılarak büyütülecektir.
 
(X)
 
 
γ V (X)
 
βtE
 
   E  tE (X)
tx
 
(4.31)
 
Burada
 
(X)
tE
 
Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi’ne göre Denk.(4.21) ile hesaplanan toplam
 
eşdeğer deprem yükünü (taban kesme kuvvetini),
 
(X)
tx
 
ise 4.8.2 veya 4.8.3’e göre x
 
doğrultusu’nda elde edilen toplam deprem yükünü göstermektedir.
şekilde alınacaktır:
 
γE çarpanı aşağıdaki
 
 
(a) Tablo 3.6’da tanımlanan A1, B2 veya B3 türü düzensizliklerden en az birinin binada
bulunması durumunda E  0.90 alınacaktır.
(b) Tablo 3.6’da tanımlanan düzensizliklerden hiçbirinin binada bulunmaması durumunda
E  0.80 alınacaktır.
4.8.4.2 – 3.3.1’de verilen tanıma göre dıştan rijit perdelerle çevrelenen bodrumların bulunduğu binalarda eşdeğer taban kesme kuvveti büyütme katsayısı, sadece binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm için hesaplanacaktır.
 
4.8.5. Modal Hesap Yöntemleri ile Bodrumlu Binaların Hesabı
 
3.3.1’de verilen tanıma göre, dıştan rijit perdelerle çevrelenen bodrumların bulunduğu binalarda, binanın üst bölümü ve bodrumlu alt bölümü birarada ortak bir taşıyıcı sistem olarak modellenecektir. Bu tür binaların deprem hesabında aşağıda belirtilen iki yöntemden biri kullanılabilir:
 
(a) 4.3.6.2’de açıklanan hesap yöntemi,
(b) 4.8.5.1, 4.8.5.2 ve 4.8.5.3’te açıklanan iki yükleme durumlu hesap yöntemi.
 
4.8.5.1 – 4.7.5.1’de açıklanan yönteme benzer şekilde, bodrumlu binaların modal hesap yöntemleri ile doğrusal deprem hesabı için uygulanabilen yaklaşık iki yükleme durumlu hesap yaklaşımı’nda, binanın üst bölümü ve bodrumlu alt bölümü birarada tek bir taşıyıcı sistem olarak modellenir, ancak üst bölüm ile alt bölüm’ün birbirlerine çok uzak modlarda titreşmeleri nedeni ile deprem hesabı iki yükleme durumu olarak ayrı ayrı yapılır:
 
4.8.5.2 – Hesabın ilk yükleme durumunda, ortak tek taşıyıcı sistem modelinde sadece üst bölüm’ün kütleleri gözönüne alınarak modal hesap yapılır. Bu durumda yeterli titreşim modu sayısı, sadece üst bölüm’ün toplam kütlesi esas alınarak hesaplanan etkin kütle katılım
 
oranları’na göre belirlenecektir. Hesapta üst bölüm için Tablo (4.1)’den seçilen
 
Rüst
 
ve Düst
 
katsayılarına göre her bir m’inci titreşim modu için Denk.(4.1)’den hesaplanan deprem yükü azaltma katsayısı (Ra )m,üst kullanılacaktır. Birinci yükleme durumunda, hem üst bölüm’de, hem de alt bölüm’de azaltılmış iç kuvvetler elde edilir.
4.8.5.3 – Hesabın ikinci yükleme durumunda, ortak tek taşıyıcı sistem modelinde sadece alt bölüm’ün kütleleri gözönüne alınarak analiz yapılır. Bu durumda yeterli titreşim modu sayısı, sadece alt bölüm’ün toplam kütlesi esas alınarak hesaplanan etkin kütle katılım oranları’na göre
 
belirlenecektir. Hesapta alt bölüm (bodrum) için
 
(Ralt /I )=2.5 ve
 
Dalt  1.5
 
alınarak her bir
 
n’inci titreşim modu için Denk.(4.1)’den hesaplanan deprem yükü azaltma katsayısı
kullanılacaktır.
 
4.8.5.4 – Bodrumlu binalarda tasarıma esas iç kuvvetler 4.10.1’de tanımlanmıştır.
 
(Ra )n,alt
 
 
4.9. GÖRELİ KAT ÖTELEMELERİNİN SINIRLANDIRILMASI, İKİNCİ MERTEBE ETKİLERİ VE DEPREM DERZLERİ
 
4.9.1. Etkin Göreli Kat Ötelemelerinin Hesaplanması ve Sınırlandırılması
 
4.9.1.1 – (X) deprem doğrultusunda herhangi bir kolon veya perde için, ardışık iki kat
 
arasındaki yerdeğiştirme farkını ifade eden azaltılmış göreli kat ötelemesi, ile elde edilecektir.
 
(X) , Denk.(4.32)
 
(X) (X) (X)
i i i-1 
 
(4.32)
 
Denk.(4.32)’de
 
(X) ve
 
 
(X)
i-1 
 
, tipik (X) deprem doğrultusu için binanın i’inci ve (i–1)’inci
 
katlarında herhangi bir kolon veya perdenin uçlarında azaltılmış deprem yükleri’ne göre hesaplanan yatay yerdeğiştirmeleri göstermektedir. Ancak bu hesapta 4.7.3.2’de verilen koşul ve ayrıca Denk.(4.19)’da tanımlanan minimum eşdeğer deprem yükü koşulu gözönüne alınmayacaktır.
 
4.9.1.2 – Tipik (X) deprem doğrultusu için, binanın i’inci katındaki kolon veya perdeler için
etkin göreli kat ötelemesi, δ(X) , Denk.(4.33) ile elde edilecektir.
 
 
δ(X) = R (X)
 
 
 
(4.33)
 
i I i
 
4.9.1.3 – Her bir deprem doğrultusu için, binanın herhangi bir i’inci katındaki kolon veya
 
perdelerde, Denk.(4.33) ile hesaplanan
 
(X)
i
 
etkin göreli kat ötelemelerinin kat içindeki en
 
büyük değeri δ(X)
 
, aşağıda (a) veya (b)’de verilen koşulları sağlayacaktır.
 
 
(a) Gevrek malzemeden yapılmış boşluklu veya boşluksuz dolgu duvarlarının ve cephe elemanlarının çerçeve elemanlarına, aralarında herhangi bir esnek derz veya bağlantı olmaksızın, tamamen bitişik olması durumunda:
δ(X)
   i,max  0.008  (4.34a)
hi
(b) Gevrek malzemeden yapılmış dolgu duvarları ile çerçeve elemanlarının aralarında esnek derzler yapılması, cephe elemanlarının dış çerçevelere esnek bağlantılarla bağlanması veya dolgu duvar elemanının çerçeveden bağımsız olması durumunda:
δ(X)
   i,max  0.016  (4.34b)
hi
Ancak, bu durumda derzli dolgu duvar elemanlarının, esnek dolgu duvar elemanlarının ve esnek bağlantılı cephe elemanlarının düzlem içi yatay ötelenme kapasitelerinin Denk.(4.34b)’de verilen sınır değeri sağladığı 1.4’e göre deneye dayalı olarak belgelendirilecektir. Dolgu duvarları için örnek bir esnek derz uygulaması EK 4C’de verilmiştir.
4.9.1.4 – Denk.(4.34)’te yer alan  katsayısı, binanın gözönüne alınan deprem doğrultusundaki hakim titreşim periyodu için 2.2’de tanımlanan DD-3 deprem yer hareketinin 2.3.4.1’e göre
hesaplanan elastik tasarım spektral ivmesi’nin, DD-2 deprem yer hareketinin elastik tasarım
spektral ivmesi’ne oranıdır. Denk.(4.34)’te yer alan   katsayısı ise betonarme binalarda  1
, çelik binalarda  0.5 alınacaktır.
 
4.9.1.5 – Deprem yüklerinin tamamının bağlantıları tersinir momentleri aktarabilen çelik çerçevelerle taşındığı tek katlı binalarda, Denk.(4.34) ile tanımlanan sınırlar en çok %50 arttırılabilir.
 
4.9.1.6 – Denk.(4.34)’de verilen koşulun binanın herhangi bir katında sağlanamaması durumunda, taşıyıcı sistemin rijitliği arttırılarak deprem hesabı tekrarlanacaktır.
 
4.9.2. İkinci Mertebe Etkileri
 
4.9.2.1 – Gözönüne alınan (X) deprem doğrultusunda her bir i’inci katta Denk.(4.35) ile İkinci
 
Mertebe Gösterge Değeri
 
(X) II,i
 
hesaplanacaktır.
N
((X) ) w
 
i ort  k
 
(X) II,i
 
  k=i
Vi(X)hi
 
(4.35)
 
Bu bağıntıdaki
 
(X)
i ort
 
, i’inci kattaki kolon ve perdelerde (X) deprem doğrultusunda
 
hesaplanan azaltılmış göreli kat ötelemelerinin kat içindeki ortalama değeri olarak 4.9.1’e göre
bulunacaktır.
 
4.9.2.2 – Tüm katlar için hesaplanan
 
(X) ’lerin maksimum değeri
 
(X)
II,max
 
’ın Denk.(4.36)’da
 
verilen koşulu sağlaması durumunda, ikinci mertebe etkilerinin tasarıma esas iç kuvvetlerin hesabında gözönüne alınması gerekli değildir.
 
 
(X)
II,max
 
 0.12 D
Ch R
 
 
(4.36)
 
Bu durumda yerel ikinci mertebe etkileri, yürürlükteki betonarme ve çelik yönetmeliklerine
göre eleman tasarımında gözönüne alınabilir. Denk.(4.36)’da R ve D, bina taşıyıcı sistemi için
 
Tablo 4.1’de verilen taşıyıcı sistem davranış katsayısı ve dayanım fazlalığı katsayısı’nı, Ch
 
ise
 
taşıyıcı sistemin doğrusal olmayan histeretik davranışına bağlı olarak tanımlanan bir katsayıyı göstermektedir. Betonarme binalarda Ch  0.5 , çelik ve kompozit kolonlu binalarda ise Ch  1 alınacaktır.
 
 
4.9.2.3 – Tüm katlar için hesaplanan
 
(X) ’lerin maksimum değeri
 
(X)
II,max
 
’ın Denk.(4.36)’da
 
verilen koşulu sağlamaması durumunda, gözönüne alınan (X) deprem doğrultusu için tüm iç
 
kuvvetler aşağıda Denk.(4.37) ile tanımlanan ikinci mertebe büyütme katsayısı
çarpılarak arttırılacaktır.
 
(X) II
 
ile
 
β(X) = 0.88  Ch R (X)  1
 
 
 
(4.37)
 
II D II,max
 
Bu durumda uygulanabilecek diğer bir seçenek, taşıyıcı sistemin rijitlik ve/veya dayanımının uygun şekilde arttırılarak deprem hesabının yenilenmesidir.
 
4.9.2.4 – Yukarıdaki işlemler (X)’e dik (Y) deprem doğrultusu için de yapılacaktır. 3.3.1’de verilen tanıma göre dıştan rijit perdelerle çevrelenen bodrumların bulunduğu binalarda ikinci mertebe etkileri, binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm için gözönüne alınacaktır.
 
4.9.3. Deprem Derzleri
 
Farklı zemin oturmalarına bağlı temel öteleme ve dönmeleri ile sıcaklık değişmelerinin etkisi dışında, bina blokları veya mevcut eski binalarla yeni yapılacak binalar arasında, sadece deprem etkisi için bırakılacak derz boşluklarına ilişkin koşullar aşağıda belirtilmiştir:
 
4.9.3.1 – 4.9.3.2’ye göre daha elverişsiz bir sonuç elde edilmedikçe derz boşlukları, her bir kat için komşu blok veya binalarda elde edilen yerdeğiştirmelerin karelerinin toplamının karekökü ile aşağıda tanımlanan  katsayısının çarpımı sonucunda bulunan değerden az olmayacaktır. Gözönüne alınacak kat yerdeğiştirmeleri, kolon veya perdelerin bağlandığı düğüm noktalarında
hesaplanan azaltılmış u(X) yerdeğiştirmelerinin kat içindeki ortalamaları olacaktır. Mevcut eski
bina için hesap yapılmasının mümkün olmaması durumunda eski binanın yerdeğiştirmeleri, yeni bina için aynı katlarda hesaplanan değerlerden daha küçük alınmayacaktır.
(a) Komşu binaların veya bina bloklarının kat döşemelerinin bütün katlarda aynı seviyede olmaları durumunda  = 0.25 (R / I) alınacaktır.
(b) Komşu binaların veya bina bloklarının kat döşemelerinin, bazı katlarda olsa bile, farklı seviyelerde olmaları durumunda, tüm bina için  = 0.5 (R / I) alınacaktır.
4.9.3.2 – Bırakılacak minimum derz boşluğu, 6 m yüksekliğe kadar en az 30 mm olacak ve bu değere 6 m’den sonraki her 3 m’lik yükseklik için en az 10 mm eklenecektir.
 
4.9.3.3 – Bina blokları arasındaki derzler, depremde blokların bütün doğrultularda birbirlerinden bağımsız olarak çalışmasına olanak verecek şekilde düzenlenecektir.
 
4.9.3.4 – Ayrık iki bina bloğunun veya bir binanın deprem davranışları bakımından farklı iki bölümünün birbirine köprü ve benzeri bir eleman ile bağlanması durumunda, söz konusu elemanın bağladığı bloklardan biri üzerindeki hareketli mesnedinin her iki deprem doğrultusu ve yönündeki yerdeğiştirme kapasitesi, iki bloğun bağlantı elemanı seviyesinde azaltılmış deprem yükleri için hesaplanan yerdeğiştirmelerinin mutlak değerleri  toplamının  en  az  1.5(R / I) katı olacaktır.
 
4.10. TASARIMA ESAS İÇ KUVVETLER VE TEMELLERE AKTARILAN KUVVETLER
 
 
Dayanıma Göre Tasarım’da Denk.(4.9)’da
 
(H)
d
 
ile gösterilen yatay deprem etkisine karşı
 
gelmek üzere tasarıma esas iç kuvvetler (dayanım talepleri) ile temellere aktarılan kuvvetler
aşağıdaki şekilde belirlenecektir.
 
4.10.1. Bodrumlu Binalarda Tasarıma Esas İç Kuvvetler
 
3.3.1’de verilen tanıma göre dıştan rijit perdelerle çevrelenen bodrumların bulunduğu binalarda, bodrum katlarının üstündeki üst bölüm’de ve bodrum katlarının bulunduğu alt bölüm’de tasarıma esas iç kuvvetler aşağıdaki şekilde belirlenecektir:
 
4.10.1.1 – Üst bölüm’deki taşıyıcı sistem elemanlarının sünek davranışına karşı gelen tasarıma esas iç kuvvetler;
(a) 4.3.6’da açıklanan yöntemle hesap yapılması durumunda, 4.3.6.1(a) veya 4.3.6.2’de
tanımlanan iç kuvvetlerdir.
(b) 4.7.5 veya 4.8.5’de açıklanan yöntemlerle hesap yapılması durumunda, birinci yükleme
durumunda üst bölüm’de elde edilen iç kuvvetlerdir.
 
4.10.1.2 – Üst bölüm’deki taşıyıcı sistem elemanlarının sünek olmayan davranışına karşı gelen
tasarıma esas iç kuvvetler;
(a) 4.3.6’da açıklanan yöntemle hesap yapılması durumunda, 4.3.6.1(b) veya 4.3.6.2’de
tanımlanan iç kuvvetlerdir.
(b) 4.7.5 veya 4.8.5’de açıklanan yöntemlerle hesap yapılması durumunda, birinci yükleme
 
durumunda üst bölüm’de elde edilen iç kuvvetlerin
 
Düst
 
ile çarpımından elde edilecektir.
 
 
4.10.1.3 – Üst bölüm’deki taşıyıcı sistem elemanlarının sünek veya sünek olmayan davranışına karşı gelen tasarıma esas iç kuvvetler, gereği durumunda 4.9.2’de tanımlanan ikinci mertebe büyütme katsayısı ( β(X)  1 ) ve Modal Hesap Yöntemleri’nin kullanılması durumunda ayrıca
4.8.4’te tanımlanan eşdeğer taban kesme kuvveti büyütme katsayısı ( β(X)  1 ) ile çarpılarak
büyütülecektir.
 
4.10.1.4 – Alt bölüm’deki taşıyıcı sistem elemanlarının sünek davranışına karşı gelen tasarıma esas iç kuvvetler;
(a) 4.3.6’da açıklanan yöntemle hesap yapılması durumunda 4.3.6.1(c) veya 4.3.6.2’de
tanımlanan iç kuvvetlerdir.
 
(b) 4.7.5 veya 4.8.5’de açıklanan yöntemlerle hesap yapılması durumunda, ikinci yükleme durumundan elde edilen iç kuvvetler ile 4.7.5.2 veya 4.8.5.2’deki birinci yükleme durumunda alt bölüm’de elde edilen iç kuvvetlerin toplamıdır.
 
4.10.1.5 – Alt bölüm’deki taşıyıcı sistem elemanlarının sünek olmayan davranışına karşı gelen
tasarıma esas iç kuvvetler;
(a) 4.3.6’da açıklanan yöntemle hesap yapılması durumunda 4.3.6.1(d) veya 4.3.6.2’de
tanımlanan iç kuvvetlerdir.
(b) 4.7.5 veya 4.8.5’de açıklanan yöntemlerle hesap yapılması durumunda, ikinci yükleme
 
durumundan elde edilen iç kuvvetlerin
 
Dalt
 
ile çarpımına, 4.7.5.2 veya 4.8.5.2’deki birinci
 
yükleme durumunda alt bölüm’de elde edilen iç kuvvetlerin ile elde edilecektir.
4.10.2. Bodrumsuz Binalarda Tasarıma Esas İç Kuvvetler
 
0.6Düst ile çarpımının eklenmesi
 
 
3.3.1’de verilen tanıma göre bodrumsuz binalar’ın tasarıma esas iç kuvvetleri, 4.10.1.1’de
bodrum gözönüne alınmaksızın sadece üst bölüm için tanımlanan iç kuvvetlerdir.
 
4.10.3. Temellere Aktarılan Kuvvetler
 
Bölüm 16 kapsamında temellerin taşıma gücü yaklaşımı ile tasarımında esas alınmak üzere, binadan temele aktarılacak kuvvetler aşağıdaki şekilde belirlenecektir.
 
4.10.3.1 – 3.3.1’de verilen tanıma göre bodrumsuz binalarda veya bodrumlu binalarda kritik perde yüksekliğinin temel üst kotundan başladığı durumlarda,
(a) Perdeden temele aktarılan eğilme (devrilme) momenti, perde taban kesitindeki eğilme
 
momentinin üst bölüm’e ait
 
Düst
 
katsayısı ile çarpımından elde edilecektir. Ancak bu eğilme
 
momenti, süneklik düzeyi yüksek perdelerde perde tabanındaki akma momentinden daha büyük alınmayacaktır. Betonarme perdeden temele aktarılan kesme kuvveti, perde taban kesitinde 7.6.6.3’e göre tanımlanan kuvvettir.
(b) Bu tür binalarda perdelerin diğer iç kuvvet bileşenleri ve perdeler dışındaki diğer elemanlardan temele aktarılacak iç kuvvetler, 4.10.1.1’e göre sünek tasarıma karşı gelen iç kuvvetlerin 0.6Düst ile çarpılarak büyütülmesi ile elde edilecektir.
4.10.3.2 – 3.3.1’de verilen tanıma göre bodrumlu binalarda, kritik perde yüksekliğinin temel üst kotundan daha yukarıda başladığı durumlarda, perdelerden aktarılan eğilme momentleri ve kesme kuvvetleri de dahil olmak üzere, tüm elemanlardan temele aktarılacak iç kuvvetler 4.10.1.5’e göre hesaplanacaktır.
 
4.10.4. Kazıklı Temeller İçin Yapı – Kazık – Zemin Etkileşimi
 
Kazıklı temeller için dayanıma göre tasarım kapsamında yapılan yapı – kazık – zemin etkileşimi
hesaplarının ayrıntıları 16.10 ve EK 16C’de verilmiştir.
 
BİLGİLENDİRME EKİ 4A – AKMA DAYANIMI, TASARIM DAYANIMI VE
DEPREM YÜKÜ KATSAYILARI
 
4A.0. SİMGELER
 
D = Dayanım Fazlalığı Katsayısı
 
fd (,T )
 
fe (T )
f y (k ,T )
 
= Öngörülen süneklik kapasitesi ve periyoda bağlı olarak taşıyıcı sistemin sahip olması gereken tasarım dayanımı
= Taşıyıcı sistem için hesaplanan doğrusal (elastik) dayanım talebi
= Öngörülen süneklik kapasitesi ve periyoda bağlı akma dayanımı
 
I = Bina Önem Katsayısı
R = Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı
 
Ra (T )
Ry (k ,T )
 
= Öngörülen süneklik kapasitesi ve periyoda bağlı Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
= Öngörülen süneklik kapasitesi ve periyoda bağlı Akma Dayanımı Azaltma Katsayısı
 
T = Doğal titreşim periyodu [s]
TB = Yatay elastik tasarım ivme spektrumu köşe periyodu [s]
k = Taşıyıcı sistem için öngörülen süneklik kapasitesi
 
4A.1. AKMA DAYANIMI VE AKMA DAYANIMI AZALTMA KATSAYISI
 
Dayanıma Göre Tasarım çerçevesinde, modal tek serbestlik dereceli sistem için öngörülen süneklik kapasitesi – dayanım talebi ilişkisi ve buna bağlı olarak tanımlanan deprem yükü katsayıları aşağıda verilmiştir (Şekil 4A.1).
 
4A.1.1. Akma Dayanımı
 
Dayanıma Göre Tasarım yaklaşımında, öngörülen süneklik kapasitesi k ’ya bağlı olarak,
 
taşıyıcı sistemin sahip olması gereken akma dayanımı
 
fy (k ,T ) , Denk.(4A.1) ile tanımlanır:
 
 
f (
 
 
,T ) 
 
fe (T )
 
 
(4A.1)
 
 
y k R  (  ,T )
 
 
Burada
 
 
fe (T )
 
y k
 
taşıyıcı sistem için hesaplanan doğrusal (elastik) dayanım talebi’ni, T sistemin
 
doğal titreşim periyodunu,
 
Ry (k ,T )
 
ise 4A.1.2’de tanımlanan Akma Dayanımı Azaltma
 
Katsayısı’nı simgelemektedir.
 
4A.1.2. Akma Dayanımı Azaltma Katsayısı
 
 
Akma Dayanımı Azaltma Katsayısı
 
Ry (k ,T ) , eşit yerdeğiştirme kuralı uyarınca rijitliği fazla
 
olmayan taşıyıcı sistemler için öngörülen süneklik kapasitesi k ’ya eşit alınır:
 
Ry (k ,T )  k
 
T  TB
 
(4A.2a)
 
Rijitliği fazla taşıyıcı sistemler için ise bu Yönetmelik’te Denk.(4A.2b) esas alınmıştır:
 
 
R (
 
,T )  1  (  1) T
 
 
T  T
 
 
(4A.2b)
 
y k k B
B
Burada TB , Bölüm 2’de Denk.(2.3) ile tanımlanan spektrum köşe periyodu’nu göstermektedir.
 
Şekil 4A.1
 
4A.2. TASARIM DAYANIMI VE DAYANIM FAZLALIĞI KATSAYISI
 
4A.2.1. Tasarım Dayanımı
 
Dayanıma Göre Tasarım’da, öngörülen süneklik kapasitesi’ne bağlı olarak, taşıma gücü yaklaşımı ile kesit tasarımı için, taşıyıcı sistemin sahip olması gereken tasarım dayanım
 
fd (k ,T )
 
Denk.(4A.3) ile tanımlanır:
 
f (
 
 
 
,T ) 
 
 
f y (k ,T )
 
 
 
 
(4A.3)
 
d k D
 
4A.2.2. Dayanım Fazlalığı Katsayısı
 
Denk.(4A.3)’te D, Dayanım Fazlalığı Katsayısı’nı göstermektedir. Bu katsayı ile, akma dayanımının tasarım dayanımına göre fazlalığı ifade edilmektedir.
 
4A.3. TAŞIYICI SİSTEM DAVRANIŞ KATSAYISI VE DEPREM YÜKÜ AZALTMA
KATSAYISI
 
4A.3.1. Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı
 
Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R, öngörülen süneklik kapasitesi k ’ya, Denk.(4A.3)’te tanımlanan Dayanım Fazlalığı Katsayısı D’ye ve Tablo 3.1’de tanımlanan Bina Önem Katsayısı I’ya bağlı olarak Denk.(4A.4) ile tanımlanır:
 
 
R    D I k
 
 
(4A.4)
 
 
4A.3.2. Deprem Yükü Azaltma Katsayısı
 
Dayanıma Göre Tasarım’da taşıma gücü yaklaşımı ile kesit tasarımı için, her bir taşıyıcı sistem
türü için seçilen belirli sabit bir süneklik kapasitesine karşı gelen Deprem Yükü Azaltma
 
Katsayısı
 
Ra (T ) Denk.(4A.5a) ile tanımlanır;
 
R (T ) 
 
 
fe (T )
 
 
 
 
(4A.5a)
 
fd (k
 
,T )
 
veya Denk.(4A.1) ve Denk.(4A.3)’ten yararlanılarak Denk.(4A.5b)’deki gibi de ifade edilebilir:
 
Ra (T )  D Ry (k ,T )
 
(4A.5b)
 
Sonuç olarak Denk.(4A.2), Denk.(4A.4) ve Denk.(4A.5)’ten yararlanılarak Deprem Yükü
 
Azaltma Katsayısı
 
Ra (T ) uygulamada kullanılmak üzere Denk.(4A.6) ile ifade edilir:
 
R (T )  R
 
 
 
T  T
 
 
(4A.6a)
 
a I B
 
 
R (T )  D   R  D  T
 
 
 
T  T
 
 
(4A.6b)
 
a  I  T B
  B
 
EK 4B – MODAL HESAP YÖNTEMLERİ 4B.0. SİMGELER
 
a(X,Y) (t )
 
= Aynı anda (X) ve (Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında n’inci titreşim moduna ait zamana bağlı azaltılmış doğrusal modal sözde-ivme [m/s2]
 
d (X,Y) (t) = Aynı anda (X) ve (Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında n’inci
titreşim moduna ait zamana bağlı doğrusal modal yerdeğiştirme [m]
d (X,Y) (t) = Aynı anda (X) ve (Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında n’inci
titreşim moduna ait zamana bağlı doğrusal modal hız [m/s]
d(X,Y) (t)  =  Aynı anda (X) ve (Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında n’inci
 
 
 
(X)
ixn,max
 
 
(X,Y)
ixn
 
 
 
Hi
 
(X)
oxn,max
 
titreşim moduna ait zamana bağlı doğrusal modal ivme [m/s2]
= (X) deprem doğrultusu için binanın x ekseni doğrultusunda n’inci doğal titreşim
modunda i’inci kata etkiyen enbüyük modal deprem yükü [kN]
= Aynı anda (X) ve (Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında n’inci
titreşim modunda i’inci kata x doğrultusunda etkiyen modal deprem yükü’nün zamana göre değişimi [kN]
= Binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm’de i’inci katın üst bölümün tabanından itibaren ölçülen yüksekliği [m]
= (X) deprem doğrultusu için binanın x ekseni doğrultusunda n’inci titreşim moduna
ait enbüyük modal taban devrilme momenti [kNm]
 
M (X,Y) (t ) = Aynı anda (X) ve (Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında n’inci
titreşim  modunda,  modal  taban  devrilme  momenti’nin  zamana  göre değişimi
[kNm]
mi = i’inci katın toplam kütlesi [t]
mi = i’inci katın kütle eylemsizlik momenti [tm2]
 
(X)
ixn
 
 
(X)
iyn
 
 
(X)
iθn
 
 
(S)
j
(X)
txn
 
= (X) deprem doğrultusu için binanın x ekseni doğrultusunda n’inci doğal titreşim
moduna ait i’inci kat modal etkin kütlesi [t]
= (X) deprem doğrultusu için binanın y ekseni doğrultusunda n’inci doğal titreşim
moduna ait i’inci kat modal etkin kütlesi [t]
= (X) deprem doğrultusu için binanın z ekseni etrafında n’inci doğal titreşim
moduna ait i’inci kat modal etkin kütle eylemsizlik momenti [tm2]
= Tipik sonlu eleman düğüm noktası j’ye etkiyen tekil kütle [t]
= (X) deprem doğrultusu için binanın x ekseni doğrultusunda n’inci titreşim moduna
ait taban kesme kuvveti modal etkin kütlesi [t]
 
(Y)
tyn
 
 
(X)
max
 
 
 
(X)
n
 
 
 
(X)
n,max
 
 
 
r(X,Y) (t )
 
 
r(X,Y) (t )
 
 
 
SaR (Tn )
Tn
u(X) (t)
 
u(Y) (t)
 
(X)
txn,max
 
 
V (X,Y) (t)
 
= (Y) deprem doğrultusu için binanın y ekseni doğrultusundaki taban kesme kuvveti modal etkin kütlesi [t]
= (X) deprem doğrultusu için herhangi bir davranış büyüklüğüne (yerdeğiştirme,
göreli kat ötelemesi, iç kuvvet bileşeni) karşı gelen birleştirilmiş tipik enbüyük modal davranış büyüklüğü
= n’inci doğal titreşim modunda (X) deprem doğrultusu için herhangi bir davranış büyüklüğüne (yerdeğiştirme, göreli kat ötelemesi, iç kuvvet bileşeni) karşı gelen
tipik birim modal davranış büyüklüğü
= n’inci doğal titreşim modunda (X) deprem doğrultusu için herhangi bir davranış büyüklüğüne (yerdeğiştirme, göreli kat ötelemesi, iç kuvvet bileşeni) karşı gelen
tipik enbüyük modal davranış büyüklüğü
= Aynı anda (X) ve (Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında herhangi bir davranış büyüklüğüne (yerdeğiştirme, göreli kat ötelemesi, iç kuvvet bileşeni) karşı gelen tipik davranış büyüklüğü’nün zamana göre değişimi
= Aynı anda (X) ve (Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında n’inci
titreşim modunda herhangi bir davranış büyüklüğüne (yerdeğiştirme, göreli kat ötelemesi, iç kuvvet bileşeni) karşı gelen tipik modal davranış büyüklüğü’nün zamana göre değişimi
= n’inci titreşim moduna ait azaltılmış tasarım spektral ivmesi [g]
= n’inci moda ait doğal titreşim periyodu [s]
 
=  (X)  deprem doğrultusunda tanımlanan yer ivmesi bileşeninin zamana göre değişimi [m/s2]
=  (Y)  deprem doğrultusunda tanımlanan yer ivmesi bileşeninin zamana göre değişimi [m/s2]
= (X) deprem doğrultusu için binanın x ekseni doğrultusunda n’inci titreşim moduna
ait enbüyük modal taban kesme kuvveti [kN]
= Aynı anda (X) ve (Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında n’inci
titreşim modunda, modal taban kesme kuvveti’nin zamana göre değişimi
 
YM = Yeterli titreşim modu sayısı
 
βmn
i(X)n
ixn
iyn
in
(X)
n
 
= m’inci ve n’inci doğal titreşim periyotlarının oranı
= i’inci katta (X) deprem doğrultusunda n’inci doğal titreşim mod şekli genliği
=  i’inci katta x ekseni doğrultusunda n’inci doğal titreşim mod şekli genliği
=  i’inci katta y ekseni doğrultusunda n’inci doğal titreşim mod şekli genliği
= i’inci katta z ekseni etrafında dönme olarak n’inci doğal titreşim mod şekli genliği
 
= (X) deprem doğrultusu için, n’inci tireşim moduna ait modal katkı çarpanı
 
ξn
n
ρmn
 
= n’inci titreşim moduna ait modal sönüm oranı
= n’inci titreşim moduna ait doğal titreşim açısal frekansı [rad/s]
= Tam Karesel Birleştirme Kuralı’nda m’inci ve n’inci doğal titreşim modlarına ait
çapraz korelasyon katsayısı
 
 
4B.1. MODAL HESAP PARAMETRELERİ
 
4B.1.1 –4B.1.4, 4B.1.5 ve 4B.1.6’da tanımlanan modal hesap parametreleri, deprem verisinden bağımsız olarak, sadece gözönüne alınan deprem doğrultusuna ve taşıyıcı sistemin serbest titreşim hesabından elde edilen bilgilere göre hesaplanan ve aşağıda 4B.2 ve 4B.3’te açıklanan her iki modal hesap yöntemi’nde de kullanılan büyüklüklerdir.
 
4B.1.2 – Modal hesap parametreleri, aşağıda sadece (X) yatay deprem doğrultusu için tanımlanmıştır. Aynı parametreler (X)’e dik (Y) deprem doğrultusu için de benzer şekilde tanımlanabilir.
 
4B.1.3 – Modal hesap parametrelerinin tanımında taşıyıcı sistemin serbestlik dereceleri olarak:
(a) Kat döşemelerinin rijit diyafram olarak modellenmesi durumunda, herhangi bir i’inci kat döşemesinin kütle merkezinde x ve y yatay doğrultularında tanımlanan yerdeğiştirmeler ile kat kütle merkezinden geçen düşey eksen etrafındaki dönme dikkate alınmış ve bu serbestlik derecelerine karşı gelen kat kütlesi mi ile kat kütle eylemsizlik momenti mi tanımlanmıştır.
(b) Kat döşemelerinin rijit diyafram olarak alınmaması ve 4.5.6.2’ye göre kendi düzlemleri içindeki yerdeğiştirmelere ilişkin serbestlik derecelerini içermek üzere iki boyutlu levha (membran) sonlu elemanlar ile modellenmesi durumunda, mi kat kütleleri yerine sonlu eleman
 
düğüm noktalarındaki m(S)
 
kütleleri gözönüne alınacaktır.
 
 
4B.1.4 – Modal Katkı Çarpanı ve Taban Kesme Kuvveti Modal Etkin Kütlesi: Verilen (X)
deprem doğrultusu için, n’inci tireşim moduna ait modal katkı çarpanı (X) ile binanın x ekseni doğrultusundaki taban kesme kuvveti modal etkin kütlesi m(X) , Denk.(4B.1) ile tanımlanır:
N
 mii(X)n N
 
(X)  i =1 ; m(X)  (X)  m 
 
(4B.1)
 
n N (m 2
 
 m 2
 
 m 2 )
 
txn n i ixn i =1
 
i=1
 
ixn i iyn i
 
iθn
 
 
4B.1.5 – Kat Modal Etkin Kütleleri: Verilen (X) deprem doğrultusu için tipik bir n’inci titreşim modunda, yukarıda 4B.1.3’te tanımlanan serbestlik derecelerine ait kat modal etkin kütleleri Denk.(4B.2) ile tanımlanır:
 
m(X)   m  (X) ;
 
m(X)   m  (X)
 
; m(X)  m
 
(X)
 
(4B.2)
 
ixn i ixn    n iyn i iyn    n iθn iθn    n
 
4B.1.6 – Birim Modal Davranış Büyüklüğü: Verilen (X) deprem doğrultusu için tipik n’inci
titreşim modunda herhangi bir davranış büyüklüğüne (yerdeğiştirme, göreli kat ötelemesi, iç
 
kuvvet bileşeni) karşı gelen tipik birim modal davranış büyüklüğü
 
r (X) , Denk.(4B.2) ile
 
tanımlanan kat modal etkin kütleleri’nin kendi doğrultularında yük olarak etki ettirildiği bir
statik hesapla elde edilir.
 
4B.2. MOD BİRLEŞTİRME YÖNTEMİ İLE DEPREM HESABI
 
4B.2.1 – Mod Birleştirme Yöntemi, aşağıda (X) deprem doğrultusu için açıklanmıştır. (X)’e dik
(Y) deprem doğrultusu için de benzer şekilde hesap yapılacaktır.
 
4B.2.2 – Yatayda (X) ve (Y) deprem doğrultuları için ayrı ayrı elde edilen enbüyük davranış
büyüklüklerine 4.4.2’ye göre doğrultu birleştirmesi uygulanacaktır.
 
4B.2.3 – Verilen (X) deprem doğrultusu için tipik bir n’inci titreşim modunda, herhangi bir davranış büyüklüğüne (yerdeğiştirme, göreli kat ötelemesi, iç kuvvet bileşeni) karşı gelen tipik
 
enbüyük modal davranış büyüklüğü r(X)
 
, Denk.(4B.3) ile hesaplanır:
 
 
 
r(X)
 
 r (X) S
 
(T )
 
(4B.3)
 
 
Burada
 
n,max n aR n
 
r (X) 4B.1.6’da tanımlanan tipik birim modal davranış büyüklüğü’nü, SaR (Tn ) ise tipik
 
n’inci doğal titreşim periyodu Tn ivmesi’ni göstermektedir.
 
için Denk.(4.8)’den elde edilen azaltılmış tasarım spektral
 
 
4B.2.4 – İç kuvvet bileşenleri, yerdeğiştirme ve göreli kat ötelemesi gibi davranış büyüklüklerinin her biri için ayrı ayrı uygulanmak üzere, her bir titreşim modu için 4B.2.3’e göre hesaplanan ve eşzamanlı olmayan enbüyük modal katkılar, aşağıda açıklandığı üzere istatistiksel olarak birleştirilecektir:
(a) En genel mod birleştirme kuralı olarak Tam Karesel Birleştirme (TKB) Kuralı
Denk.(4B.4)’te verilmiştir.
 
 
(X)
max
 
(4B.4)
 
 
 
Burada
 
(X)
m,max
 
(X)
n,max
 
, tipik m’inci ve n’inci titreşim modları için 4B.2.3 ile hesaplanan
 
enbüyük modal davranış büyüklükleri’ni, ρmn ise bu modlara ait çapraz korelasyon katsayısı’nı
göstermektedir.
(b) Yukarıda Denk.(4B.4)’te yer alan çapraz korelasyon katsayısı Denk.(4B.5a)’da verilmiştir:
T
 
ρmn 
 
(1 β2
 
)2  4ξ  ξ β (1 β2
 
)  4(ξ2
 
 ξ2 ) β2
 
; βmn    m 
Tn
 
(4B.5a)
 
mn m   n   mn mn m n mn
Burada βmn , gözönüne alınan m’inci ve n’inci doğal titreşim periyotlarının oranını,
 
 
ξm ve ξn
 
ise aynı modlara ait olan ve birbirinden farklı alınabilen modal sönüm oranları’nı
göstermektedir.
(c) Modal sönüm oranlarının bütün modlarda aynı olduğunun varsayılması durumunda çapraz korelasyon katsayısı Denk.(4B.5b)’de verildiği üzere sadeleştirilebilir:
8ξ2 (1+ βmn ) β3/2
 
 
ρmn 
 
mn
(1 β2  )2  4ξ2β (1+ β )2
 
(ξm  ξn  ξ)
 
(4B.5b)
 
mn mn mn
 
(d) Gözönüne alınan tüm modlar için
 
βmn  0.8
 
koşulunun sağlanması durumunda,
 
Denk.(4B.4)’te verilen birleştirme kuralı yerine Denk.(4B.6)’da verilen Karelerin Toplamının Karekökü (KTKK) Kuralı kullanılabilir.
 
 
(X)
max
 
(4B.6)
 
 
 
Bu birleştirme kuralı, Denk.(4B.4)’te
durumuna karşı gelmektedir.
 
ρmn  0
 
(m ≠ n) ve
 
ρmn  1
 
(m = n) alınması özel
 
 
4B.2.5 – Verilen (X) deprem doğrultusu için tipik bir n’inci titreşim modunda, taşıyıcı sistemin
 
x ekseni doğrultusunda enbüyük modal taban kesme kuvveti
 
(X)
txn,max
 
ve buna karşı gelen
 
enbüyük taban devrilme momenti
 
(X)
oxn,max
 
Denk.(4B.7) ile hesaplanır:
 
 
 
V (X)
 
N
f (X)
 
= m(X) S
 
(T ) ;
 
M (X)
 
N
f (X) H
 
(4B.7)
 
txn,max   ixn,max txn    aR n oxn,max   ixn,max i
i=1 i=1
Bu büyüklüklere ait mod katkılarının birleştirilmesi de 4B.2.4’e göre yapılacaktır.
 
4B.3. ZAMAN TANIM ALANINDA MOD TOPLAMA YÖNTEMİ İLE DEPREM
HESABI
 
4B.3.1 – (X) ve (Y) doğrultularında aynı anda etkiyen deprem için tipik bir n’inci titreşim modunda, herhangi bir davranış büyüklüğüne (yerdeğiştirme, göreli kat ötelemesi, iç kuvvet
 
bileşenleri) karşı gelen tipik modal davranış büyüklüğü’nün zamana göre değişimi
Denk.(4B.8) ile hesaplanır:
 
r(X,Y) (t) ,
 
r(X,Y) (t)  r (X) a(X,Y) (t)
 
(4B.8)
 
 
 
Burada
 
r (X) , hesap referans doğrultusu olarak seçilen (X) deprem doğrultusu için 4B.1.6’da
 
tanımlanan tipik birim modal davranış büyüklüğü’nü,
 
a(X,Y) (t )
 
ise n’inci titreşim modu için
 
aşağıda Denk.(4B.9)’da zamana bağlı olarak tanımlanan azaltılmış modal sözde-ivme’ye karşı
gelmektedir.
(X,Y) 2  d (X,Y) (t)
 
 
anR
 
(t)  n    n
Ra (Tn )
 
; n   (4B.9)
n
 
Denk.(4B.9)’da
 
n , tipik n’inci titreşim modunun doğal açısal frekansını,
 
d (X,Y) (t ) ise
 
4B.3.2’de hesaplanan modal yerdeğiştirme’yi göstermektedir.
 
4B.3.2 – Denk.(4B.9)’da yer alan doğrusal modal yerdeğiştirme,
 
 
d (X,Y) (t) , aynı anda (X) ve
 
(Y) deprem yer hareketi bileşenlerinin ortak etkisi altında n’inci moda ait modal tek serbestlik dereceli sistem’in Denk.(4B.10)’da verilen hareket denkleminin zaman tanım alanında doğrusal çözümünden elde edilir:
 
 
(X,Y) (X,Y) 2 (X,Y) (X)
 
(Y)
 
 
(Y)
 
d
 
(t)  2   d (t)  d (t)   u
 
(t)  n u
 
(t)
 
(4B.10)
 
n n    n    n n    n g
 
(X) g n
 
Burada
 
u(X) (t)
 
ve  u(Y) (t)
 
birbirine dik (X) ve (Y) deprem doğrultularında 4B.3.5’e göre
 
tanımlanan yer ivmelerini
 
d (X,Y) (t) ve
 
d(X,Y) (t)  ise n’inci titreşim moduna ait zamana bağlı
 
doğrusal modal hız ve ivme’yi göstermektedir. Hesapta esas alınacak zaman artımı Tn /10 ’dan
büyük olmayacaktır.
 
4B.3.3 – (X) ve (Y) doğrultularında tanımlanan depremin etkisi altında iç kuvvet bileşenleri, yerdeğiştirme ve göreli kat ötelemesi gibi davranış büyüklüklerinin zamana göre değişimleri,
r(X,Y) (t) , her bir titreşim modu için 4B.3.1’e göre hesaplanan eşzamanlı modal katkıların,
r(X,Y) (t) , doğrudan toplanması ile elde edilecektir:
 
 
r(X,Y) (t)  YM r(X,Y) (t)
 
(4B.11)
 
 n n=1
 
4B.3.4 – (X) ve (Y) doğrultularında tanımlanan depremin etkisi altında tipik bir n’inci titreşim modunda, taşıyıcı sistemin x ekseni doğrultusunda modal taban kesme kuvveti ve buna karşı
 
gelen taban devrilme momenti’nin zamana göre değişimleri
Denk.(4B.12) ile hesaplanır:
 
V (X,Y) (t) ve
 
M (X,Y) (t )
 
 
V (X,Y) (t) 
 
 
N N
f (X,Y) (t) = m(X)a(X,Y) (t) ; M (X,Y) (t) 
 
 
f (X,Y) (t) H
 
 
(4B.12)
 
txn
 
  ixn txn   nR oxn
 
  ixn i
 
i=1 i=1
 
Bu büyüklüklere ait mod katkılarının zaman tanım alanında toplanması da 4B.3.3’e göre
yapılacaktır.
 
4B.3.5 – Zaman tanım alanında Mod Toplama Yöntemi ile yapılacak doğrusal hesaplarda en az 11 deprem yer hareketi takımı kullanılacaktır. Birbirine dik yatay iki doğrultudaki ivme kayıtları taşıyıcı sistemin (X) ve (Y) asal eksenleri doğrultusunda aynı anda birlikte etki ettirilecektir. Daha sonra ivme kayıtlarının eksenleri 90o döndürülerek hesap tekrarlanacaktır. Hesaplarda kullanılacak deprem kayıtlarının seçimi ve ölçeklendirilmesi 2.5’e göre yapılacaktır.
 
4B.3.6 – Davranış büyüklükleri, yapılan en az 2×11 = 22 hesabın her birinden 4B.3.3’e göre
elde edilecek sonuçların enbüyük mutlak değerlerinin ortalaması olarak bulunacaktır.
 
 
BİLGİLENDİRME EKİ 4C – DOLGU DUVARLARI İÇİN ESNEK BAĞLANTI DETAYI ÖRNEĞİ
 
4C.1 – Sıkça tekrarlanan DD-3 ve DD-4 deprem yer hareketleri altında dolgu duvarın hasar görmesinin engellenmesi amacı ile gevrek dolgu duvarlar ile bitişik olduğu kolonlar/perdeler arasında esnek derzler oluşturulur. Bu derzler, duvarın şekildeğiştirmesini engellemeyen esnek bir malzeme ile doldurulmalıdır.
 
4C.2 – Bu amaçla uygulanabilecek esnek derzler için örnek bir detaylandırma Şekil 4C.1’de verilmektedir. Esnek derz, kolon/perde yüksekliği boyunca kolon/perde iç yüzlerine ve üst kiriş/döşeme alt yüzüne ankraj ile bağlanan bir C-profil ile sağlanmaktadır. Bu profil aynı zamanda deprem sırasında duvarın düzlem dışı hareketini de engellemektedir. Detayın uygulanmasında yangın, ısı, ses ve su yalıtımına ilişkin önlemler ayrıca alınmalıdır.
 
 
Şekil 4C.1
 
BÖLÜM 5 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA BİNALARIN ŞEKİLDEĞİŞTİRMEYE GÖRE DEĞERLENDİRME VE TASARIMI İÇİN HESAP ESASLARI
 
5.0. SİMGELER
 
 
Ash Aos
 
=  Enine donatı alanı (dikdörtgen kesit) [mm2]
=  Enine donatının alanı (dairesel kesit) [mm2]
 
ai = Yatayda bir etriye kolu veya çiroz tarafından mesnetlenen boyuna donatıların
eksenleri arasındaki uzaklık [mm]
bo = Göbek betonunu sargılayan etriyelerin eksenleri arasında kalan kesit boyutu [mm]
bk = Çekirdek boyutu (en dıştaki enine donatı eksenleri arasındaki uzaklık) [mm]
D = D ise spiral/sargı donatısı eksenleri arasındaki uzaklık [mm]
DTS = Deprem Tasarım Sınıfı
DD-1 = 50 yılda aşılma olasılığı %2 (tekrarlanma periyodu 2475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-2 = 50 yılda aşılma olasılığı %10 (tekrarlanma periyodu 475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-3 = 50 yılda aşılma olasılığı %50 (tekrarlanma periyodu 72 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-4 = 50 yılda aşılma olasılığı %68 (tekrarlanma periyodu 43 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
db = Boyuna donatı çapı (çekmede ortalama) [m]
Ed = Doğrultu birleştirmesi uygulanmış tasarıma esas toplam deprem etkisi
 
 
(H)
d
(Z)
d
 EI e
 
fce fck fe f y
f ye
f yk
f ywe
 
= Doğrultu birleştirmesi uygulanmış tasarıma esas yatay deprem etkisi
= Düşey deprem etkisi
= Yığılı plastik davranışına göre modellenen kolon, kiriş, ba kirişi veya perdenin
etkin kesit rijitliği
= Betonun ortalama (beklenen) basınç dayanımı [MPa]
= Betonun karakteristik basınç dayanımı [MPa]
= Taşıyıcı sistem için hesaplanan doğrusal (elastik) dayanım talebi
= Taşıyıcı sistemin akma dayanımı
= Çeliğin ortalama (beklenen) akma dayanımı [MPa]
= Çeliğin karakteristik akma dayanımı [MPa]
= Enine donatının ortalama (beklenen) akma dayanımı [MPa]
 
G = Sabit yük etkisi
h = Kesit yüksekliği [m]
ho = Göbek betonunu sargılayan etriyelerin eksenleri arasında kalan kesit boyutu [mm]
 
I = Bina Önem Katsayısı
Lp = Plastik mafsal boyu [m]
Ls = Kesme açıklığı [m]
M y = Etkin akma momenti [kNm]
mi = i’inci katın toplam kütlesi [t]
mi = i’inci katın kütle eylemsizlik momenti [tm2]
N = Binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm’deki toplam kat sayısı
n = Hareketli yük katılım katsayısı
Ry = Akma Dayanımı Azaltma Katsayısı
Q = Hareketli yük etkisi
Qe = Etkin hareketli yük etkisi
S = Kar yükü etkisi
s = Sargı donatısı aralığı [m]
 
SDS
se
(GÖ)
c
 
 
(KH)
c
 
 
(SH)
c
 
 
(GÖ)
s
 
 
(KH)
s
 
 
(SH)
s
 
 
su
y
u
we
sh
sh,min
y
 
= Kısa periyot bölgesi için tanımlanan tasarım spektral ivme katsayısı
= Sargı donatısı etkinlik katsayısı
= Göçmenin Önlenmesi performans düzeyi için izin verilen sargılı beton birim kısalması sınırı
= Kontrollü Hasar performans düzeyi için izin verilen sargılı beton birim kısalması sınırı
= Sınırlı Hasar performans düzeyi için izin verilen sargılı beton birim kısalması sınırı
= Göçmenin Önlenmesi performans düzeyi için izin verilen donatı çeliği birim şekildeğiştirmesi sınırı
= Kontrollü Hasar performans düzeyi için izin verilen donatı çeliği birim şekildeğiştirmesi sınırı
= Sınırlı Hasar performans düzeyi için izin verilen donatı çeliği birim şekildeğiştirmesi sınırı
= Maksimum dayanıma karşı gelen donatı birim uzaması
= Akma eğriliği [m-1]
= Göçme öncesi eğrilik [m-1]
= Etkin sargı donatısının mekanik donatı oranı
= Gözönüne alınan doğrultuda enine donatının hacimsel oranı
= İki yatay doğrultuda hacimsel enine donatı oranının küçük olanı
= Akma durumu için yerdeğiştirmiş eksen dönmesi [rad]
 
(KH)
p
(GÖ)
p
 
 
(SH)
p
 
= Kontrollü Hasar performans düzeyi için izin verilen plastik dönme sınırı [rad]
= Göçmenin Önlenmesi performans düzeyi için izin verilen plastik dönme
sınırı [rad]
= Sınırlı Hasar performans düzeyi için izin verilen plastik dönme sınırı [rad]
 
 
5.1. ŞEKİLDEĞİŞTİRMEYE GÖRE DEĞERLENDİRME VE TASARIM YAKLAŞIMI
 
5.1.1. Tanım
 
Deprem etkisi altında bina taşıyıcı sistemlerinin tasarımı için iki ana yaklaşımdan biri olan
Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım (ŞGDT) yaklaşımında:
(a) Mevcut veya daha önce ön tasarımı yapılmış taşıyıcı sistem elemanlarının doğrusal olmayan modelleme yaklaşımları ile uyumlu iç kuvvet – şekildeğiştirme bağıntıları belirlenir.
(b) Öngörülen performans hedef(ler)i ile uyumlu olarak seçilen deprem yer hareket(ler)i altında, taşıyıcı sistemin statik veya zaman tanım alanında dinamik artımsal yöntemlerle hesabı yapılır, doğrusal olmayan sünek davranışa ilişkin şekildeğiştirme talepleri ile gevrek davranışa ilişkin dayanım talepleri elde edilir.
(c) Elde edilen şekildeğiştirme ve iç kuvvet talepleri, öngörülen performans hedef(ler)i ile
uyumlu olarak tanımlanan şekildeğiştirme ve dayanım kapasiteleri ile karşılaştırılır.
(d) Mevcut binalar için, şekildeğiştirme ve dayanım taleplerinin bunlara karşı gelen şekildeğiştirme ve dayanım kapasitelerinin altında olduğu veya onları aştığı gösterilerek şekildeğiştirmeye göre değerlendirme tamamlanır.
(e) Yeni yapılacak veya güçlendirilecek mevcut binalar için şekildeğiştirme ve dayanım talepleri, bunlara karşı gelen şekildeğiştirme ve dayanım kapasitelerinin altında ise şekildeğiştirmeye göre tasarım tamamlanır. Aksi durumda eleman kesitleri değiştirilir ve hesap tekrarlanarak yeniden değerlendirme yapılır ve bu şekilde şekildeğiştirmeye göre tasarım sonuçlandırılır.
 
5.1.2. Kapsam
 
5.1.2.1 – Bu bölümde açıklanan Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım – ŞGDT hesap esasları, Bölüm 13’te açıklanan Yüksek Binalar’ın tasarımı, Bölüm 14’te açıklanan Deprem Yalıtımlı Binalar’ın tasarımı ve Bölüm 15’te açıklanan Mevcut Binaların Değerlendirilmesi ve Güçlendirilmesi için uygulanacaktır.
 
5.1.2.2 – 5.1.3.2’te belirtilen binalarda, Bölüm 4’e göre Dayanıma Göre Tasarım – DGT hesap esasları uygulanarak ön tasarım yapıldıktan sonra, ayrıca bu bölümde açıklanan Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım – ŞGDT hesap esasları kullanılarak performans değerlendirmesi yapılacaktır.
 
5.1.2.3 – Bölüm 8’de tanımlanan tam ard-germeli önüretimli binaların ön tasarımı DGT yaklaşımı ile yapıldıktan sonra 8.4.3’e göre ŞGDT yaklaşımı ile performans değerlendirmesi yapılacaktır.
 
5.1.3. Performans Hedefleri
 
5.1.3.1 – Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım – ŞGDT kapsamında Bölüm 13’te açıklanan Yüksek Binalar’ın tasarımında ve Bölüm 15’te açıklanan Mevcut Binaların Değerlendirilmesi ve Güçlendirilmesi’nde esas alınacak performans hedefleri Tablo 3.4’te, Bölüm 14’te açıklanan Deprem Yalıtımlı Binalar’ın tasarımında esas alınacak performans hedefleri ise Tablo 3.5’te tanımlanmıştır.
 
 
5.1.3.2 – Tablo 3.4(a)’ya göre Deprem Tasarım Sınıfı DTS  1a , DTS  2a
Sınıfı BYS  2, BYS  3 olan binalarda;
 
ve Bina Yükseklik
 
(a) DD-2 deprem yer hareketinin etkisi altında I  1.5 alınarak Bölüm 4’teki DGT hesap esasları ile yapılan tasarım bir ön tasarım olarak gözönüne alınacaktır.
(b) Ön tasarımı yapılan bina taşıyıcı sistemi bu kez DD-1 deprem yer hareketinin etkisi altında Tablo 3.4(a)’da İleri Performans Hedefi olarak tanımlanan Kontrollü Hasar (KH) performans hedefini ve ayrıca DD-3 deprem yer hareketi altında Sınırlı Hasar (SH) performans hedefini sağlamak üzere bu Bölüme göre Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım (ŞGDT) yaklaşımı ile değerlendirilecek ve gerekli olması durumunda tasarım iyileştirilecektir.
 
5.2. DEPREM ETKİSİNİN TANIMLANMASI VE DİĞER ETKİLERLE BİRLEŞTİRİLMESİ
 
5.2.1. Deprem Etkisi
 
5.2.1.1 – Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım kapsamında, ayrıntıları 5.6’da açıklanan İtme Yöntemleri’nde esas alınacak deprem etkisi, 2.3.4 veya 2.4.1’de verilen yatay elastik tasarım ivme spektrumu veya 2.5’e göre seçilerek ölçeklendirilen deprem yer hareketleri olarak gözönüne alınacaktır.
 
5.2.1.2 – Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım kapsamında, ayrıntıları 5.7’de açıklanan Zaman Tanım Alanında Doğrusal Olmayan Hesap Yöntemi’nde deprem etkisi, 2.5’e göre seçilerek ölçeklendirilen deprem yer hareketleri olarak gözönüne alınacaktır.
 
5.2.2. Deprem Etkisinin Diğer Etkilerle Birleştirilmesi
 
5.2.2.1 – Taşıyıcı sistem elemanlarının değerlendirilmesinde esas alınmak üzere, deprem etkisinin, düşey yük etkisi ile birleşimi Denk.(5.1)’te tanımlanmıştır:
 
G  Qe  0.2 S  E(H)  0.3 E(Z)
 
(5.1)
 
Burada G sabit yük etkisini, S kar yükü etkisini,
 
E(Z) ise 4.4.3’e göre belirlenen düşey deprem
 
etkisini göstermektedir. Etkin hareketli yük etkisi, Tablo 4.3 ile tanımlanan Hareketli Yük Kütle
 
Katılım Katsayısı n kullanılarak
5.2.2.3’te tanımlanmıştır.
 
Qe  n Q
 
olarak hesaplanacaktır. Yatay deprem etkisi
 
(H)
d
 
 
5.2.2.2 – Bu Bölüm’de verilen doğrusal olmayan hesap yöntemleri ile yapılacak deprem
 
hesabından önce, Denk.(5.1)’de
 
(H)
d
 
dışındaki statik düşey yüklerin taşıyıcı sisteme artımsal
 
olarak uygulandığı doğrusal olmayan statik hesap yapılacaktır. Bu hesaptan elde edilen iç kuvvetler ve şekildeğiştirmeler yatay deprem hesabında başlangıç değerleri olarak gözönüne alınacaktır. Yeni yapılan ve güçlendirilen binalarda bu aşamada doğrusal olmayan
 
şekildeğiştirmelere izin verilmez. Ancak mevcut binaların değerlendirilmesinde, (eğer varsa) doğrusal olmayan şekildeğiştirmeler de başlangıç değerleri olarak gözönüne alınacaktır.
 
 
5.2.2.3 – Denk.(5.1)’deki
 
(H)
d
 
aşağıda (a) ve (b)’de belirtildiği şekilde tanımlanır:
 
(a) Doğrusal olmayan yatay deprem hesabının 5.6’da verilen İtme Yöntemleri ile yapılması
 
durumunda
 
E(H) , (X) ve (Y) deprem doğrultularında ayrı ayrı hesaplanan etkilerin 4.4.2.1’e
 
göre birleştirilmesi ile elde edilen yatay deprem etkisine karşı gelmektedir.
(b) Doğrusal olmayan yatay deprem hesabının 5.7’ye göre zaman tanım alanında yapılması durumunda, yatayda birbirine dik (X) ve (Y) doğrultularındaki deprem bileşenleri 2.5’e göre
 
birlikte eş zamanlı olarak tanımlandığından, birleştirilmiş yatay deprem etkisi sonucunda doğrudan elde edilmektedir.
5.3. DOĞRUSAL OLMAYAN DAVRANIŞ MODELLERİ
 
5.3.1. Yığılı Plastik Davranış Modeli
 
E(H) , bu hesap
 
 
5.3.1.1 – Çerçeve (çubuk) sonlu elemanları olarak modellenebilen kolon, kiriş ve 4.5.3.8’de verilen geometrik koşulu sağlayan betonarme perdelerde, doğrusal olmayan davranış modeli olarak Yığılı Plastik Davranış (Plastik Mafsal) Modeli kullanılabilir.
 
5.3.1.2 – Yığılı Plastik Davranış Modeli’nde iç kuvvetlerin plastik kapasitelerine eriştiği sonlu uzunluktaki bölgeler boyunca, plastik şekildeğiştirmelerin düzgün yayılı biçimde oluştuğu varsayılmaktadır. Plastik mafsal boyu olarak adlandırılan plastik şekildeğiştirme bölgesi’nin uzunluğu (Lp ) , çalışan doğrultudaki kesit boyutu (h) ’nin yarısına eşit alınacaktır (Lp  0.5h).
 
5.3.1.3 – Sadece eksenel kuvvet altında plastik şekildeğiştirme yapan elemanların plastik
şekildeğiştirme bölgelerinin uzunluğu, ilgili elemanın serbest boyuna eşit alınacaktır.
 
5.3.1.4 – Yığılı plastik şekildeğiştirmeyi temsil eden plastik mafsal’ın, teorik olarak 5.3.1.2’de belirtilen plastik şekildeğiştirme bölgesi’nin ortasına yerleştirilmesi gerekir. Ancak pratik uygulamalarda kiriş ve kolonlar için 5.4.2.3’te, perdeler için ise 5.4.3.1’de belirtilen yaklaşık idealleştirmelere izin verilebilir.
 
5.3.1.5 – Betonarme plastik mafsal kesitlerinin etkin akma momentleri’nin tanımlanmasına ilişkin koşullar aşağıda (a), (b), (c)’de verilmiştir:
(a) Malzeme dayanımları 5.4.1.5’e göre alınacaktır.
(b) Etkin akma momentinin hesabında betonun basınç birim şekildeğiştirmesi 0.0035, donatı çeliğinin birim şekildeğiştirmesi ise 0.01 alınabilir.
(c) Etkin akma momentinin hesabında düşey yüklerden meydana gelen eksenel kuvvetler dikkate alınacaktır.
 
5.3.1.6 – Betonarme ve çelik kesitlerin iki doğrulu iç kuvvet-plastik şekildeğiştirme bağıntılarında pekleşme etkisi (plastik dönme artışına bağlı olarak plastik momentin artışı) terk edilebilir.
 
5.3.1.7 – 5.6 ve 5.7’ye göre zaman tanım alanında yapılacak doğrusal olmayan deprem
hesabında çevrimsel davranış modeli olarak, çelik taşıyıcı sistemler için elasto-plastik standart
 
çevrim modeli, betonarme taşıyıcı sistemler için ise önceki maksimuma yönelimli model veya,
çevrim içi rijitlik azalmasına olanak sağlamak üzere, ondan türetilmiş modeller kullanılabilir.
 
5.3.2. Yayılı Plastik Davranış Modelleri
 
5.3.2.1 – Binanın taşıyıcı sistemini oluşturan kolon, kiriş ve betonarme perdelerde doğrusal olmayan davranış modeli olarak yayılı plastik davranış modelleri de kullanılabilir.
 
5.3.2.2 – Yayılı plastik davranış modelleri, sonlu uzunluktaki uç bölgeleri (plastik şekildeğiştirme bölgeleri) veya elemanın tüm uzunluğu boyunca doğrusal olmayan şekildeğiştirmeleri sürekli (yayılı) biçimde gözönüne almak üzere kullanılabilir.
 
5.3.2.3 – Kesit içinde betonun veya yapısal çeliğin yeteri kadar küçük hücrelerle, çelik donatı çubuklarının ise tekil olarak modellendiği ve her bir hücrede doğrusal olmayan eksenel gerilme- birim şekildeğiştirme bağıntılarının çevrimsel olarak gözönüne alınabildiği kesit hücresi (lif) modeli, uygulamada özellikle betonarme perdelerin doğrusal olmayan modellemesi için kullanılabilir. Bu modelle, karmaşık kesitli (T, L, U veya C şeklinde) betonarme perdelerde planda enkesit çeşitli bölgelere ayrılabilir, düşey doğrultuda da perde boyunca sonlu uzunlukta parçalar gözönüne alınarak her bir perde kolunda iki boyutlu bir sonlu eleman ağı oluşturulabilir.
 
5.3.2.4 – Betonarme perdelerin eğilme ve eksenel kuvvet etkisi altında doğrusal olmayan davranışının modellenmesi için kullanılan kesit hücresi (lif) modeline paralel olarak perdedeki kayma şekildeğiştirmeleri de, 5.3.2.3’te sözü edilen sonlu eleman ağı’na paralel bağlı doğrusal bir kayma modeli ile yaklaşık olarak hesaba katılabilir. Bu modelde kullanılacak kayma modülü Tablo 4.2’den alınabilir.
 
5.3.2.5 – Malzeme dayanımları 5.4.1.5’e göre alınacaktır.
 
5.3.2.6 – 5.7’e göre zaman tanım alanında yapılacak doğrusal olmayan deprem hesabında beton ve çelik lifleri için çevrimsel davranış modeli olarak, genel kabul görmüş modeller kullanılacaktır.
 
5.4. DOĞRUSAL OLMAYAN HESAP İÇİN TAŞIYICI SİSTEMİN MODELLENMESİNE İLİŞKİN KURALLAR
 
5.4.1. Genel Modelleme Kuralları
 
5.4.1.1 – Bina taşıyıcı sistemleri daima üç boyutlu olarak modellenecektir.
 
5.4.1.2 – Birbirine dik iki yatay doğrultudaki deprem etkisi daima gözönüne alınacaktır.
 
5.4.1.3 – Doğrusal sönüm oranı, aksi belirtilmedikçe, %5 alınacaktır.
 
5.4.1.4 – Eksenel kuvvetlerin şekildeğiştirmiş taşıyıcı sistemde meydana getirdiği ikinci mertebe etkileri gözönüne alınacaktır.
 
5.4.1.5 – Şekildeğiştirmeye göre değerlendirme ve tasarıma esas modellemelerde aşağıda (a)
ve (b)’de verilen malzeme dayanımları esas alınacaktır:
(a) Mevcut binaların şekildeğiştirmeye göre değerlendirilmesinde beton ve donatı çeliğinin
Bölüm 15’te tanımlanan mevcut dayanımları esas alınacaktır.
 
(b) Yeni yapılacak binaların şekildeğiştirmeye göre değerlendirilme ve tasarımında beton ve donatı çeliği ile yapı çeliğinin Tablo 5.1’de tanımlanan beklenen (ortalama) dayanımları esas
 
alınacaktır. Tabloda
 
fce ve
 
fck
 
betonun ortalama ve karakteristik basınç dayanımlarını,
 
fye ve
 
f yk
 
ise çeliğin ortalama ve karakteristik akma dayanımlarını göstermektedir.
 
 
5.4.1.6 – Bu Bölüm’e göre performans değerlendirmesi yapılacak süneklik düzeyi yüksek yeni betonarme taşıyıcı sistemlerde, kapasite tasarımı ilkeleri ve diğer sünek tasarım kurallarına göre yapılan ön tasarım nedeni ile, çevrim içi dayanım azalması, kesme hasarı, kolon-kiriş birleşim bölgesi hasarı, donatı bindirme boyu yetersizliği ve sargı donatısı yetersizliği etkileri taşıyıcı sistem ve çevrimsel davranış modellerinde dikkate alınmayabilir.
 
5.4.1.7 – Mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirme tasarımı için modelleme ve hesap
kuralları Bölüm 15’te verilmiştir.
 
Tablo 5.1. Beklenen (Ortalama) Malzeme Dayanımları
 
Beton fce  1.3 fck
Donatı çeliği fye  1.2 fyk
Yapı çeliği (S235) fye  1.5 fyk
Yapı çeliği (S275) fye  1.3 fyk
Yapı çeliği (S355) fye  1.1 fyk
Yapı çeliği (S460) fye  1.1 fyk
 
5.4.2. Kiriş ve Kolonların Modellenmesi
 
5.4.2.1 – Kiriş ve kolonlar, çerçeve (çubuk) sonlu elemanları olarak modelleneceklerdir. Doğrusal olmayan davranış, elemanların uçlarında tanımlanan sonlu plastik şekildeğiştirme bölgeleri’nde 5.3.1’e göre yığılı plastik davranış modeli ile veya 5.3.2’ye göre yayılı plastik davranış modelleri ile modellenebilir. Uygulamada yığılı plastik mafsal modelinin kullanımı genel olarak yeterli kabul edilebilir.
 
5.4.2.2 – Kolon ve kirişlerin birleştiği düğüm noktalarında altı serbestlik derecesinin tümü gözönüne alınacaktır. Döşemelerin rijit diyafram olarak modellenmesi durumunda, bu serbestlik derecelerinin rijit harekete karşı gelenleri kaldırılacaktır.
 
5.4.2.3 – Kolon ve kirişlerde plastik mafsallar, kolon-kiriş birleşim bölgesinin hemen dışına, diğer deyişle kolon veya kirişlerin net açıklıklarının uçlarına konulabilir. Ancak, düşey yüklerin etkisinden ötürü kiriş açıklıklarında da plastik mafsalların oluşabileceği gözönüne alınmalıdır.
 
5.4.2.4 – Uçlardaki plastik mafsallar’ın arasında kalan uzunluk boyunca betonarme kolon ve kirişler doğrusal elemanlar olarak modellenecektir. Bu elemanların etkin kesit rijitlikleri 5.4.5’e göre belirlenecektir.
 
5.4.3. Betonarme Perdelerin Modellenmesi
 
5.4.3.1 – Deprem hesabının 5.6’ya göre doğrusal olmayan İtme Yöntemleri ile yapılması durumunda, 4.5.3.8’de verilen geometrik koşulu sağlayan betonarme boşluksuz perdelerde veya bağ kirişli (boşluklu) perdeyi oluşturan perde parçalarının her birinde, doğrusal olmayan davranış modeli olarak Yığılı Plastik Davranış (Plastik Mafsal) Modeli kullanılabilir.
 
(a) Bu durumda plastik mafsallar, her katta perde kesiminin alt ucuna konulabilir. Binaların bodrum katlarında rijit çevre perdelerinin bulunması durumunda, bu perdelerden üst katlara doğru devam eden perdelerin plastik kesitleri en az birinci bodrum kat tabanından başlamak üzere tanımlanmalıdır.
(b) Plastik mafsallar’ın arasında kalan uzunluk boyunca perdeler doğrusal elemanlar olarak modellenecektir. Bu elemanların etkin kesit rijitlikleri 5.4.5’e göre belirlenecektir.
(c) Karmaşık kesitli (T, L, U veya C şeklinde) perdeleri oluşturan perde parçalarının kat seviyelerinde kiriş ve/veya döşeme sonlu elemanları ile planda birleştiği düğüm noktalarındaki bağımlı serbestlik dereceleri, üç boyutlu rijit cisim hareketi koşulunu sağlayacak şekilde kesit ağırlık merkezinde tanımlanacak olan ana düğüm noktası’ndaki altı bağımsız serbestlik derecesine kinematik olarak bağlanacaklardır.
 
5.4.3.2 – Deprem hesabının 5.7’ye göre zaman tanım alanında doğrusal olmayan yöntem ile yapılması durumunda ve Bölüm 13 kapsamındaki yüksek binalarda boşluksuz ve bağ kirişli (boşluklu) perde parçaları için plastik mafsal modeli kullanılmayacaktır. Bu elemanlar için 5.3.2’de tanımlanan kesit hücresi (lif) modelinin kullanılması zorunludur.
 
5.4.3.3 – Bağ kirişli (boşluklu) perdelerin bağ kirişlerinin doğrusal olmayan modelleri 5.4.2’ye göre çubuk eleman olarak veya özel modelleme yöntemleri ile gerçekleştirilebilir.
 
5.4.4. Bodrum Perdelerinin ve Döşemelerin Modellenmesi
 
Özel durumlar dışında, bina çevresindeki bodrum perdelerinin ve bina döşemelerinin doğrusal olmayan modellemesi gerekli değildir. Normal durumlarda, bu elemanlar için Tablo 4.2’de verilen etkin kesit rijitlikleri ile eşdeğer doğrusal modelleme yapılacak ve 4.5.5, 4.5.6 ve 4.5.7’de verilen tüm modelleme kurallarına uyulacaktır.
 
5.4.5. Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanlarının Etkin Kesit Rijitlikleri
 
5.4.5.1 – Doğrusal olarak modellenen perdelerin ve döşemelerin düzlem içi ve düzlem dışı davranışlarına ilişkin etkin kesit rijitliği çarpanları 4.5.8’deki Tablo 4.2’den alınacaktır.
 
5.4.5.2 – Yığılı plastik davranışına göre modellenen kolon, kiriş, bağ kirişi ve perdelerin etkin kesit rijitlikleri Denk.(5.2)’ye göre belirlenecektir.
 
 
(EI )e
 
  M y Ls
y 3
 
 
(5.2)
 
Burada M y
 
ve y
 
çubuk elemanın uçlarındaki plastik mafsalların etkin akma momentleri ile
 
akma dönmeleri’nin ortalamalarını göstermektedir.
 
Ls ise kesme açıklığı (kesitteki
 
moment/kesme kuvveti oranı)’dır; kolon ve kirişlerde yaklaşık olarak açıklığın yarısı, perdelerde ise her katın tabanından perde tepesine olan uzaklığın yarısı olarak alınabilir.
 
Denk.(5.2)’de yer alan plastik mafsal akma dönmesi y
 
Denk.(5.3) ile hesaplanacaktır:
 
  y Ls  0.0015 1+1.5 h  +
 
 
 
y db fye
 
 
(5.3)
 
y 3 L 
s 
 
Burada y
 
plastik mafsal kesitindeki etkin akma eğriliğini göstermektedir. Kiriş ve kolonlarda
 
 1, perdelerde ise  0.5 alınacaktır. h kesit yüksekliğidir. Akma durumu için donatı
 
sıyrılması dönmesini ifade eden son terimde yer alan db
 
mesnede (düğüm noktasına veya
 
temele) kenetlenen donatı çeliklerinin ortalama çapını,
 
fce ve
 
f ye
 
ise betonun ortalama
 
(beklenen) basınç dayanımı ile donatının ortalama akma dayanımını göstermektedir.
 
5.4.6. Kütlelerin Modellenmesi
 
Kütlelerin modellenmesi 4.5.9’a göre yapılacaktır.
 
5.4.7. Ek Dışmerkezlik Etkisinin Modellenmesi
 
Binanın herhangi bir i’inci katında Tablo 3.6’da tanımlanan A1 türü düzensizliğin bulunması
 
ve burulma düzensizliği katsayısının
 
bi  1.5
 
olması durumunda, 4.5.10.2’de tanımlanan ek
 
dışmerkezlik etkisi, bu Bölüm’de de dikkate alınacaktır. Her katta ek kat kütle eylemsizlik momenti 4.5.10.2(b)’ye göre hesaplanacak ve 4.5.10.3 gözönünde tutulacaktır.
 
5.5. DOĞRUSAL OLMAYAN HESAP YÖNTEMİNİN SEÇİMİ
 
5.5.1. Doğrusal Olmayan Hesap Yöntemleri
 
Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım kapsamında kullanılacak doğrusal olmayan hesap yöntemleri, ayrıntıları 5.6’da açıklanan İtme Yöntemleri ile 5.7’de açıklanan Zaman Tanım Alanında Doğrusal Olmayan Hesap Yöntemi’dir.
 
5.5.2. Hesap Yönteminin Seçilmesi
 
5.5.2.1 – Ayrıntıları 5.6.2 ila 5.6.5’de açıklanan Tek Modlu İtme Yöntemleri, Tablo 3.3’e göre
 
Bina Yükseklik Sınıfı BYS  5
 
olan ve 5.6.2.2’de verilen koşulları sağlayan binalar için
 
kullanılabilir. 5.6.6’da tanımlanan Çok Modlu İtme Yöntemleri ise BYS  2
için kullanılabilir.
 
olan tüm binalar
 
 
5.5.2.2 – Ayrıntıları 5.7’de açıklanan Zaman Tanım Alanında Doğrusal Olmayan Hesap Yöntemi, tüm binaların deprem hesabında kullanılabilir. Bu yöntemin Bölüm 13’e göre yüksek binalar (Tablo 3.3’te BYS  1 olan binalar) için kullanımı zorunludur.
5.6. DOĞRUSAL OLMAYAN İTME YÖNTEMLERİ İLE DEPREM HESABI
 
5.6.1. İtme Yöntemleri
 
5.6.1.1 – Bu Yönetmelik kapsamında, 5.6.2 ila 5.6.5’de açıklanan Tek Modlu İtme Yöntemleri ve 5.6.6’da tanımlanan Çok Modlu İtme Yöntemleri doğrusal olmayan deprem hesabında kullanılabilir.
 
5.6.1.2 – Tüm doğrusal olmayan yöntemlerde olduğu üzere hesabın başlangıç adımında (0’ıncı adımında), 5.2.2.2’de belirtildiği üzere deprem dışı yüklemeler altında doğrusal olmayan artımsal statik hesap yapılır. Bu hesaptan elde edilen iç kuvvetler ve şekildeğiştirmeler, deprem hesabında başlangıç değerleri olarak gözönüne alınacaktır. Yeni yapılan binalarda düşey yüklerden meydana gelen doğrusal olmayan şekildeğiştirmelere izin verilmez.
 
5.6.1.3 – İtme Yöntemleri ile yapılan hesap sonucunda elde edilen sünek davranışa karşı gelen
değerlendirmeye esas plastik şekildeğiştirmeler (örneğin plastik dönmeler) ile sünek olmayan
 
(gevrek) davranışa karşı gelen iç kuvvetler, seçilen performans düzeyi için izin verilen sınır değerlerle karşılaştırılarak şekildeğiştirmeye göre değerlendirme tamamlanır.
 
5.6.2. Tek Modlu İtme Yöntemleri
 
5.6.2.1 – Tek Modlu İtme Yöntemleri, Bölüm 4’te açıklanan doğrusal Mod Birleştirme Yöntemi’nin tek modlu uygulamasının doğrusal olmayan artımsal karşılığıdır.
 
5.6.2.2 – Tek Modlu İtme Yöntemleri’nin uygulanabilmesi için aşağıda (a) ve (b)’de verilen
koşulların her ikisinin de sağlanması zorunludur:
(a) Herhangi bir katta ek dışmerkezlik gözönüne alınmaksızın doğrusal elastik davranış esas
 
alınarak Bölüm 3, Tablo 3.5’e göre hesaplanan burulma düzensizliği katsayısı’nın koşulunu sağlaması gereklidir.
 
bi  1.4
 
(b) Gözönüne alınan deprem doğrultusunda, doğrusal elastik davranış esas alınarak hesaplanan birinci (hakim) titreşim moduna ait taban kesme kuvveti etkin kütlesi’nin toplam bina kütlesine (rijit perdelerle çevrelenen bodrum katlarının kütleleri hariç) oranının en az 0.70 olması zorunludur.
 
5.6.2.3 – Tek Modlu İtme Yöntemleri’nde, gözönüne alınan deprem doğrultusunda hakim titreşim mod şekli ile orantılı olacak şekilde deprem yerdeğiştirme talebi sınırına kadar monotonik olarak adım adım uygulanan deprem yükü artımlarının etkisi altında, taşıyıcı sistemde meydana gelen yerdeğiştirme, plastik şekildeğiştirme (plastik dönme, uzama, vb) ve iç kuvvet artımları ile bunların birikimli (kümülatif) değerleri hesaplanır. Son adımda, deprem talebine karşı gelen birikimli değerler, şekildeğiştirmeye değerlendirmeye esas büyüklükler olarak elde edilir.
 
5.6.2.4 – Bu Bölüm’de Tek Modlu İtme Yöntemleri, her katta döşemeler için rijit diyafram varsayımının yapıldığı ve serbestlik derecelerinin kat kütle merkezinde birbirine dik iki doğrultudaki yatay yerdeğiştirme bileşenleri ile düşey eksen etrafındaki dönme olarak tanımlandığı durum için açıklanmıştır. Kat döşemelerinde düzlem içi şekildeğiştirmelere karşı gelen serbestlik derecelerinin gözönüne alınması durumunda da tek modlu itme yöntemleri aynı esaslar çerçevesinde uyarlanabilir.
 
5.6.3. Sabit Tek Modlu İtme Yöntemi
 
Sabit Tek Modlu İtme Yöntemi’nde, gözönüne alınan deprem doğrultusunda her bir itme adımında katlara etkiyen deprem yükü artımları, deprem dışı yüklemelerden sonraki birinci adımda belirlenen ve itme hesabı boyunca hiç değiştirilmeyen sabit mod şekli ile orantılı olarak tanımlanırlar. İtme hesabı sonucunda koordinatları tepe yerdeğiştirmesi – taban kesme kuvveti olan itme eğrisi elde edilir. Daha sonra bu eğriye uygulanan koordinat dönüşümü ile koordinatları modal yerdeğiştirme – modal sözde-ivme olan modal kapasite diyagramı elde edilir. Hesabın son aşamasında bu diyagram, tanımlanan deprem etkisi altında modal yerdeğiştirme talebinin ve buna bağlı olarak taşıyıcı sistemde meydana gelen iç kuvvet ve plastik şekildeğiştirme taleplerinin hesaplanmasında esas alınır. Yöntemin ayrıntıları EK 5B’de verilmiştir.
 
5.6.4. Değişken Tek Modlu İtme Yöntemi
 
Değişken Tek Modlu İtme Yöntemi’nde, gözönüne alınan deprem doğrultusunda katlara etkiyen
deprem  yükü  artımları  ile  bunlarla  uyumlu  kat  yerdeğiştirme  artımları,  deprem  dışı
 
yüklemelerden sonraki her bir itme adımında, daha önce oluşan plastik mafsallar gözönüne alınarak yenilenen serbest titreşim hesabı’ndan elde edilen değişken mod şekli ile orantılı olarak tanımlanırlar. Bu yöntemde 5.6.3’te belirtilen itme eğrisi’nin çizimine gerek kalmaksızın modal kapasite diyagramı doğrudan elde edilir. Hesabın son aşaması, 5.6.3’te belirtildiği gibidir. Yöntemin ayrıntıları EK 5B’de verilmiştir.
 
5.6.5. Tek Modlu İtme Yöntemlerinde Depremin Modal Yerdeğiştirme Talebinin Elde
Edilmesi
 
5.6.5.1 – Depremin modal yerdeğiştirme talebi’nin elde edilmesi, verilen deprem etkisi altında modal kapasite diyagramı tarafından temsil edilen modal tek serbestlik dereceli sistemin enbüyük yerdeğiştirmesi’nin hesabına karşı gelmektedir.
 
5.6.5.2 – Depremin modal yerdeğiştirme talebi;
(a) Modal tek serbestlik dereceli sistemde Doğrusal Olmayan Spektral Yerdeğiştirme olarak elde edilebilir.
(b) Modal tek serbestlik dereceli sistemin deprem etkisi altında zaman tanım alanında hesabından elde edilebilir.
Her iki yöntem EK 5B’de açıklanmıştır.
 
5.6.6. Çok Modlu İtme Yöntemleri
 
Doğrusal olmayan deprem hesabında, aşağıda 5.6.6.1 ve 5.6.6.2’de tanımlanan koşulları sağlamak kaydı ile, uluslararası uygulama literatüründe yer almış bulunan Çok Modlu İtme Yöntemleri de kullanılabilir.
 
5.6.6.1 – Çok Modlu İtme Yöntemi’nin, verilen tasarım spektrumuna göre özel durumda başlangıç (elastik) rijitlikleri kullanılarak doğrusal hesap için uygulanması sonucunda elde edilen tüm iç kuvvetlerin ve yerdeğiştirmelerin, aynı tasarım spektrumu esas alınarak 4.8.2’ye göre elde edilen büyüklüklerle birebir aynı olduğu hesap raporunda gösterilecektir.
 
5.6.6.2 – Kullanılan Çok Modlu İtme Yöntemi’nde binanın farklı titreşim modları için tanımlanan bağımsız sabit modal yük vektörlerinin yapıya artımsal olarak ayrı ayrı uygulanması durumunda, elde edilen modal iç kuvvetler istatistiksel olarak birleştirilmeyecek, 4B.2.4’e göre birleştirilmiş modal eleman uç yerdeğiştirmeleri ve akma dönmeleri ile uyumlu olarak hesaplanacaktır.
 
5.7. ZAMAN TANIM ALANINDA DOĞRUSAL OLMAYAN HESAP YÖNTEMİ İLE
DEPREM HESABI
 
5.7.1. Tanım
 
Zaman tanım alanında doğrusal olmayan hesap, deprem yer hareketinin etkisi altında taşıyıcı sistemin hareket denklemlerini ifade eden differansiyel denklem takımının zaman artımları ile adım adım doğrudan integrasyonu’na karşı gelir. Bu işlem sırasında, doğrusal olmayan davranış nedeni ile sistem rijitlik matrisinin zamanla değişimi gözönüne alınır.
 
5.7.2. Deprem Kayıtlarının Seçimi ve Ölçeklendirilmesi
 
5.7.2.1 – Zaman tanım alanında yapılacak doğrusal olmayan hesaplarda en az onbir deprem yer hareketi takımı kullanılacaktır. Birbirine dik yatay iki doğrultudaki ivme kayıtları taşıyıcı sistemin (X) ve (Y) asal eksenleri doğrultusunda aynı anda birlikte etki ettirilecektir. Daha sonra ivme kayıtlarının eksenleri 90o döndürülerek hesap tekrarlanacaktır.
5.7.2.2 – Hesaplarda kullanılacak deprem kayıtlarının seçimi ve ölçeklendirilmesi 2.5’e göre
yapılacaktır.
 
5.7.3. Hesapta Gözönüne Alınacak Hususlar
 
5.7.3.1 – Taşıyıcı sistemin doğrusal olmayan modellemesi 5.4’te verilen esaslara göre
yapılacaktır.
 
5.7.3.2 – Taşıyıcı sistem elemanlarında doğrusal olmayan davranışa ilişkin enerji tüketimi dışında, doğrusal çalışan yapısal ve yapısal olmayan elemanlarda oluşan dinamik enerji kaybı, hareket denklemlerinde viskoz sönüm matrisi ile temsil edilecektir. Viskoz sönüm matrisi, Rayleigh Orantılı Sönüm Matrisi veya Modal Sönüm Matrisi olarak oluşturulacaktır.
 
5.7.3.3 – Tüm doğrusal olmayan yöntemlerde olduğu üzere hesabın başlangıç adımında, 5.2.2.2’de belirtildiği üzere deprem dışı yüklemeler altında doğrusal olmayan artımsal statik hesap yapılır. Bu hesaptan elde edilen iç kuvvetler ve doğrusal olmayan şekildeğiştirmeler (yeni yapılan binalarda izin verilmez), deprem hesabında başlangıç değerleri olarak gözönüne alınacaktır.
 
5.7.3.4 – Hesapta kullanılacak zaman artımı, dinamik davranışa katkıda bulunan tüm titreşim modlarının yeterince temsil edilmesine olanak sağlayacak şekilde seçilecektir.
 
5.7.4. Değerlendirmeye Esas Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Talepleri
 
Sünek davranışa sahip elemanlarda değerlendirmeye esas şekildeğiştirme talepleri ile sünek davranışa  sahip  olmayan  elemanlarda  değerlendirmeye  esas  iç  kuvvet  talepleri,  yapılan
analizlerin  (en  az  2 11  22  analiz)  her  birinden  elde  edilen  sonuçların  enbüyük mutlak
değerlerinin ortalaması olarak hesaplanacaktır.
 
5.8. ŞEKİLDEĞİŞTİRMELERİN VE İÇ KUVVETLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ
 
5.8.1. Yeni Betonarme Bina Elemanları İçin İzin Verilen Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Sınırları
 
5.8.1.1 – Göçmenin Önlenmesi (GÖ) Performans Düzeyi için yapılacak performans değerlendirmesinde kullanılmak üzere, Bölüm 13’te verilen Yüksek Binalar da dahil olmak üzere, yeni betonarme bina elemanlarında bu Bölüm’de verilen yayılı plastik davranış modeline
göre hesaplanan beton ve donatı çeliği toplam birim şekildeğiştirmeleri (GÖ) ve (GÖ) için izin
c s
verilen sınırlar aşağıda (a) ve (b)’de tanımlanmıştır:
(a) Göçmenin Önlenmesi performans düzeyi için beton birim kısalması: Dikdörtgen kesitli kolon, kiriş ve perdelerde:
 
(GÖ)  0.0035  0.04
 
 0.018
 
(5.4a)
 
Dairesel kesitlerde:
 
 
(GÖ)  0.0035  0.07
 
 
 0.018
 
 
(5.4b)
 
 
Bu bağıntılardaki ilk terim sargısız betonun (kabuk betonu) birim kısalmasına karşı
gelmektedir. we etkin sargı donatısının mekanik donatı oranı’nı göstermektedir:
 
 
we  se sh,min
 
fywe
f
 
 
(5.4c)
 
 
Denk.(5.4c)’de yer alan
 
 
se
 
ce
sargı donatısı etkinlik katsayısı’nı,
 
 
sh,min
 
 
dikdörtgen kesitte iki
 
yatay doğrultuda hacimsel enine donatı oranının küçük olanını, (beklenen) akma dayanımını göstermektedir:
 
f ywe enine donatının ortalama
 
se = 1
 
 a2
 

 1
 
s   s  
1 
 
; sh 
 
Ash
 
 
(5.4d)
 
6bo ho  
 
2bo 
 
2ho 
 
bk s
 
Denk.(5.4d)’de
 
Ash
 
ve sh
 
gözönüne alınan doğrultuda enine donatının alanını ve hacimsel
 
oranını, bk
 
dik doğrultudaki çekirdek boyutunu (en dıştaki enine donatı eksenleri arasındaki
 
uzaklık), s enine donatı aralığını,
 
bo ve ho
 
sargı donatısı eksenlerinden ölçülen sargılı beton
 
boyutlarını, ai
 
bir etriye kolu veya çiroz tarafından mesnetlenen boyuna donatıların eksenleri
 
arasındaki uzaklığı göstermektedir. Dairesel sargı donatısının etkinlik katsayısı Denk.(5.4e)’de
verilmiştir:
 
 
se = 1 
 
s n
;
 
 2 Aos
sh
 
 
(5.4e)
 
2D  Ds 
 
Burada
 
Aos
 
spiral/sargı donatısının alanı, s enine donatı aralığı veya spiralin adımı, D ise
 
spiral/sargı donatısı eksenleri arasındaki uzaklıktır. Dairesel etriye için n  2 , spiral donatı için
n  1 alınacaktır.
(b) Göçmenin Önlenmesi performans düzeyi için donatı çeliği birim şekildeğiştirmesi:
 
(GÖ)  0.4 (5.5)
Burada su çekme dayanımına karşı gelen birim uzamayı göstermektedir (Bkz. EK5A).
5.8.1.2 – Göçmenin Önlenmesi (GÖ) Performans Düzeyi için yapılacak performans değerlendirmesinde kullanılmak üzere, Bölüm 13’te verilen Yüksek Binalar da dahil olmak üzere, yeni betonarme bina elemanlarında bu Bölüm’de verilen yığılı plastik davranış modeline göre hesaplanan plastik dönmeler için izin verilen sınır, kesite etkiyen eksenel kuvvet ve EK 5A’da verilen beton ve donatı çeliği modelleri dikkate alınarak yapılacak eğrilik analizi sonucunda Denk.(5.6) ile hesaplanacaktır.
 
 
 
(GÖ) 
 
  2 (  
 
  0.5
 
Lp   4.5  d 
 
 
 
 
(5.6)
 
p 3   u y ) Lp 1 L   u     b 
 s   
 
Burada
 
u , 5.8.1.1’de verilen beton ve donatı çeliği birim şekildeğiştirmeleri ile EK 5A’da
 
verilen beton ve donatı çeliği modellerinden yararlanılarak ve kesite etkiyen eksenel kuvvet dikkate alınarak yapılan analizden elde edilen göçme öncesi toplam eğriliği’ni göstermektedir. Denk.(5.6)’daki son terim, akma sonrası (göçme öncesine kadar) durum için akma uzaması penetrasyonuna bağlı donatı sıyrılması dönmesi’ne karşı gelmektedir.
 
5.8.1.3 – Kontrollü Hasar (KH) Performans Düzeyi için yapılacak performans değerlendirmesinde kullanılmak üzere, yeni betonarme bina elemanlarında bu Bölüm’de verilen hesap yöntemleri ile hesaplanan beton ve donatı çeliği için izin verilen toplam birim
 
şekildeğiştirmeler
 
(KH) ve
 
(KH)
s
 
ile plastik dönme
 
(KH)
p
 
sınırları, Göçmenin Önlenmesi
 
performans düzeyi için 5.8.1.1 ve 5.8.1.2’de tanımlanan değerlere bağlı olarak Denk.(5.7)’de
tanımlanmıştır:
 
 
(KH)   0.75 (GÖ) ;
 
(KH)  0.75 (GÖ)
 
(5.7a)
 
 
 
(KH)  0.75 (GÖ)
 
(5.7b)
 
 
5.8.1.4 – Sınırlı Hasar (SH) Performans Düzeyi için yapılacak performans değerlendirmesinde kullanılmak üzere, yeni betonarme bina elemanlarında bu Bölüm’de verilen hesap yöntemleri
ile hesaplanan beton ve donatı çeliği izin verilen toplam birim şekildeğiştirmeler (SH) ve (SH)
 
Denk.(5.8a)’da tanımlanmıştır:
(SH)  0.0025
 
 
 
; (SH)  0.0075
 
c s
 
 
(5.8a)
 
 
5.4.5.2’de tanımlanan etkin kesit rijitlikleri kullanılarak yapılan hesapta SH performans düzeyi
için taşıyıcı sistemde plastik mafsal oluşumuna izin verilmeyecektir:
 
(SH)  0
 
(5.8b)
 
 
5.8.1.5 – Yeni betonarme bina elemanları için bu Bölüm’de verilen hesap yöntemleri ile Göçmenin Önlenmesi performans durumu için hesaplanan iç kuvvet taleplerinin, ilgili elemanlar için Bölüm 7’de tanımlanan iç kuvvet kapasitelerinden daha küçük olduğu gösterilecektir. Ancak, iç kuvvet kapasitelerinin hesabında karakteristik malzeme dayanımları yerine Tablo 5.1’de verilen ortalama (beklenen) malzeme dayanımları esas alınacaktır. Betonarme yüksek binalar için ilgili kurallar Bölüm 13’te verilmiştir.
 
5.8.1.6 – Mevcut bina elemanlarının değerlendirilmesinde izin verilen birim şekildeğiştirme ve iç kuvvet sınırları Bölüm 15’te tanımlanmıştır.
 
5.8.2. Yeni Çelik Bina Elemanları İçin İzin Verilen Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Sınırları
 
5.8.2.1 – Bölüm 13’te verilen Yüksek Binalar da dahil olmak üzere, yeni çelik bina elemanlarında bu Bölüm’de verilen hesap yöntemleri ile hesaplanan şekildeğiştirmeler için izin verilen sınırlar, ilgili performans düzeyleri için EK 5C’de verilmiştir.
 
5.8.2.2 – Yeni çelik bina elemanları için bu Bölüm’de verilen hesap yöntemleri ile hesaplanan iç kuvvet taleplerinin, ilgili elemanlar için Bölüm 9’da tanımlanan iç kuvvet kapasitelerinden daha küçük olduğu gösterilecektir. Ancak, iç kuvvet kapasitelerinin hesabında karakteristik
 
malzeme dayanımları yerine Tablo 5.1’de verilen ortalama (beklenen) malzeme dayanımları
esas alınacaktır.
 
5.8.3. Betonarme ve Çelik Kazıklar İçin İzin Verilen Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Sınırları
 
5.8.3.1 – 16.10’a göre Yöntem I veya Yöntem II ile DD-1 deprem yer hareketi etkisi altında yapılan doğrusal olmayan yapı – kazık – zemin etkileşimi hesabı sonucunda betonarme veya çelik kazıklarda elde edilen plastik dönmeler için izin verilen sınırlar aşağıda (a), (b), (c)’ de tanımlanmıştır:
(a) Betonarme kazıkta plastik dönme sınırları olarak 5.8.1.2 ve 5.8.1.3’te verilen sınırların
%35’si alınacaktır.
(b) Çelik kazığın temele bağlantısı için yapılan betonarme tıpada, plastik dönme sınırları olarak
5.8.1.2 ve 5.8.1.3’te verilen sınırların %50’si alınacaktır.
(c) Çelik kazıkta plastik dönme sınırları olarak EK 5C’de verilen sınırların %50’si alınacaktır.
 
5.8.3.2 – Betonarme ve çelik kazıklar için 16.10’a göre Yöntem I veya Yöntem II ile DD-1 deprem yer hareketi etkisi altında yapılan doğrusal olmayan yapı – kazık – zemin etkileşimi hesabı sonucunda elde edilen iç kuvvet taleplerinin, Bölüm 7 ve Bölüm 9’da kolonlar için tanımlanan iç kuvvet kapasitelerinden daha küçük olduğu gösterilecektir. Ancak, iç kuvvet kapasitelerinin hesabında karakteristik malzeme dayanımları yerine Tablo 5.1’de verilen ortalama (beklenen) malzeme dayanımları esas alınacaktır.
 
5.9. ŞEKİLDEĞİŞTİRMEYE GÖRE TASARIMININ SONUÇLANDIRILMASI
 
5.1.3.2’de belirtildiği üzere, Bölüm 4’te verilen Dayanıma Göre Tasarım yaklaşımı ile yapılan ön tasarımda belirlenen düşey taşıyıcı elemanların (perde ve kolon) ve temellerin boyut ve donatıları bu Bölüm’e göre yapılan doğrusal olmayan hesap sonucunda azaltılmayacaktır. Azaltma yapılmak istenirse, kesitler değiştirilerek her iki tasarım da tekrarlanacaktır. Diğer taşıyıcı elemanlar (kiriş, bağ kirişi, vb) için, gerekli görülürse, azaltma yapılabilir. Ancak bu durumda, bu Bölüm’e göre yapılan doğrusal olmayan hesap tekrarlanacaktır.
 
EK 5A – BETON VE DONATI ÇELİĞİ İÇİN GERİLME – ŞEKİLDEĞİŞTİRME BAĞINTILARI
 
5A.0. SİMGELER
 
 
As ai bo Ec Es fc fcc fco fe fs fsy
fsu f yw ho ke
 
= Boyuna donatı alanı
= Kesit çevresindeki düşey donatıların eksenleri arasındaki uzaklık
= Göbek betonunu sargılayan etriyelerin eksenleri arasında kalan kesit boyutu
= Betonun elastisite modülü
= Donatı çeliğinin elastisite modülü
= Sargılı betonda beton basınç gerilmesi
= Sargılı beton dayanımı
= Sargısız betonun basınç dayanımı
= Etkili sargılama basıncı
= Donatı çeliğindeki gerilme
= Donatı çeliğinin akma dayanımı
= Donatı çeliğinin kopma dayanımı
= Enine donatının akma dayanımı
= Göbek betonunu sargılayan etriyelerin eksenleri arasında kalan kesit boyutu
= Sargılama Etkinlik Katsayısı
 
s = Enine donatı aralığı
 
s
x , y
c
cu
sy
s
su
 
= Toplam enine donatının hacimsel oranı (dikdörtgen kesitlerde s  x  y )
= İlgili doğrultulardaki enine donatı hacim oranı
= Beton basınç birim şekildeğiştirmesi
= Sargılı betondaki maksimum basınç birim şekildeğiştirmesi
= Donatı çeliğinin akma birim şekildeğiştirmesi
= Donatı çeliğinin pekleşme başlangıcındaki birim şekildeğiştirmesi
= Donatı çeliğinin kopma birim şekildeğiştirmesi
 
 
5A.1. SARGILI VE SARGISIZ BETON MODELLERİ
 
Doğrusal Olmayan Yöntemler ile şekildeğiştirmeye göre değerlendirmede, başkaca bir modelin seçilmediği durumlarda kullanılmak üzere, sargılı ve sargısız beton için aşağıdaki gerilme-şekildeğiştirme bağıntıları tanımlanmıştır (Şekil 5A.1).
 
fc
 
 
fcc
 
 
 
fco
 
 
 
 
 
 
 
 
 
εco=0.002
 
 
0.0035 0.005
 
εcc εcu εc
Şekil 5A.1
 
 
 
(a) Sargılı betonda beton basınç gerilmesi
 
fc , basınç birim şekildeğiştirmesi c ’nin fonksiyonu
 
olarak Denk.(5A.1)’deki bağıntı ile verilmektedir:
 
 
fc =
 
fcc x r r 1 xr
 
 
(5A.1)
 
Bu bağıntıdaki sargılı beton dayanımı
Denk.(5A.2)’de verilmiştir.
 
fcc
 
ile sargısız beton dayanımı
 
fco
 
arasındaki ilişki
 
 
f =  f
 
 
;  = 2.254
 
2 fe
 
 
1.254
 
 
(5A.2)
 
cc c   co c
 
 
fco
 
Buradaki
 
fe etkili sargılama basıncı, dikdörtgen kesitlerde birbirine dik iki doğrultu için
 
Denk.(5A.3)’te verilen değerlerin ortalaması olarak alınabilir:
 
fex
 
= ke x
 
fyw ;
 
fey = ke y fyw
 
(5A.3)
 
Bu bağıntılarda
 
f yw
 
enine donatının akma dayanımını, x
 
ve y
 
ilgili doğrultulardaki enine
 
donatıların hacimsel oranlarını, ke oranı’nı göstermektedir.
 
ise Denk.(5A.4)’te tanımlanan sargılama etkinlik katsayısı
 
 a2 
 
s 
 
s 
 
A 1
 
ke = 1 i  1
 
1
 
1s 
 
(5A.4)
 
6bo ho  
 
2bo 
 
2ho   bo ho 
 
Burada ai
 
kesit çevresindeki boyuna donatıların eksenleri arasındaki uzaklığı, bo
 
ve ho göbek
 
betonunu sargılayan etriyelerin eksenleri arasında kalan kesit boyutlarını, s boyuna doğrultuda
 
etriyelerin eksenleri arasındaki aralığı,
 
As ise boyuna donatı alanını göstermektedir.
 
Denk.(5A.1)’deki normalize edilmiş beton birim şekildeğiştirmesi x ile r değişkenine ilişkin bağıntılar Denk.(5A.5) ve Denk.(5A.6)’da verilmiştir.
 
x = c
 
;    =    [1 5(  1)] ;  0.002
 
 
(5A.5)
 
cc
 
cc co c co
 
r = Ec
E  E
 
; Ec 
 
 
5000 [MPa] ;
 
 
Esec =
 
fcc
 
 
(5A.6)
 
c sec cc
 
5A.2. DONATI ÇELİĞİ MODELİ
 
Doğrusal Olmayan Yöntemler ile şekildeğiştirmeye göre değerlendirmede kullanılmak üzere, donatı çeliği için Denk.(5A.7)’deki gerilme-şekildeğiştirme bağıntıları tanımlanmıştır (Şekil 5A.2):
 
fs = Es s
fs = fsy
 
 
 
(su  s )2
 
(s  sy ) (sy  s  sh )
 
 
 
(5A.7)
 
fs = fsu 
 
(fsu  fsy )
(su  sh )2
 
(sh  s  su )
 
Donatı çeliğinin elastiklik modülü
Tablo 5A.1’de verilmiştir.
 
Es  2x105
 
MPa’dır. Donatı çeliklerine ait diğer bilgiler
 
 
Tablo 5A.1. Donatı Çeliklerine Ait Bilgiler
 
Kalite fsy (Mpa) sy sh su fsu / fsy
S220 220 0.0011 0.011 0.12 1.20
S420 420 0.0021 0.008 0.08 1.15 – 1.35
B420C 420 0.0021 0.008 0.08 1.15 – 1.35
B500C 500 0.0025 0.008 0.08 1.15 – 1.35
 
fs
 
fsu
 
fsy
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
εsy εsh εsu εs
 
Şekil 5A.2
 
EK 5B – TEK MODLU İTME HESABI YÖNTEMLERİ 5B.0. SİMGELER
 
(X,k) 1
 
 
ay1
CR
(X,k) 1
 
 
(X)
1,max
 
 
(X,1)
ix1
 
 
 
(X,1)
tx1
 
 
 
(X,1)
iy1
 
 
 
(X,1)
i1  
 
 
 
(X,k)
ix1
 
 
 
(X,k)
iy1
 
 
 
(X,k)
i1  
 
 
 
Sae (T1)
 
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında birinci moda ait modal tek serbestlik dereceli sistem’in modal sözde-ivmesi [m/s2]
= Birinci mod için akma sözde-ivmesi [m/s2]
= Spektral yerdeğiştirme oranı
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında birinci moda ait modal tek serbestlik dereceli sistem’in modal yerdeğiştirmesi [m]
= (X) deprem doğrultusu için modal tek serbestlik dereceli sistemin enbüyük yerdeğiştirmesi [m]
= (X) deprem doğrultusu için x ekseni doğrultusunda birinci itme adımında
belirlenen ve itme hesabı boyunca hiç değiştirilmeyen sabit mod şekli’ne göre hesaplanan i’inci kat modal etkin kütlesi [t]
= (X) deprem doğrultusu için x ekseni doğrultusunda birinci itme adımında
belirlenen ve itme hesabı boyunca hiç değiştirilmeyen sabit mod şekli’ne göre hesaplanan taban kesme kuvveti modal etkin kütlesi [t]
= (X) deprem doğrultusu için y ekseni doğrultusunda birinci itme adımında
belirlenen ve itme hesabı boyunca hiç değiştirilmeyen sabit mod şekli’ne göre hesaplanan i’inci kat modal etkin kütlesi [t]
= (X) deprem doğrultusu için z ekseni etrafında birinci itme adımında belirlenen ve
itme hesabı boyunca hiç değiştirilmeyen sabit mod şekli’ne göre hesaplanan i’inci kat modal etkin kütle eylemsizlik momenti [tm2]
= (X) deprem doğrultusu için x ekseni doğrultusunda her bir k’ıncı itme adımında
serbest titreşim hesabı ile yenilenen değişken mod şekli’ne göre hesaplanan i’inci kat modal etkin kütlesi [t]
= (X) deprem doğrultusu için x ekseni doğrultusunda her bir k’ıncı itme adımında
serbest titreşim hesabı ile yenilenen değişken mod şekli’ne göre hesaplanan i’inci kat modal etkin kütlesi [t]
= (X) deprem doğrultusu için x ekseni doğrultusunda her bir k’ıncı itme adımında
serbest titreşim hesabı ile yenilenen değişken mod şekli’ne göre hesaplanan i’inci kat modal etkin kütle eylemsizlik momenti [tm2]
= Birinci doğal titreşim periyodu T1 ’e karşı gelen doğrusal elastik spektral ivme [g]
 
Sde (T1)
 
Sdi (T1)
 
= Birinci doğal titreşim periyodu
yerdeğiştirme [m]
= Birinci doğal titreşim periyodu
yerdeğiştirme [m]
 
T1 ’e karşı gelen  doğrusal  elastik  spektral  T1 ’e karşı gelen doğrusal olmayan spektral
 
TB = Yatay elastik tasarım ivme spektrumu köşe periyodu [s]
T1 = Birinci moda ait doğal titreşim periyodu [s]
 
(X,k)
ix1
 
 
(X,k)
Nx1
 
 
u(X) (t)
 
(X,k)
tx1
 
 
a(X,k)
 
d (X,k)
 
(X,k)
ix1
 
 
(X,k)
iy1
 
 
 fi(X,k)
 
(X,k)
ix1
 
 
(X,k)
iy1
 
 
(X,k)
i1  
 
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında i’inci katta x ekseni doğrultusunda hesaplanan yerdeğiştirme [m]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında N’inci katta (binanın tepesinde) x ekseni doğrultusunda hesaplanan yerdeğiştirme [m]
=  (X)  deprem doğrultusunda tanımlanan yer ivmesi bileşeninin zamana göre değişimi [m/s2]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında x ekseni doğrultusunda
hesaplanan taban kesme kuvveti [kN]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında birinci moda ait modal tek serbestlik dereceli sistem’in modal sözde-ivme artımı [m/s2]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında birinci moda ait modal tek serbestlik dereceli sistem’in modal yerdeğiştirmesi [m]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında i’inci katta x ekseni doğrultusunda etkiyen deprem yükü artımı [kN]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında i’inci katta y ekseni doğrultusunda etkiyen deprem yükü artımı [kN]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında i’inci katta z ekseni etrafında
etkiyen deprem momenti artımı [kNm]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında i’inci katta x ekseni doğrultusunda hesaplanan yerdeğiştirme artımı [m]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında i’inci katta y ekseni doğrultusunda hesaplanan yerdeğiştirme artımı [m]
= (X) deprem doğrultusu için k’ıncı itme adımında i’inci katta z ekseni etrafında hesaplanan dönme artımı [m]
 
(1) = i’inci katta birinci itme adımında belirlenen ve itme hesabı boyunca hiç
 
 
 
(k) ix1
 
 
(1)
iy1
 
 
(1)
i1
 
(k) ix1
 
 
(k) iy1
 
değiştirilmeyen sabit mod şekli’nin x doğrultusundaki genliği
=  k’ıncı itme adımında i’inci katta x ekseni doğrultusunda hesaplanan yerdeğiştirmeye eşit olarak varsayılan yaklaşık mod şekli genliği
= i’inci katta birinci itme adımında belirlenen ve itme hesabı boyunca hiç değiştirilmeyen sabit mod şekli’nin y doğrultusundaki genliği
= i’inci katta birinci itme adımında belirlenen ve itme hesabı boyunca hiç değiştirilmeyen sabit mod şekli’nin z ekseni etrafındaki dönme genliği
= i’inci katta her bir k’ıncı itme adımında serbest titreşim hesabı ile yenilenen
değişken mod şekli’nin x doğrultusundaki genliği
= i’inci katta her bir k’ıncı itme adımında serbest titreşim hesabı ile yenilenen
değişken mod şekli’nin y doğrultusundaki genliği
 
(k) i1
 
(X,1) 1
 
 
 
(X,k) 1
 
 
(X,k) 1
 
 
ξ1
(Ry,T1)
 
(k) 1
 
= i’inci katta her bir k’ıncı itme adımında serbest titreşim hesabı ile yenilenen
değişken mod şekli’nin z ekseni etrafındaki dönme genliği
= (X) deprem doğrultusu için birinci itme adımında belirlenen ve itme hesabı
boyunca hiç değiştirilmeyen  sabit  mod  şekli’ne göre hesaplanan modal katkı çarpanı
= (X) deprem doğrultusu için her bir k’ıncı itme adımında serbest titreşim hesabı ile
yenilenen değişken mod şekli’ne göre hesaplanan modal katkı çarpanı
= (X) deprem doğrultusu ve birinci titreşim modu için k’ıncı itme adımında
hesaplanan yaklaşık modal katkı çarpanı
= Birinci titreşim moduna ait modal sönüm oranı
= Akma Dayanımı Azaltma Katsayısı ve birinci doğal titreşim periyoduna göre
hesaplanan süneklik talebi
= Her bir k’ıncı itme adımında yenilenen serbest titreşim hesabından bulunan birinci
mod doğal açısal frekansı [rad/s]
 
 
5B.1. SABİT TEK MODLU İTME YÖNTEMİ İLE MODAL KAPASİTE DİYAGRAMININ ELDE EDİLMESİ
 
5B.1.1 – Sabit tek modlu itme yöntemi’nde, gözönüne alınan (X) deprem doğrultusunda k’ıncı itme adımında katlara etkiyen deprem yükü artımları, deprem dışı yüklemelerden sonraki birinci adımda belirlenen ve itme hesabı boyunca hiç değiştirilmeyen sabit mod şekli’ne göre hesaplanan kat modal etkin kütleleri cinsinden ifade edilirler:
 
 f (X,k)   m(X,1) a(X,k) ;  f (X,k)   m(X,1) a(X,k) ;  f (X,k)  m(X,1) a(X,k)
 
(5B.1)
 
ix1 ix1 1 iy1 iy1 1 i1 i1 1
 
Burada
 
m(X,1) , m(X,1) ve
 
m(X,1)
 
EK 4B’te Denk.(4B.2) ile verilen kat etkin kütlelerinin birinci
 
ix1
 
iy1
 
i1  
 
adımda (k  1) hesaplanan birinci mod karşılıklarıdır (n  1) :
 
m(X,1)   m (1) (X,1) ; m(X,1)  m (1) (X,1) ; m(X,1)  m (1) (X,1)
 
(5B.2)
 
ix1 i ix1    1 iy1 i iy1    1 iθ1 i1     1
 
Bu bağıntılarda
 
(X,1) , gözönüne alınan (X) deprem doğrultusu ve birinci titreşim modu için
 
birinci itme adımında Denk.(4B.1)’den hesaplanan modal katkı çarpanı’dır.
 
5B.1.2 – Ardışık iki mafsal oluşumu arasında tanımlanan k’ıncı itme adımında bilinmeyen büyüklük, birinci moda ait modal tek serbestlik dereceli sistem’in Denk.(5B.1)’de yer alan modal sözde-ivme artımı a(X,k) ’dır. Bu büyüklük, her bir adım sonunda oluşan yeni bir plastik
mafsalın 5.3.1’de tanımlanan akma koşulu’ndan hesaplanır. Elde edilen modal sözde-ivme artımı,  bir  önceki  adımın  sonunda  bulunan  sözde-ivme  değerine  eklenerek  k’ıncı  adım
 
sonundaki birikimli modal sözde-ivme
 
a(X,k) elde edilir. Geleneksel itme hesabında
 
a(X,k) , (X)
 
deprem doğrultusunda taban kesme kuvveti V (X,k) için yazılan Denk.(5B.3)’ten elde edilir:
 
 
 
(X,k) 1
 
(X,k)
    tx1 (X,1)
tx1
 
 
(5B.3)
 
Bu bağıntıda yer alan taban kesme kuvveti modal etkin kütlesi
 
m(X,1) , x ekseni doğrultusunda
 
Denk.(5B.2)’de birinci itme adımındaki mod şekli’ne göre tanımlanan ve tüm itme hesabı boyunca sabit olarak alınan kat modal etkin kütleleri m(X,1) ’lerin tüm katlardaki toplamıdır.
 
 
5B.1.3 – Birinci moda ait modal tek serbestlik dereceli sistem’in modal yerdeğiştirmesi
 
d (X)k ,
 
itme hesabından herhangi bir i’inci katta x doğrultusunda elde edilen yatay yerdeğiştirmeden hesaplanabilir. Geleneksel itme hesabında bu amaçla N’inci kattaki tepe yerdeğiştirmesinden yararlanılır:
 
 
(X,k) 1
 
u(X,k)
Nx1
 
 
(5B.4)
 
(1)   (X,1)
Nx1    1
 
5B.1.4 – Geleneksel itme hesabında önce taban kesme kuvveti – tepe yerdeğiştirmesi ilişkisi olarak itme eğrisi çizilir (Şekil 5B.1a) ve daha sonra bu eğrinin koordinatları Denk.(5B.3) ve Denk.(5B.4)’e göre dönüştürülerek modal tek serbestlik dereceli sistem’e ait modal sözde ivme
– modal yerdeğiştirme ilişkisi olarak modal kapasite diyagramı elde edilir (Şekil 5B.1b).
 
5B.1.5 – Geleneksel itme hesabında, modal yerdeğiştirmenin her adımda Denk.(5B.4) ile başlangıç adımındaki doğrusal sisteme ait sabit mod şekli’ne bağlı olarak elde edilmesi nedeni ile yapılan yaklaşıklığı kısmen gidermek üzere, herhangi bir k’ıncı itme adımında elde edilen yerdeğiştirme artımı, yaklaşık olarak o adımdaki değişken mod şekli genliği olarak alınabilir. Bu bağlamda Denk.(5B.5)’deki bağıntı, tipik bir i’inci katta x doğrultusundaki serbestlik derecesi için yazılmıştır:
 
(k) (X,k) (X,k-1)
ix1 ix1 ix1
 
(5B.5)
 
Bu durumda modal yerdeğiştirme Denk.(5B.4)’te olduğu üzere tepe yerdeğiştirmesine bağımlı olmaksızın, Denk.(5B.6)’daki şekilde elde edilebilir:
 
d (X,k) = d (X,k-1) 
 
1
(X,k) 1
 
 
(5B.6)
 
Burada (X,k) , Denk.(5B.5)’de tanımlanan yaklaşık mod şeklinden yararlanılarak Denk.(4B.1)
ile her itme adımında hesaplanan yaklaşık modal katkı çarpanı’dır.
 
 
Şekil 5B.1
 
5B.1.6 – Düşey yüklerin şekildeğiştirmiş taşıyıcı sistemde meydana getirdiği ikinci mertebe etkileri’nin önemli olabileceği binalarda, Sabit Modlu İtme Yöntemi’nin taban kesme kuvvetine dayalı olması nedeni ile, bu etkiler uyumlu bir biçimde gözönüne alınamadığından, 5B.2’de verilen Değişken Modlu İtme Yöntemi kullanılmalıdır.
 
5B.2. DEĞİŞKEN TEK MODLU İTME YÖNTEMİ İLE MODAL KAPASİTE DİYAGRAMININ ELDE EDİLMESİ
 
5B.2.1 – Değişken tek modlu itme yöntemi’nde, gözönüne alınan (X) deprem doğrultusunda katlara etkiyen deprem yükü artımları, deprem dışı yüklemelerden sonraki her bir k’ıncı itme adımında yenilenen serbest titreşim hesabından elde edilen değişken mod şekli’ne göre hesaplanan kat modal etkin kütleleri cinsinden ifade edilir:
 
 
 f (X,k)  m(X,k) a(X,k)
 
;  f (X,k)  m(X,k) a(X,k)
 
;  f (X,k)  m(X,k) a(X,k)
 
(5B.7)
 
ix1 ix1 1 iy1 iy1 1 i1 i1 1
Burada m(X,k) , m(X,k) ve m(X,k) her bir k’ıncı itme adımında, o adımda yenilenen serbest titreşim
 
ix1
 
iy1
 
i1  
 
mod şekline bağlı olarak EK 4B’de Denk.(4B.2) ile hesaplanan etkin kütlelerin birinci mod
karşılıklarıdır (n=1):
m(X,k)   m (k) (X,k) ; m(X,k)   m (k) (X,k) ; m(X,k)  m (k) (X,k) (5B.8)
ix1 i ix1    1 iy1 i iy1    1 iθ1 i1     1
 
Bu bağıntılarda (X,k) , gözönüne alınan (X) deprem doğrultusu için her bir k’ıncı itme adımında
yenilenen birinci titreşim moduna bağlı olarak Denk.(4B.1)’den hesaplanan modal katkı çarpanı’dır.
 
5B.2.2 – Her bir k’ıncı itme adımında, yukarıda Denk.(5B.7)’de verilen kat deprem yükü artımları’nın etkisi altında meydana gelen kat yerdeğiştirme artımları Denk.(5B.9) ile elde edilir:
 
u(X,k) (k) (X,k)d (X,k) ; u(X,k) (k) (X,k)d (X,k) ; u(X,k) (k) (X,k)d (X,k) (5B.9)
 
ix1 ix1    1 1 iy1 iy1    1 1 iθ1 i1 1 1
5B.2.3 – Denk.(5B.7)’de yer alan k’ıncı itme adımına ait modal sözde-ivme artımı
 
a(X,k)
 
ile
 
Denk.(5B.9)’da yer alan modal yerdeğiştirme artımı
ilişki Denk.(5B.10)’da verilmiştir:
 
d (X,k)
 
arasındaki adım-adım doğrusal
 
a(X,k) ((k) )2d (X,k)
 
(5B.10)
 
Burada (k) taşıyıcı sistemin her bir k’ıncı itme adımında yenilenen serbest titreşim hesabından
bulunan birinci mod doğal açısal frekansı’dır.
 
5B.2.4  –  Ardışık iki mafsal  oluşumu  arasında tanımlanan k’ıncı  itme adımında  bilinmeyen
büyüklük olarak, modal tek serbestlik dereceli sistem’in Denk.(5B.7)’de yer alan birinci moda
 
ait modal sözde-ivme artımı
 
a(X,k)
 
alınabilir (kuvvete dayalı hesap). Ancak bunun yerine, iç
 
kuvvetlerin doğrudan hesabını olanaklı kılması bakımından, Denk.(5B.9)’da yer alan modal
 
yerdeğiştirme artımı
 
d (X,k) ’ın bilinmeyen büyüklük olarak alınması tercih edilmelidir
 
(yerdeğiştirmeye dayalı hesap). Her iki durumda da bilinmeyen olarak alınan modal artım, k’ıncı adım sonunda oluşan yeni plastik mafsalın 5.3.1’de tanımlanan akma koşulu’ndan hesaplanacaktır.
 
Bilinmeyen olarak alınan modal artım hesaplandıktan sonra diğer modal artım da
Denk.(5B.10)’dan elde edilir.
 
5B.2.5 – k’ıncı itme adımında elde edilen modal sözde-ivme ve modal yerdeğiştirme artımları, bir önceki adımın sonunda elde edilen değerlerle toplanarak, bu büyüklüklere ait birikimli değerler Denk.(5B.11)’deki şekilde elde edilir:
a(X,k+1)   a(X,k)   a(X,k)
 
1 1 1
d (X,k+1)  d (X,k)  d (X,k)
 
(5B.11)
 
Böylece değişken yük veya yerdeğiştirme dağılımlı itme yöntemi’nde, itme eğrisinin çizimine gerek olmaksızın modal kapasite diyagramı doğrudan elde edilir. Bu diyagramda ardışık iki mafsal oluşumu arasındaki k’ıncı itme adımında adım-adım doğrusal davranış’ı temsil eden
doğru parçasının eğimi, Denk.(5B.10) uyarınca ((k) )2 ’ye eşittir (Şekil 5B.2a).
 
5B.2.6 – İkinci mertebe etkileri’ni temsil eden geometrik rijitlik matrisi’nin serbest titreşim
 
hesabında gözönüne alınması durumunda, Denk.(5B.10)’deki
 
((k) )2 , diğer deyişle modal
 
kapasite diyagramının eğimi, taşıyıcı sistemde plastik şekildeğiştirmelerin arttığı ileri itme adımlarında negatif değerler olarak elde edilebilir (Şekil 5B.2b).
 
 
   
 
Şekil 5B.2
 
5B.3. DEPREMİN MODAL YERDEĞİŞTİRME TALEBİNİN DOĞRUSAL
OLMAYAN SPEKTRAL YERDEĞİŞTİRME OLARAK ELDE EDİLMESİ
 
Depremin modal yerdeğiştirme talebi’nin elde edilmesi, verilen deprem etkisi altında modal kapasite diyagramı tarafından temsil edilen modal tek serbestlik dereceli sistemin enbüyük yerdeğiştirmesi’nin hesabına karşı gelmektedir.
 
5B.3.1 – Modal tek serbestlik dereceli sistemde enbüyük yerdeğiştirme, doğrusal olmayan spektral yerdeğiştirme olarak tanımlanır:
 
d (X)
 
 S (T )
 
(5B.12)
 
 
Burada
 
 
(X)
1,max
 
1,max di 1
 
modal tek serbestlik dereceli sistemin enbüyük yerdeğiştirmesi’ni,
 
 
Sdi (T1)
 
 
ise
 
taşıyıcı sistemin birinci doğal titreşim periyodu
 
T1 ’e karşı gelen ve Denk.(5B.13) ile
 
tanımlanan doğrusal olmayan spektral yerdeğiştirme’yi göstermektedir.
Sdi (T1)  CR Sde (T1)
 
 
(5B.13)
 
Burada
 
Sde (T1) , Denk.(2.5) ile tanımlanan elastik tasarım spektral yerdeğiştirmesi’ni, CR
 
ise
 
Denk.(5B.14)’te tanımlanan spektral yerdeğiştirme oranı’nı göstemektedir.
 
5B.3.2 – Denk.(5B.13)’te yer alan spektral yerdeğiştirme oranı CR , Denk.(5B.14)’de
tanımlanmıştır:
 
C  (Ry,T1)
Ry
 
 
(5B.14)
 
 
Burada akma dayanımı azaltma katsayısı’nı gösteren Ry , dayanıma göre tasarım yaklaşımı için EK 4A’da verilen tanımdan farklı olarak, öngörülen süneklik kapasitesine bağlı olarak tanımlanan bir büyüklüğü değil, itme hesabından doğrudan elde edilen akma dayanımı’na bağlı bir büyüklüğü ifade etmektedir:
 
R  fe
 
 Sae (T1)
 
 
(5B.15)
 
fy ay1
 
Bu bağıntıda
 
fe ve Sae (T1) elastik dayanım talebi’ni ve ona karşı gelen elastik spektral ivme’yi,
 
f y ve
 
ay1
 
ise akma dayanımı’nı ve ona karşı gelen akma sözde-ivmesi’ni temsil etmektedir
 
(Şekil 5B.4).
 
5B.3.3 – Denk.(5B.14)’te yer alan
 
 
(Ry,T1) , akma dayanımı’na ve doğal titreşim periyoduna
 
bağlı olarak ifade edilen süneklik talebi’dir. Bu büyüklüğün hesabı için EK 4A’da Denk.(4A.2)
ile verilen bağıntılar tersten yazılarak aşağıdaki bağıntılar elde edilir:
(a) Depremin süneklik talebi (Ry,T1) , eşit yerdeğiştirme kuralı uyarınca rijitliği fazla olmayan
 
taşıyıcı sistemler için Akma Dayanımı Azaltma Katsayısı
(Ry,T1)  Ry
 
Ry ’a eşit alınır:
T1  TB
 
 
 
(5B.16a)
 
(b) Rijitliği fazla taşıyıcı sistemler için ise Denk.(4A.2b)’den Denk.(5B.16b)’deki bağıntı elde
edilir:
 
 
(R
 
 
,T )  1 (R
 
1) TB
 
 
T  T
 
 
(5B.16b)
 
y    1 y 1 B
1
 
5B.3.4 – Denk.(5B.14)’te tanımlanan spektral yerdeğiştirme oranı
yararlanılarak Denk.(5B.17)’deki şekilde ifade edilir:
 
CR , Denk.(5B.16)’dan
 
CR  1
1 (Ry
 
 
1) TB
T
 
T1  TB
 
(5B.17a)
 
CR  1  1
Ry
 
T1  TB
 
(5B.17b)
 
 
5B.3.5 – Şekil 5B.3 ve Şekil 5B.4’te birinci (hakim) titreşim moduna ait ve koordinatları modal
 
yerdeğiştirme – modal sözde-ivme
 
(d1, a1)
 
olan modal kapasite diyagramı ile koordinatları
 
spektral yerdeğiştirme–spektral ivme
çizilmiştir.
 
(Sde , Sae )
 
olan doğrusal deprem spektrumu birarada
 
(a) Şekil 5B.3’te gösterilen durum, Denk.(5B.13) ile birlikte Denk.(5B.17a)’nın uygulanmasına karşı gelmektedir. Bu durumda, modal kapasite diyagramı üzerinde hiçbir işlem
 
yapmaksızın, sadece birinci itme adımındaki doğal titreşim periyodunun
 
T1  TB
 
veya
 
(ω(1) )2  ω2
 
koşulunu sağlandığının gösterilmesi yeterlidir.
 
(b) Öte yandan Şekil 5B.4’te gösterilen durum, Denk.(5B.13) ile birlikte Denk.(5B.17b)’nin
 
uygulanmasına karşı gelmektedir. Bu durumda spektral yerdeğiştirme oranı
 
CR , ardışık
 
yaklaşımla hesaplanacaktır. Bu amaçla modal kapasite diyagramı, Şekil 5B.4a’da gösterildiği
 
üzere, önce
 
CR  1 alınarak iki doğrulu elasto-plastik bir diyagrama dönüştürülür. Dönüşüm
 
işleminde diyagramların altında kalan alanların eşitliği esas alınır. Bu şekilde bulunan yaklaşık
 
akma sözde-ivmesi
 
o kullanılarak Denk.(5B.15)’den
 
Ry ve buna bağlı olarak
 
Denk.(5B.17b)’den CR
 
ve Denk.(5B.13)’ten
 
Sdi (T1)
 
hesaplanır. Buna göre elasto-plastik
 
diyagram tekrar oluşturulur (Şekil 5B.4b) ve yeniden bulunan
 
ay1 esas alınarak aynı işlemler
 
tekrarlanır. Sonuçların yeterince yaklaştıkları adımda ardışık yaklaşıma son verilir.
 
 
 
 
 
 
Sae (T1)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şekil 5B.3
 
5B.3.6 – Depremin modal yerdeğiştirme talebi’nin Denk.(5B.13) ve Denk.(5B.17)’den yararlanılarak Denk.(5B.12)’ye göre hesabı aşağıda (a) ve (b)’de tanımlanan durumlarda geçerli değildir.
(a) En yakın fayın binaya uzaklığının 15 km’den az olduğu durumlarda, 2.5’e göre seçilerek ölçeklendirilen yakın-saha deprem kayıtları kullanılarak 5B.4’e göre zaman tanım alanında hesap yapılacaktır.
(b) İkinci mertebe etkileri nedeni ile modal kapasite diyagramının akma sonrasındaki eğimlerinin negatif olması durumunda, 2.5’e göre seçilerek ölçeklendirilen deprem kayıtları kullanılarak 5B.4’e göre zaman tanım alanında hesap yapılacaktır.
 
 
 
 
Sae (T1)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Sae (T1)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şekil 5B.4
 
5B.4. DEPREMİN MODAL YERDEĞİŞTİRME TALEBİNİN ZAMAN TANIM ALANINDA DOĞRUSAL OLMAYAN HESAPTAN ELDE EDİLMESİ
 
5B.4.1 – Depremin modal yerdeğiştirme talebi, modal tek serbestlik dereceli sistemin enbüyük yerdeğiştirmesi olarak, zaman tanım alanında yapılacak doğrusal olmayan hesap’tan da elde edilebilir. 5B.1 veya 5B.2’de elde edilen modal kapasite diyagramına 5.3.1.7’ye göre seçilecek uygun bir histeretik davranış modeli uyarlanarak Denk.(5B.18)’de artımsal olarak verilen hareket denklemi çözülür.
 
d(X) (t)  2   d (X) (t)  a (X) (t)   u(X) (t)
 
(5B.18)
 
 
Taşıyıcı sistemin yerdeğiştirmeleri ve bunlara bağlı olarak şekildeğiştirmeleri ve iç kuvvetleri, Denk.(5B.18)’deki hareket denklemininin çözümünden elde edilen modal yerdeğiştirmenin en büyük değeri alınarak Denk.(5B.4) veya Denk.(5B.9) ile Denk.(5B.11)’den elde edilebilir.
 
5B.4.2 – Gözönüne alınan deprem doğrultusunda zaman tanım alanında doğrusal olmayan hesapta en az onbir deprem yer hareketi kullanılacaktır. Kullanılacak deprem kayıtlarının seçimi 2.5’te tanımlanmıştır. Kayıtların dönüştürülmesi için 2.5.3’ten yararlanılacaktır. Modal yerdeğiştirme, yapılan onbir analizin her birinden elde edilen sonuçların enbüyük mutlak değerlerinin ortalaması olarak hesaplanacaktır.
 
EK 5C – ÇELİK ELEMANLAR İÇİN İZİN VERİLEN ŞEKİLDEĞİŞTİRME
SINIRLARI 5C.0. SİMGELER
 
Abec Ac
 
= Burkulması engellenmiş çelik çapraz enkesit alanı [m2]
= Çapraz enkesit alanı [m2]
 
d = Kiriş enkesit yüksekliği [m]
dc = Kolon enkesit yüksekliği [m]
E = Yapı çeliği elastisite modülü, E  2 108[kN/m2 ]
 
Fye Ib Ik Ko
b
bec
k
c
M pe
 
= Yapı çeliğinin beklenen akma gerilmesi [kN/m2]
= Kiriş kesit eylemsizlik momenti [m4]
= Kolon kesit eylemsizlik momenti [m4]
= Alın levhalı ve başlık levhalı birleşim bölgesi dönme rijitliği [kNm/rad]
= Kiriş boyu [m]
= Burkulması engellenmiş çelik çapraz boyu [m]
= Kolon boyu [m]
= Çapraz boyu [m]
= Plastik moment kapasitesi [kNm]
 
P = Maksimum plastik dönmenin durumunda çelik kesitte bulunan eksenel yük [kN]
 
Pc Pbec Pye tp
 
= Çelik elemanın beklenen eksenel basınç dayanımı [kN]
= Burkulması engellenmiş çelik çaprazın eksenel çekme ve basınç dayanımı [kN]
= Çelik elemanın beklenen eksenel akma kuvveti [kN]
= Kayma bölgesi kalınlığı [m]
 
= Yerdeğiştirmiş eksen dönmesi [rad]
 
y Vye Wp EIbn
c
T
y
 
= Akma dönmesi [rad]
= Beklenen kesme kuvveti kapasitesi [kN]
= Plastik mukavemet momenti [m3]
= Alın levhalı ve başlık levhalı birleşimli sistemler için kiriş rijitliği [kNm2]
=  Çelik elemanın eksenel basınç dayanımına karşı gelen akma yerdeğiştirmesi [m]
=  Çelik elemanın eksenel çekme dayanımına karşı gelen akma yerdeğiştirmesi [m]
= Burkulması engellenmiş çelik elemanın akma yerdeğiştirmesi [m]
 
 
5C.1. ÇELİK KİRİŞ VE KOLONLARIN ŞEKİLDEĞİŞTİRME SINIRLARI
 
Çelik kirişlerde ve kolonlarda (eğilme) şekildeğiştirme sınırları akma dönmesi cinsinden hesaplanacaktır. Akma dönmelerinin hesabında aşağıda 5C.1.1’de çelik kirişler için, 5C.1.2’de ise çelik kolonlar için verilen bağlantılar kullanılacaktır.
 
 
5C.1.1. Çelik Kirişler için Akma Dönmesinin Hesaplanması
 
 
 
Bütün kesit türleri için:
 
  Wp Fye b
 
 
 
(5C.1)
 
y 6EI
 
5C.1.2. Çelik Kolonlar için Akma Dönmesinin Hesaplanması
 
 
 
Bütün kesit türleri için:
 
  Wp Fye k 
 
 
 
 P 
 
 
(5C.2)
 
y 6EI
 
1 P 
 
k  ye 
Tablo 5C.1’de çelik kirişler için, Tablo 5C.2’de ise çelik kolonlar için izin verilen şekildeğiştirme sınırları, farklı performans düzeyleri için plastik dönme olarak verilmiştir. Çelik kirişlerde ve kolonlarda süneklik düzeyi Tablo 9.3’te tanımlanan enkesit koşulları dikkate
 
alınarak belirlenecektir.
izin verilmeyecektir.
 
P / Pc > 0.50
 
olan kolonlarda doğrusal olmayan şekildeğiştirmelere
 
 
Tablo 5C.1. Çelik Kirişlerde Plastik Dönme Sınırları
 
Kiriş (Eğilme) Şekildeğiştirme Sınırları
SH KH
Süneklik Düzeyi Yüksek (Bkz.Tablo 9.3) 1y 6y 9y
Süneklik Düzeyi Sınırlı (Bkz.Tablo 9.3) 0.25y 3y 4y
 
Tablo 5C.2. Çelik Kolonlarda Plastik Dönme Sınırları
 
Kolon (Eğilme) Plastik Dönme Sınırları [rad]
SH KH
P / Pc  0.20 (Bkz.Tablo 9.3)
Süneklik Düzeyi Yüksek 1y 6y 9y
Süneklik Düzeyi Sınırlı 0.25y 3y 4y
0.20  P / Pc  0.50 (Bkz.Tablo 9.3)
Süneklik Düzeyi Yüksek 1.5 (1  1.66 P / Pc ) y 9 (1  1.66 P / Pc ) y 13.5 (1  1.66 P / Pc ) y
Süneklik Düzeyi Sınırlı 0.25y 0.7y 1y
Kayma Bölgesi 1y 9y 12y
 
5C.2. MOMENT AKTARAN ÇERÇEVELERİN KOLON – KİRİŞ BİRLEŞİM BÖLGELERİNİN ŞEKİLDEĞİŞTİRME SINIRLARI
 
Moment aktaran çelik çerçeve sistemlerde, kolon-kiriş birleşim bölgeleri için Tablo 5C.3’te verilen plastik dönme sınırları dikkate alınacaktır. Tam dayanımlı bulonlu alın levhalı birleşimler ile bulonlu başlık levhalı birleşimler, düğüm noktası rijitliğini ifade eden dönme yayları kullanılarak modellenecektir. Dönme yayı rijitliği 5C.2.1’e göre, kiriş rijitliği ise 5C.2.2’ye göre hesaplanacaktır:
 
Tablo 5C.3. Moment Aktaran Çelik Çerçevelerde Kolon-kiriş Birleşim Bölgesi Plastik Dönme Sınırları
 
Kolon-Kiriş Birleşim Tipi Plastik Dönme Sınırları [rad]
SH KH
Tam Dayanımlı Bulonlu Alın Levhalı Birleşim
Alın levhasının akması durumu 0.01 0.025 0.04
Bulonların akması durumu 0.008 0.012 0.018
Bulonlu Başlık Levhalı Birleşim
Başlık levhası net kesitin veya bulonların kesmede akması 0.008 0.02 0.03
Başlık levhasının kaynağının veya plakanın kırılması 0.003 0.008 0.012
Tam nüfuziyetli küt kaynaklı birleşim 0.026
– 0.00063d 0.0323
– 0.00045d 0.043
– 0.00060d
Kaynaklı zayıflatılmış kiriş enkesitli birleşim 0.025
– 0.00015d 0.0525
– 0.00023d 0.070
– 0.00030d
 
5C.2.1. Alın Levhalı ve Başlık Levhalı Birleşimlerin Dönme Rijitliği
 
 
 
Dönme rijitliği:
 
K  M pe
 
 
 
(5C.3)
 
o 0.005
5C.2.2. Alın Levhalı ve Başlık Levhalı Birleşimli Sistemleri Kiriş Rijitliği
 
 
Yeni kiriş rijitliği:
 
EIbn
 
3
b Ko
 
 
1
 
 
EIb
 
(5C.4)
 
 
5C.3. MERKEZİ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELERİN ŞEKİLDEĞİŞTİRME
SINIRLARI
Merkezi çaprazlı çelik çerçeve sistemlerde çelik çaprazlar için şekildeğiştirme sınırları eksenel plastik şekildeğiştirmeler cinsinden Tablo 5C.4’te verilmiştir. Çapraz elemanların eksenel basınç kuvveti altında akma şekildeğiştirmesi 5C.3.1’de, eksenel çekme kuvveti altında akma şekildeğiştirmesi ise 5C.3.2’de verilmiştir. Burkulması engellenmiş çelik çaprazlarda eksenel eleman rijitliği, akmasına izin verilen çekirdek eleman ile akmasına izin verilmeyen transfer elemanlarının seri şekilde bağlanması ile elde edilecektir. Rijitlik hesabında burkulması engellenmiş çaprazların bağlandığı bayrak levhaları ile kolon-kiriş bölgesi tam rijit kabul edilebilir. Burkulması engellenmiş çelik çaprazlarda akma şekildeğiştirmesi, yukarıda verilen bilgi ışığında 5C.3.3’te verilmiştir.
 
5C.3.1. Eksenel Basınç Kuvveti Altında Akma Şekildeğiştirmesi
 
 
 
Akma şekildeğiştirmesi:
 
  Pc c
 
 
(5C.5)
 
EAc
 
5C.3.2. Eksenel Çekme Kuvveti Altında Akma Şekildeğiştirmesi
 
 
 
Akma şekildeğiştirmesi:
 
  Pye c
 
 
(5C.6)
 
EAc
 
5C.3.3. Burkulması Engellenmiş Çelik Çaprazın Akma Şekildeğiştirmesi
 
 
 
Akma şekildeğiştirmesi:
 
  Pbec bec
 
 
(5C.7)
 
EAbec
 
Tablo 5C.4 Merkezi Çaprazlı Çelik Çerçevelerin Şekildeğiştirme Sınırları
 
Eleman Tipi Eksenel Plastik Şekildeğiştirme Sınırları
SH KH
Basınç Altında Çapraz Elemanlar (Dışmerkez Çaprazlar Hariç)
Narin Kesitler  Kl   4.2   E
r Fy
W, I, 2L, 2C kesitler: düzlem içi burkulma 0.5 c 7 c 10 c
2L, 2C kesitler: düzlem dışı burkulma 0.5 c 6 c 9 c
HSS, boru, kutu kesitler 0.5 c 6 c 9 c
L kesit 0.5 c 9 c 12 c
Tok Kesitler  Kl   2.1   E
r Fy
HD, I, 2L, 2C kesitler: düzlem içi burkulma 0.5 c 6 c 8 c
2L, 2C kesitler: düzlem dışı burkulma 0.5 c 5 c 7 c
HSS, boru, kutu kesitler 0.5 c 5 c 7 c
Çekme Altında Çapraz Elemanlar ( Dışmerkez Çaprazlar Hariç)
W kesit 0.5 T 10 T 13 T
2L kesit 0.5 T 9 T 12 T
HSS kesit 0.5 T 8 T 11 T
Boru kesit 0.5 T 7 T 9 T
L kesit 0.5 T 8 T 10 T
Çekme altında kiriş ve kolonlar 0.5 T 6 T 7 T
Burkulması engellenmiş çelik çaprazlar 1 y 10 y 13.3 y
 
 
5C.4. DIŞMERKEZ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELERİN VE ÇELİK BAĞ KİRİŞLİ SİSTEMLERİN ŞEKİLDEĞİŞTİRME SINIRLARI
 
Dışmerkez çaprazlı çelik çerçeve sistemlerde ve çelik bağ kirişli betonarme perdeli sistemlerde bağ kirişleri için şekildeğiştirme sınırları plastik dönme cinsinde Tablo 5C.5’te verilmiştir. Çelik bağ kirişli betonarme perdeli sistemlerde çelik bağ kirişlerinin rijitliği toplam bağ kirişi rijitliğinin %60’ı olarak alınacaktır.
 
Tablo 5C.5. Dış Merkez Çaprazlı Çelik Çerçevelerde ve Çelik Bağ Kirişli Sistemlerde Plastik Dönme Sınırları
 
Eleman Tipi Plastik Dönme Sınırları [rad]
SH KH
Çelik Bağ Kirişi
e  1.6 M pe
Vye
0.005
0.12
0.15
e  2.6 M pe
Vye
Tablo 5C.1’deki çelik kirişler ile aynıdır.
M pe M pe
1.6  e  2.6
Vye Vye
Doğrusal enterpolasyon yapılacaktır.
 
BÖLÜM 6 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA YAPISAL OLMAYAN BİNA
ELEMANLARININ TASARIM ESASLARI
 
6.0. SİMGELER
 
 
Aie
 
Be Fie
 
= DD-2 deprem yer hareketi altında i’nci kattaki eleman veya donanımın döşemeye bağlandığı bölgeye etkiyen en büyük toplam ivme
= Eleman veya donanıma uygulanan büyütme katsayısı
= Eleman veya donanımın ağırlık merkezine yatay olarak etkiyen ve eleman veya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
SDS
Te Tn Tp
ui
 
uin
 
X e
 
 
X i,max
 
= Kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı [boyutsuz]
= Eleman veya donanımın doğal titreşim periyodu [s]
= Binanın n’inci doğal titreşim periyodu [s]
= Binanın gözönüne alınan deprem doğrultusunda hakim doğal titreşim periyodu [s]
= Binanın i’nci katında gözönüne alınan deprem doğrultusunda azaltılmış deprem
yükleri altında göre hesaplanan yatay yerdeğiştirme
= Binanın i’nci katında gözönüne alınan deprem doğrultusunda azaltılmış deprem
yükleri altında hesaplanan n’inci moda ait yatay yerdeğiştirme
= Tipik (X) deprem doğrultusu için yapısal olmayan eleman ve donanımla ilgili
etkin göreli kat ötelemesi
= (X) deprem doğrultusu için, binanın i’inci katındaki etkin göreli kat ötelemelerinin
kat içindeki enbüyük değeri [m]
 
 
6.1. GENEL KURALLAR
 
6.1.1 – Depremde hasar görmesi durumunda insanlara veya binanın yapısal sistemine zarar verebilecek veya binanın kullanımına engel olabilecek, taşıyıcı sisteme bağlı fakat bağımsız çalışan her türlü çıkıntılar (balkon, parapet, baca, konsol gibi), cephe ve ara bölme panoları, mimari elemanlar ile mekanik ve elektrik donanımlar ve bunların yapıya bağlantıları için bu
 
Bölüm’de verilen kurallara göre deprem hesabı yapılması zorunludur. Ancak binadaki mobilyalar ile binada geçici olarak bulunan ve binaya bağlı olmayan donanımlar ve Deprem Tasarım Sınıfı DTS=4 olan binalardaki yapısal olmayan elemanlar için deprem hesabı yapılması zorunlu değildir.
 
6.1.2 – Yapısal olmayan eleman ve donanımlar yapıya sabit olarak bağlanmalı ve bağlantı elemanları bu Bölüm’de verilen eşdeğer deprem yüklerini ve yerdeğiştirmeleri karşılayacak kapasitede olmalıdır. Donanımı yapıya bağlayan bağlantı elemanlarının (örneğin kaynak, bulon, dübel, perçin, vb.) deprem etkisi altında hesabında sürtünmelerden oluşan ilave kapasite gözönüne alınmayacaktır. Bağlantı elemanları, donanımdan yapıya yük aktarımını kesintisiz olarak sağlayacak dayanıma sahip olmalıdır.
 
6.1.3 – Yapısal olmayan eleman veya donanımın ağırlığı bulunduğu katın toplam ağırlığının
%10’undan büyük ise, eleman veya donanım bina taşıyıcı sisteminin bir parçası olarak kabul edilecektir. Bu durumda eleman veya donanımın kütlesi ile binaya bağlantısının rijitlik özellikleri, bina taşıyıcı sisteminin deprem hesabında gözönüne alınacaktır.
 
6.2. EŞDEĞER DEPREM YÜKLERİ
 
6.2.1 – Eleman veya donanımın ağırlık merkezine yatay olarak etkiyen ve eleman veya
 
donanıma etkiyen eşdeğer deprem yükü
 
Fie aşağıdaki bağıntı ile tanımlanır:
 
 
Fie
 
 me Aie Be
Re
 
 
(6.1)
 
Burada me
 
eleman veya donanımın çalışır durumdaki kütlesini,
 
Aie
 
DD-2 deprem yer hareketi
 
altında i’nci kattaki eleman veya donanımın döşemeye bağlandığı bölgeye etkiyen en büyük
 
toplam ivmeyi,
 
Be eleman veya donanıma uygulanan büyütme katsayısını, Re
 
eleman veya
 
donanım için tanımlanan davranış katsayısını, I ise Tablo 3.1’de tanımlanan bina önem
 
katsayısını göstermektedir.
 
Be ve
 
Re katsayıları, yapısal olmayan mimari elemanlar için Tablo
 
6.1’de, mekanik ve elektrik donanım için ise Tablo 6.2’de verilmiştir.
 
6.2.2 – Eleman veya donanıma etkiyen en büyük toplam ivme, aşağıda belirtilen hesaplardan elde edilecek en büyük değer olarak tanımlanacaktır:
(a) Bina taşıyıcı sistemi için 4.7’ye göre yapılacak doğrusal deprem hesabı sonucunda, herhangi bir i’nci katın eleman veya donanımın bulunduğu konumunda, ilgili doğrultuda hesaplanan
 
mutlak ivme değeri
 
Aie Denk.(6.2) ile hesaplanacaktır.
 2π 2
 
Aie   R / I  T  ui
 
(6.2)
 
   p  
Burada Tp , binanın gözönüne alınan deprem doğrultusunda hakim doğal titreşim periyodudur. R Tablo 4.1’de tanımlanan taşıyıcı sistem davranış katsayısıdır. ui ise göz önüne alınan deprem doğrultusunda binanın i’nci katında azaltılmış deprem yüklerine göre hesaplanan yatay
yerdeğiştirmedir.
 
(b) Bina taşıyıcı sistemi için 4.8’e göre yapılan hesapta Aie , 4.8.1.2’e göre YM titreşim
modunun her biri için binanın i’inci katında, eleman veya donanımın bulunduğu konumda, ilgili
 
doğrultuda hesaplanan mutlak modal kat ivmesi Aien ’lerin karelerinin toplamının kare kökü
 
olarak alınacaktır.
 
Aien Denk.(6.3) ile hesaplanacaktır.
 2π 2
 
Aien   R / I  T  uin
 
(6.3)
 
   n  
 
Burada Tn
 
binanın n’inci doğal titreşim periyodunu,
 
uien
 
ise göz önüne alınan deprem
 
doğrultusunda binanın i’nci katında azaltılmış deprem yüklerine göre hesaplanan yatay modal
yerdeğiştirmeyi göstermektedir.
 
Tablo 6.1. Mimari Elemanlar için Büyütme ve Davranış Katsayıları
 
Mimari Eleman Be Re
Yapısal olmayan yığma iç duvarlar ve bölmeler 1.0 1.5
Yapısal olmayan diğer iç duvarlar ve bölmeler 1.0 2.5
Yanal desteği olmayan veya yanal desteği ağırlık merkezinin altında olan konsol
elemanlar (parapetler, konsol iç duvarlar, bacalar vb) 2.5 2.5
Yanal desteği ağırlık merkezinin üstünde olan konsol elemanlar (parapetler, konsol dış duvarlar, bacalar vb) . 1.0 2.5
Dış duvarlar ve bağlantıları 1.0 2.5
Cephe kaplama panelleri 1.0 1.5
Yapı sisteminden bağımsız çatı katları 2.5 3.5
Asma tavanlar 1.0 2.5
Depolama kabinleri ve laboratuvar ekipmanları 1.0 2.5
Erişim katları 1.0 1.5
Reklam panoları 2.5 2.5
Diğer rijit mimari elemanlar 1.0 2.5
Diğer esnek mimari elemanlar 2.5 2.5
(c) Bina taşıyıcı sistemi için 4.8.3 veya 5.8’e göre yapılacak zaman tanım alanında deprem hesabı sonucunda, binanın i’nci katında eleman veya donanımın bulunduğu konumda, ilgili doğrultuda onbir yer hareketi takımı için hesaplanan mutlak maksimum ivmelerin ortalaması Aie olarak tanımlanacaktır.
(d) Eleman veya donanımın ve/veya bağlantılarının kendi rijitlik ve kütlelerinin gözönüne alınması gerekli görülen özel durumlarda, eleman veya donanımın bulunduğu konumda 6.2.2 (c)’de tanımlandığı şekilde zaman tanım alanında elde edilmiş bulunan ivme fonksiyonu
 
kullanılarak kat spektrumu türetilir ve eleman veya donanımın
 
Te doğal titreşim periyoduna
 
karşı gelen spektral ivmesi hesaplanacaktır.
 
Aie olarak hesaplanabilir. Te doğal titreşim periyodu Denk.(6.4) ile
 
 
 
Te  2
 
(6.4)
 
 
Burada ke eleman veya donanımın ve/veya bağlantısının etkin rijitlik katsayısıdır. Bu durumda
 
Denk.(6.1)’de tanımlanan Büyütme Katsayısı
 
Be  1 alınacaktır.
 
6.2.3 – Denk.(6.1) ile hesaplanan eşdeğer deprem yükü, Denk.(6.5)’te verilen değerden daha küçük alınmayacaktır.
 
Fie  0.3me ISDS g
 
(6.5)
 
 
Tablo 6.2. Mekanik ve Elektrik Donanımlar için Büyütme ve Davranış Katsayıları
 
Mekanik veya Elektrik Donanım Be Re
Havalandırma, ısıtma, soğutma sistemleri gibi sacdan yapılmış mekanik sistemler. 2.5 6.0
Su ısıtıcıları, su soğutucuları, ısı değiştirme sistemleri gibi esnek malzemelerden
yapılmış mekanik sistemler. 1.0 2.5
Motorlar, türbinler, pompalar, kompresörler, vb. elemanlar 1.0 2.5
Asansörler ve yürüyen merdiven aksamları 1.0 2.5
Jeneratörler, transformatörler, ve benzeri elektrik donanımları 1.0 2.5
İnce sacdan yapılmış kontrol panelleri, enstrüman kabineleri, bağlantı ve değiştirme kutuları, ve benzeri donanımlar 2.5 6.0
Haberleşme ekipmanları, bilgisayarlar, cihazlar ve kontrol sistemleri 1.0 2.5
Ağırlık merkezinin altından yatay olarak desteklenen çatıya inşa edilmiş bacalar, kuleler, soğutma ve elektrik sistemleri 2.5 3.0
Ağırlık merkezinin üstünden yatay olarak desteklenen çatıya inşa edilmiş bacalar, kuleler, soğutma ve elektrik sistemleri 1.0 2.5
Aydınlatma sistemleri 1.0 1.5
Diğer mekanik ve elektrik sistemler 1.0 1.5
Titreşim yalıtımı uygulanmış donanımlar 2.5 2.5
İçinden yalıtılmış donanımlar. 2.5 2.0
Titreşim yalıtımlı askı sistemleri tarafından taşınan veya içinden yalıtılmış asılı donanımlar. 2.5 2.5
Şekildeğiştirme kapasitesi düşük malzemelerden (örn. dökme demir, cam, rijit plastik gibi) yapılmış boru ve tüp sistemleri 2.5 3.0
Şekildeğiştirme kapasitesi yüksek malzemelerden yapılmış ve birbirine kaynak veya sert lehimle bağlanmış kanal dağıtım sistemleri 2.5 9.0
Şekildeğiştirme kapasitesi yüksek malzemelerden yapılmış ve birbirine kaynak veya sert lehim dışında maddelerle bağlanmış kanal dağıtım sistemleri 2.5 6.0
Şekildeğiştirme kapasitesi düşük malzemelerden (örn. dökme demir, cam, rijit plastik gibi) yapılmış kanal dağıtım sistemleri 2.5 3.0
Elektrik iletim boruları, su boruları, rijit olarak bağlanmış kablo tepsileri 1.0 2.5
Asılı kablo tepsileri 2.5 6.0
6.2.4 – Eşdeğer deprem yükü, birbirine dik iki yatay deprem doğrultusunda ayrı ayrı olmak üzere, eleman veya donanımın sabit yükü, elemanın taşıdığı servis yükleri ve (0.3me ISDSg) büyüklüğünde düşey eşdeğer deprem yükü ile birlikte uygulanacaktır.
6.2.5 – Bina taşıyıcı sistemine askı tipi (zincir, kablo gibi) bağlantılarla tutturulmuş eleman veya donanımlarda, yukarıda belirtilen eşdeğer deprem yükleri yerine, eleman veya donanım ağırlığının 1.4 katına eşit olan bir yük yatay ve düşey doğrultularda birlikte uygulanarak hesap yapılacaktır.
 
6.3. YERDEĞİŞTİRMELERİN SINIRLANDIRILMASI
 
6.3.1 – Yapısal olmayan elemanlar ve donanımın aynı yapının farklı yerdeğiştirme yapabilecek iki ayrı noktasına veya iki ayrı taşıyıcı sistemdeki noktalara bağlandığı durumlarda, bağlantı noktaları arasında deprem sırasında meydana gelen göreli yerdeğiştirmelerden oluşan etkiler de gözönüne alınmalıdır. Göreli yerdeğiştirmeler, Bölüm 4 veya Bölüm 5’e göre uygulanacak hesap yönteminin sonuçlarını kullanarak elde edilecektir.
 
6.3.2 – Tipik (X) deprem doğrultusu için yapısal olmayan eleman ve donanımla ilgili etkin
göreli kat ötelemesi  (X) Denk.(6.6)’yı sağlayacaktır.
 
δX  h  h
 
X
   i,max 
 
 
(6.6)
 
e x y
i
Burada hx  ve hy sırası ile, yapısal olmayan eleman ve donanımın üst ve alt bağlantı noktalarının
ilgili kat tabanından itibaren yüksekliğini,  (X)  / h ise, kullanılan yönteme göre 4.9.1.3’de izin
i,max i
verilen en büyük göreli kat ötelemesi oranını göstermektedir.
 
BÖLÜM 7 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA YERİNDE DÖKME BETONARME BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR
 
7.0. SİMGELER
 
Bu bölümde aşağıdaki simgelerin kullanıldığı boyutlu ifadelerde, kuvvetler Newton [N], uzunluklar milimetre [mm] ve gerilmeler Mega Pascal [MPa] = [N/mm2] birimindedir.
 
Ac Ach
Ack
 Ae
 Ag
 
Aos
 Ap
As1
 
= Kolonun veya perde uç bölgesinin brüt enkesit alanı
= Boşluksuz perdenin, bağ kirişli perdede her bir perde parçasının, döşemenin veya boşluklu döşemede her bir döşeme parçasının brüt enkesit alanı
= Sargı donatısının dışından dışına alınan ölçü içinde kalan çekirdek beton alanı
= Herhangi bir katta, gözönüne alınan deprem doğrultusunda etkili kesme alanı
= Herhangi bir katta, gözönüne alınan deprem doğrultusuna paralel doğrultuda perde olarak çalışan taşıyıcı sistem elemanlarının enkesit alanlarının toplamı
= Spiral/Sargı donatısının enkesit alanı
= Binanın tüm katlarının plan alanlarının toplamı
= Kolon-kiriş düğüm noktasının bir tarafında, kirişin negatif momentini karşılamak için üste konulan çekme donatısının toplam alanı
 
As2
 
= Kolon-kiriş düğüm noktasının
 
As1 ’e göre öbür tarafında, kirişin pozitif momentini
 
 
Asa Asb Asd Ash
 
 
Aw
 
karşılamak için alta konulan çekme donatısının toplam alanı
=  Aktarma donatısı
=  Bağlantı donatısı
= Bağ kirişinde çapraz donatı demetinin her birinin toplam alanı
= s enine donatı aralığına karşı gelen yükseklik boyunca, kolonda veya perde uç bölgesindeki tüm etriye kollarının ve çirozların enkesit alanı değerlerinin gözönüne alınan bk ’ya dik doğrultudaki izdüşümlerinin toplamı
= Kolon enkesiti etkin gövde alanı (depreme dik doğrultudaki kolon çıkıntılarının alanı hariç)
 
 Aw
 
= Herhangi bir katta, kolon enkesiti etkin gövde alanları
 
Aw ’ların toplamı
 
Awp
 
= Zımbalama çevresi üzeinde bulunan düşey zımbalama donatılarının (etriye kollarının veya kayma kamalarının) toplam kesit alanı
 
a = Kolonda veya perde uç bölgesinde etriye kollarının ve/veya çirozların arasındaki
yatay mesafe
bj = Gözönüne alınan deprem doğrultusunda, birleşim bölgesine saplanan kirişin kolonla aynı genişlikte olması veya kolonun her iki yanından da taşması durumunda kolon genişliği, aksi durumda kirişin düşey orta ekseninden itibaren kolon kenarlarına olan mesafelerden küçük olanının iki katı (kiriş genişliği ile birleşimin yüksekliğinin toplamını aşamaz)
 
bk = Birbirine dik yatay doğrultuların her biri için, kolon veya perde uç bölgesi çekirdeğinin enkesit boyutu (en dıştaki enine donatı eksenleri arasındaki mesafe)
bw = Kirişin gövde genişliği, perdenin gövde kalınlığı
D = Dairesel kolonun göbek çapı (spiral/sargı donatısı eksenleri arasındaki mesafe)
D = Dayanım Fazlalığı Katsayısı
d = Kirişin faydalı yüksekliği
E = Deprem etkisi
 
fcd fck fctd f yd f yk
f ywd f ywk Hcr H w
 
= Betonun tasarım basınç dayanımı
= Betonun karakteristik silindir basınç dayanımı
= Betonun tasarım çekme dayanımı
= Boyuna donatının tasarım akma dayanımı
= Boyuna donatının karakteristik akma dayanımı
= Enine donatının tasarım akma dayanımı
= Enine donatının karakteristik akma dayanımı
= Perde kritik yüksekliği
= Temel üstünden veya zemin kat döşemesinden itibaren ölçülen toplam perde yüksekliği
 
G = Sabit yük etkisi
h = Kolonun gözönüne alınan deprem doğrultusundaki enkesit boyutu
 
hk
b
n
 
w
M a
 
(M d )t
 
= Kiriş yüksekliği
= TS 500’de çekme donatısı için verilen kenetlenme boyu
= Kolonun kirişler arasında kalan serbest yüksekliği, kirişin kolon veya perde yüzleri arasında kalan serbest açıklığı
= Perdenin veya bağ kirişli perde parçasının plandaki uzunluğu
= Kolonun serbest yüksekliğinin alt ucunda, kolon kesme kuvvetinin hesabında esas alınan moment
= Perdenin taban kesitinde yük katsayıları ile çarpılmış düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altında hesaplanan moment
 
M pa
 
= Kolonun serbest yüksekliğinin alt ucunda
 
fck , f yk
 
ve çeliğin dayanım artışı
 
gözönüne alınarak hesaplanan moment kapasitesi
 
M pi
 
= Kirişin sol ucu i’deki kolon yüzünde
 
fck , f yk
 
ve çeliğin dayanım artışı gözönüne
 
alınarak hesaplanan pozitif veya negatif moment kapasitesi
 
M pj
 
= Kirişin sağ ucu j’deki kolon yüzünde
 
fck , f yk
 
ve çeliğin dayanım artışı gözönüne
 
 
 M p
 
alınarak hesaplanan negatif veya pozitif moment kapasitesi
= Düğüm noktasına birleşen kirişlerin düğümün aynı yöndeki dönmesine karşı gelen moment kapasitelerinin toplamı
 
M pü
 
= Kolonun serbest yüksekliğinin üst ucunda
 
fck , f yk
 
ve çeliğin dayanım artışı
 
gözönüne alınarak hesaplanan moment kapasitesi
 
(M p )t
 
= Perdenin taban kesitinde
 
fck , fyk ve çeliğin dayanım artışı gözönüne alınarak
 
 
M ra
 
hesaplanan moment kapasitesi
= Kolonun veya perdenin serbest yüksekliğinin alt ucunda hesaplanan taşıma gücü momenti
 
 
fcd ve
 
 
fyd ’ye göre
 
M ri
 
M rj
 
= Kirişin sol ucu i’deki kolon veya perde yüzünde
pozitif veya negatif taşıma gücü momenti
= Kirişin sağ ucu j’deki kolon veya perde yüzünde
negatif veya pozitif taşıma gücü momenti
 
fcd  ve
 
fcd  ve
 
fyd ’ye göre hesaplanan
 
fyd ’ye göre hesaplanan
 
(M r )t
 
= Perdenin taban kesitinde
 
fcd ve
 
fyd ’ye göre hesaplanan taşıma gücü momenti
 
M rü
 
= Kolonun veya perdenin serbest yüksekliğinin üst ucunda hesaplanan taşıma gücü momenti
 
fcd ve
 
fyd ’ye göre
 
M ü Nd Ndm
 
= Kolonun serbest yüksekliğinin üst ucunda, kolon kesme kuvvetinin hesabında esas alınan moment
= Yük katsayıları ile çarpılmış düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altında hesaplanan eksenel kuvvet
= Düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altında (TS 498'de hareketli yükler
için tanımlanmış olan hareketli yük azaltma katsayıları da dikkate alınarak) hesaplanan eksenel basınç kuvvetlerinin en büyüğü
 
Q = Hareketli yük etkisi
s = Enine donatı aralığı, spiral/sargı donatı adımı
 
up Vc Vd
Vdy Ve Vik Vis
Vkol Vr
 
= Döşemede zımbalama çevresi
= Betonun kesme kuvveti dayanımına katkısı
= Yük katsayıları ile çarpılmış düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi
altında hesaplanan kesme kuvveti
= Kirişin herhangi bir kesitinde yük katsayıları ile çarpılmamış düşey yüklerden meydana gelen basit kiriş kesme kuvveti
= Kolon, kiriş, birleşim bölgesi ve perdede enine donatı hesabında esas alınan
kesme kuvveti
= Binanın i’inci katındaki tüm kolonlarda gözönüne alınan deprem doğrultusunda
Bölüm 4’e göre hesaplanan kesme kuvvetlerinin toplamı
= Binanın i’inci katında, Denk.7.3’ün hem alttaki hem de üstteki düğüm noktalarında sağlandığı kolonlarda, gözönüne alınan deprem doğrultusunda
Bölüm 4’e göre hesaplanan kesme kuvvetlerinin toplamı
= Düğüm noktasının üstünde ve altında Bölüm 4’e göre hesaplanan kolon kesme
kuvvetlerinin küçük olanı
= Kolon, kiriş veya perde kesitinin kesme kuvveti dayanımı
 
Vt
Vyi
 
= Bölüm 4’e göre binaya etkiyen toplam deprem yükü (taban kesme kuvveti)
= Depremli durumda düşey yükler altında basit kiriş mesnet kesme kuvveti
 
i = Herhangi bir i’inci katta hesaplanan Vis /Vik
 
oranı
 
v = Perdede kesme kuvveti dinamik büyütme katsayısı
= Donatı çapı
= Bağ kirişinde kullanılan çapraz donatı demetinin yatayla yaptığı açı
= Kiriş mesnedinde üstteki veya alttaki çekme donatısı oranı
= Kesme sürtünmesi katsayısı
 
s =  Kolonda spiral donatının hacimsel oranı s  =  4Aos
 
(Ds)
 
sh
 
= Perdede yatay gövde donatılarının hacimsel oranı sh )min =0.0025]
 
 
7.1. KAPSAM
 
7.1.1 – Deprem etkisi altındaki betonarme binaların taşıyıcı sistem elemanlarının boyutlandırılması ve donatılması, bu konuda yürürlükte olan ilgili standart ve yönetmeliklerle birlikte, öncelikle bu bölümde belirtilen kurallara göre yapılacaktır. Betonarme bina temelleri ile ilgili kurallar Bölüm 16’da verilmiştir.
 
7.1.2 – Bu bölümün kapsamı içindeki betonarme binaların yatay yük taşıyıcı sistemleri; sadece çerçevelerden, sadece perdelerden veya çerçeve ve perdelerin birleşiminden oluşabilir.
 
7.1.3 – Beton sınıfı C80’den daha yüksek olan betonarme binalar bu yönetmeliğin kapsamı dışındadır. Ayrıca, taşıyıcı sistem elemanlarında donatı olarak çelik profillerin kullanıldığı çelik-betonarme kompozit kolonlar bu bölümün kapsamı dışında olup, Bölüm 9’da verilen kurallara tabidir.
 
7.2. GENEL KURALLAR
 
7.2.1. Betonarme Taşıyıcı Sistemlerin Sınıflandırılması
 
Depreme karşı davranışları bakımından, betonarme binaların yatay yük taşıyıcı sistemleri,
7.2.1.1 , 7.2.1.2, 7.2.1.3’te tanımlanan üç sınıfa ayrılmıştır.
 
7.2.1.1 – Aşağıda (a), (b) ve (c)’de belirtilen betonarme taşıyıcı sistemler, Süneklik Düzeyi Yüksek Sistemler olarak tanımlanmıştır:
(a) 7.3, 7.4 ve 7.5’te belirtilen kurallara göre boyutlandırılarak donatılan kolon ve kirişlerin oluşturduğu çerçeve türü taşıyıcı sistemler,
(b) 7.6’ya göre boyutlandırılarak donatılmış boşluksuz veya boşluklu (bağ kirişli) perdelerden oluşan taşıyıcı sistemler,
(c) Yukarıda (a) ve (b)’deki iki tür sistemin birleşiminden oluşturulan perdeli-çerçeveli taşıyıcı
sistemler.
 
7.2.1.2 – Aşağıda (a), (b) ve (c)’de belirtilen betonarme taşıyıcı sistemler, Süneklik Düzeyi Sınırlı Sistemler olarak tanımlanmıştır:
 
(a) 7.7, 7.8 ve 7.9’da belirtilen kurallara göre boyutlandırılarak donatılan kolon ve kirişlerin oluşturduğu çerçeve türü taşıyıcı sistemler,
(b) 7.10’a göre boyutlandırılarak donatılmış boşluksuz perdelerden oluşan taşıyıcı sistemler,
(c) Yukarıda (a) ve (b)’deki iki tür sistemin birleşiminden oluşturulan perdeli-çerçeveli taşıyıcı
sistemler.
 
7.2.1.3 – Süneklik Düzeyi Karma Taşıyıcı Sistemler süneklik düzeyi sınırlı çerçeve taşıyıcı sistemlerinin süneklik düzeyi yüksek betonarme perdeler ile birlikte kullanılması ile oluşturulan sistemlerdir.
 
7.2.1.4 – Süneklik düzeyi yüksek, sınırlı ve karma taşıyıcı sistemlere ilişkin koşullar 4.3.4’te
verilmiştir.
 
7.2.2. İlgili Standartlar
 
Bu bölümün kapsamı içinde bulunan yerinde dökme betonarme taşıyıcı sistemler, bu Bölüm’de belirtilen kurallar ile birlikte, Bölüm 2, 3, 4 ve 5’teki hesap kuralları, TS 498’de öngörülen yükler, TS 500, TS 708 ve TS EN 13670’deki kurallar kullanılarak projelendirileceklerdir. İlgili standartlarda verilen kuralların farklı olduğu özel durumlarda, bu bölümdeki kurallar esas alınacaktır.
 
7.2.3. Taşıyıcı Sistem Hesabında Kullanılacak Kesit Rijitlikleri
 
Taşıyıcı sistem hesabında 4.5.8’de verilen taşıyıcı sistem elemanlarının etkin kesit rijitlikleri kullanılacaktır.
 
7.2.4. Kesit Hesaplarında Kullanılacak Yöntem
 
Bu bölüm kapsamında betonarme elemanların depreme dayanıklı olarak boyutlandırılmasında ve donatı hesaplarında TS 500’de verilen kabuller, betonda oluşan gerilme dağılımı ve elastisite modülünün kullanılması zorunludur. C50’den daha yüksek beton sınıflarının kullanıldığı durumlarda kesitlerin eğilme momenti ve eksenel yük altındaki taşıma gücü hesaplarında betonda oluşan gerilme dağılımı ve elastisite modulü TS EN 1992-1’de verilen şekilde kullanılacaktır.
 
7.2.5. Malzeme
 
7.2.5.1 – Bu Yönetmelik kapsamında yapılacak tüm betonarme binalarda C25’ten daha düşük dayanımlı beton kullanılamaz.
 
7.2.5.2 – Bu Yönetmelik kapsamında yapılacak tüm betonarme binalarda, TS 500’deki tanıma göre nitelik denetimli, bakımı yapılmış ve vibratörle yerleştirilmiş beton kullanılması zorunludur. Ancak, kendiliğinden yerleşen beton da kullanılabilir.
 
7.2.5.3 – Deprem etkisini karşılayacak betonarme elemanlarda;
(a) TS EN 206’da verilen betonlardan C25 ila C80 beton sınıfları kullanılacaktır. Özel amaçlarla kullanım için beton basınç dayanımının 28 günden farklı yaşlarda tayin edilmesine ihtiyaç duyulması halinde TS EN 206 esas alınacaktır.
(b) TS 708’de verilen B420C ve B500C nervürlü donatı çelikleri kullanılacaktır. TS 708’de verilen koşullara ek olarak, “çekme dayanımı/akma dayanımı” oranının 1.35 değerinden küçük
 
olması ( Rm /Re <1.35 ) ve eşdeğer karbon oranının %0.55’i geçmemesi koşulu ile S420 beton çeliği de kullanılabilir.
7.2.6. Donatılarının Kenetlenme Boyu
 
Bu bölümde aksi belirtilmedikçe, betonarme donatıları için gerekli kenetlenme boyları TS 500’de verilen kurallara göre hesaplanacaktır.
 
7.2.7. Kaynaklı, Manşonlu ve Kimyasal Ankrajlı Ek ve Bağlantılar
 
7.2.7.1 – Boyuna donatıların bindirmeli kaynaklı eklerinin ilgili kuruluşlardan sertifikalı kaynakçılar tarafından yapılması zorunludur. Küt kaynak eklerine izin verilmez. Kaynak yapılacak donatı çeliğinin karbon eşdeğeri TS 500’de verilen %0.50 sınır değerini aşmayacaktır.
 
7.2.7.2 – Kaynaklı ve manşonlu boyuna donatı eklerinin monotonik ve tekrarlı yükler altında yeterli performansa sahip olduğu Bölüm 8 EK 8A’da verilen kurallar, uluslararası standart ve yönetmelikler esas alınarak belgelendirilecektir. Ekin, deneyle bulunan karakteristik kopma dayanımı, eklenen donatı çubuklarının, manşonlu ek halinde net kesit alanı dikkate alınmak üzere, TS 500’de verilen karakteristik kopma dayanımından daha düşük olmayacaktır.
 
7.2.7.3 – Enine donatıların boyuna donatılara kaynakla bağlanmasına izin verilmez.
 
7.2.7.4 – Çelik pencere ve kapı kasalarının, dübellerin, bağlantı plakalarının, tesisat elemanlarının, makine ve teçhizatın boyuna ve enine betonarme donatılarına kaynakla bağlanmasına izin verilmez.
 
7.2.7.5 – Filiz ekimi ve donatı eklerinin tasarımı ve uygulamasında uluslararası geçerliliği kabul edilen standart ve yönetmelik gibi teknik düzenlemeler kullanılacaktır.
 
7.2.8. Özel Deprem Etriyeleri ve Çirozları
 
Süneklik düzeyi yüksek veya süneklik düzeyi sınırlı olan tüm betonarme sistemlerin kolonlarında, kolon-kiriş birleşim bölgelerinde, perde uç bölgelerinde ve kiriş sarılma bölgelerinde kullanılan etriyeler özel deprem etriyesi, çirozlar ise özel deprem çirozu olarak düzenlenecektir. Özel deprem etriye ve çirozlarının sağlaması gerekli koşullar Şekil 7.1’de verilmiştir.
 
7.2.8.1 – Özel deprem etriyelerinin her iki ucunda mutlaka 135 derece kıvrımlı kancalar bulunacaktır. Özel deprem çirozlarında ise bir uçta 90 derece kıvrımlı kanca yapılabilir. Bu durumda kolonun veya perdenin bir yüzünde, kanca kıvrımları 135 derece ve 90 derece olan çirozlar hem yatay hem de düşey doğrultuda şaşırtmalı olarak düzenlenecektir. 135 derece kıvrımlı kancaların,    enine donatı çapını göstermek üzere, iç büküm çapı en az  5 olacaktır.
Kancaların uç düz boyu kıvrımdaki son teğet noktasından itibaren, nervürlü çubuklarda  6 ve
80 mm’den küçük alınmayacaktır (Şekil 7.1).
 
7.2.8.2 – Özel deprem etriyeleri boyuna donatıyı dıştan kavrayacak ve kancaları aynı boyuna donatı etrafında kapanacaktır. Özel deprem çirozlarının çapı ve aralığı, etriyelerin çap ve aralığı ile aynı olacaktır. Çirozlar, her iki uçlarında mutlaka boyuna donatıları ve dış etriyeyi saracaktır. Etriyeler ve çirozlar beton dökülürken yerlerinden kaymayacak biçimde boyuna donatılara sıkıca bağlanacaktır.
 
       
 
 
 
 
o
135
 
 
 
 
Nervürlü donatı
 
 
 
Şekil 7.1
 
7.3. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK KOLONLAR
 
7.3.1. Enkesit Koşulları
 
7.3.1.1 – Dikdörtgen kesitli kolonların en küçük enkesit boyutu 300 mm’den ve dairesel kolonların çapı 350 mm’den küçük olmayacaktır.
 
 
7.3.1.2 – Kolonun brüt enkesit alanı,
 
Ndm
 
TS 498'de hareketli yükler için tanımlanmış olan
 
hareketli yük azaltma katsayıları da dikkate alınarak,  G  ve Q  düşey yükler ve  E  deprem
etkisinin ortak etkisi  G  Q  E   altında hesaplanan  eksenel  basınç kuvvetlerinin en   büyüğü
 
olmak üzere,
 
Ac  Ndm /(0.40 fck )
 
koşulunu sağlayacaktır.
 
 
7.3.2. Boyuna Donatı Koşulları
 
7.3.2.1 – Kolonlarda boyuna donatı alanı, brüt kesitin %1’inden az, %4’ünden daha büyük
 
olmayacaktır. Kolonlarda kullanılmayacaktır.
 
14
 
den daha ince ve dairesel kolonlarda 6 adetten daha az donatı
 
 
7.3.2.2 – Bindirmeli ek yapılan kesitlerde toplam boyuna donatı oranı %6’yı geçmeyecektir.
 
7.3.3. Boyuna Donatının Düzenlenmesi
 
7.3.3.1 – Kolon boyuna donatılarının bindirmeli ekleri, kolonun serbest yüksekliğinin orta üçte birlik bölgesinde yapılacaktır. Bindirmeli ekinin boyu b ’den küçük olmayacaktır. Bindirmeli ek boyunca yerleştirilecek enine donatıların aralığı kolonun en küçük boyutunun 1/3’ünden ve 150 mm’den büyük olmayacaktır.
7.3.3.2 – Katlar arasında kolon kesitinin değişmesi durumunda, boyuna donatının kolon-kiriş birleşim bölgesi içinde düşeye göre eğimi 1/6’dan daha büyük olmayacaktır. Kesit değişiminin daha büyük olması durumunda veya en üst kat kolonlarında; alttaki kolonun boyuna donatısının
 
karşı taraftaki kirişin içindeki kenetlenme boyu, TS 500’de çekme donatısı için verilen
 
kenetlenme boyu
 
1.5 b ’den ve 40  ’den daha kısa alınmayacaktır. Karşı tarafta kiriş
 
bulunmadığı durumlarda kenetlenme, gerekirse kolonun karşı yüzünde aşağıya doğru kıvrım yapılarak sağlanacaktır. 90 derecelik yatay kancanın veya aşağıya kıvrılan düşey kancanın boyu en az 12  olacaktır (Şekil 7.2).
 
7.3.3.3 – Yanyana boyuna donatılarda yapılan manşonlu veya kaynaklı eklerin arasındaki boyuna mesafe 600 mm’den az olmayacaktır.
 
7.3.4. Enine Donatı Koşulları
 
7.3.7.6’ya göre daha elverişsiz bir durum elde edilmedikçe, kolonlarda kullanılacak minimum enine donatıya ilişkin koşullar, kolon sarılma bölgeleri için 7.3.4.1’de ve kolon orta bölgesi için 7.3.4.2’de verilmiştir (Şekil 7.3). Tüm kolon boyunca, 7.2.8’de tanımlanan özel deprem etriyeleri ve özel deprem çirozları kullanılacaktır.
 
7.3.4.1 – Her bir kolonun alt ve üst uçlarında özel sarılma bölgeleri oluşturulacaktır. Sarılma bölgelerinin her birinin uzunluğu, döşeme üst kotundan yukarıya doğru veya kolona bağlanan yüksekliği en büyük kirişin alt yüzünden başlayarak aşağıya doğru ölçülmek üzere, kolon serbest yüksekliğinin 1/6’sından, kolon en büyük kesit boyutunun 1.5 katından ve 500 mm’den, daha küçük olmayacaktır. Konsol kolonlarda sarılma bölgesi kolon alt ucunda oluşturulacak ve uzunluğu kolon büyük boyutunun iki katından daha küçük alınmayacaktır. Sarılma bölgelerinde kullanılacak enine donatıya ilişkin koşullar aşağıda (a) ila (d)’de verilmiştir. Bu donatılar temelin içinde kolonun minimum boyutundan küçük olmayan bir yükseklik boyunca devam ettirilecektir. Ancak, çanak temellere mesnetlenen kolonlarda, sarılma bölgesindeki enine donatı çanak yüksekliği boyunca devam ettirilecektir.
(a) Sarılma bölgelerinde 8 ’den küçük çaplı enine donatı kullanılmayacaktır. Bu bölgede,
boyuna doğrultudaki etriye ve çiroz aralığı en küçük kesit boyutunun 1/3 ünden, 150 mm’den daha büyük, boyuna donatı çapının altı katından daha büyük, 50 mm’den daha küçük olmayacaktır. Etriye kollarının ve/veya çirozların arasındaki yatay mesafe, a, etriye çapının 25 katından daha büyük alınmayacaktır. Sürekli dairesel spirallerin adımı, göbek çapının 1/5’inden ve 80 mm’den daha büyük olmayacaktır. Dairesel kolonlarda tüm sargı donatısı çevreye yerleştirilen çembersel enine donatı ile sağlanacaktır.
 
 
(b) Etriyeli kolonlarda
 
Nd  0.20 Ac
 
fck
 
(basınç) olması durumunda sarılma bölgelerindeki
 
minimum toplam enine donatı alanı, Denk.(7.1)’de verilen koşulların elverişsiz olanını
 
sağlayacak şekilde hesaplanacaktır. Bu hesapta kolonun çekirdek boyutu için ayrı ayrı gözönüne alınacaktır (Şekil 7.3):
Ash  0.30 sbk[(Ac / Ack ) 1](fck / fywk )
Ash  0.075 sbk (fck / fywk )
 
bk , her iki doğrultu
 
 
(7.1)
 
(c) Dairesel donatılı kolonlarda
 
Nd  0.20Ac fck
 
(basınç) olması durumunda sarılma
 
bölgelerindeki enine donatının minimum hacimsel oranı, Denk.(7.2)’deki koşulların elverişsiz olanını sağlayacak şekilde hesaplanacaktır.
s  0.45 [(Ac / Ack ) 1](fck / fywk )
 
   0.12 (f / f )
 
(7.2)
 
s ck ywk
 
(d) Nd  0.20 Ac
 
fck
 
olması durumunda, kolon sarılma bölgelerinde Denk.(7.1) ve Denk.(7.2)
 
ile verilen enine donatıların en az 2/3’ü, minimum enine donatı olarak kullanılacaktır.
 
 
 
 
 
 
 
c
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
(a  b)  1.5b (a  b)  40 b  12
 
e  1.5b
e  40
 
Şekil 7.2
 
(a  b  c)  1.5b (a  b  c)  40 c  12
 
 
7.3.4.2 – Kolon orta bölgesi, kolonun alt ve üst uçlarında tanımlanan sarılma bölgeleri arasında
kalan bölgedir (Şekil 7.3). Kolon orta bölgesinde 8 ’den küçük çaplı enine donatı
kullanılmayacaktır. Kolon boyunca etriye, çiroz veya spiral aralığı, en küçük enkesit boyutunun yarısından ve 200 mm’den daha büyük alınmayacaktır. Etriye kollarının ve/veya çirozların arasındaki yatay mesafe, a ,etriye çapının 25 katından daha fazla olmayacaktır.
 
7.3.5. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulu
 
7.3.5.1 – Sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleşiminden oluşan taşıyıcı sistemlerde, her bir kolon-kiriş düğüm noktasına birleşen kolonların taşıma gücü momentlerinin toplamı, o düğüm noktasına birleşen kirişlerin kolon yüzündeki kesitlerindeki taşıma gücü momentleri toplamından en az %20 daha büyük olacaktır (Şekil 7.4):
 
(M ra + M rü )  1.2 (M ri + M rj )
 
(7.3)
 
 
7.3.5.2 – Denk.(7.3), her bir deprem doğrultusunda ve depremin her iki yönü için elverişsiz sonuç verecek şekilde ayrı ayrı uygulanacaktır (Şekil 7.4). Kolon taşıma gücü momentlerinin
 
hesabında, depremin yönü ile uyumlu olarak bu momentleri en küçük yapan kuvvetleri gözönüne alınacaktır.
 
Nd eksenel
 
7.3.5.3 – Denk.(7.3)’ün uygulanmasına ilişkin özel durumlar aşağıda (a), (b) ve (c)’de
belirtilmiştir:
 
 
 
 
Şekil 7.3
 
(a) Düğüm noktasına birleşen kolonların her ikisinde de
Denk.(7.3)’ün sağlanması zorunlu değildir.
 
 
Nd  0.10 Ac
 
 
 
fck
 
 
 
olması durumunda,
 
(b) Tek katlı binalarda ve çok katlı binaların kolonları üst kata devam etmeyen düğüm noktalarında Denk.(7.3)’ün sağlanıp sağlanmadığına bakılmayacaktır.
(c) Kirişlerin saplandığı perdenin zayıf doğrultuda kolon gibi çalışması durumunda,
Denk.(7.3)’ün sağlanıp sağlanmadığına bakılmayacaktır.
 
 
 
 
 
 
 
j
 
 
 
 
 
 
 
Şekil 7.4
 
7.3.6. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulunun Bazı Kolonlarda Sağlanamaması Durumu
 
7.3.6.1 – Sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleşiminden oluşan taşıyıcı sistemlerde, gözönüne alınan deprem doğrultusunda binanın herhangi bir i’inci katında, Denk.(7.4)’ün sağlanması koşulu ile, ilgili katın alt ve/veya üstündeki bazı düğüm noktalarında Denk.(7.3)’ün sağlanamamış olmasına izin verilebilir.
 
i  Vis /Vik
 
 0.70
 
(7.4)
 
Nd  0.10 Ac
 
fck
 
koşulunu sağlayan kolonların uçlarında, Denk. (7.3) sağlanmasa bile, bu
 
kolonlar da Vis ’nin hesabında gözönüne alınabilir.
7.3.6.2 – Denk.(7.4)’ün sağlanması durumunda, 0.70  i  1.0 aralığında, Denk. (7.3)’ün hem alttaki, hem de üstteki düğüm noktalarında sağlandığı kolonlara etkiyen eğilme momentleri ve kesme kuvvetleri (1 / i ) oranı ile çarpılarak arttırılacaktır. Denk. (7.3)’ü sağlamayan kolonlar, kesitlerinde oluşan düşey yük ve deprem etkileri altında donatılacaktır.
 
7.3.6.3 – Herhangi bir katta Denk.(7.4)’ün sağlanamaması durumunda, sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleşiminden oluşan taşıyıcı sistemlerdeki tüm çerçeveler Tablo 4.1’e göre süneklik düzeyi sınırlı çerçeve olarak gözönüne alınacaktır. 7.2.1.3’te belirtildiği üzere süneklik düzeyi sınırlı çerçevelerin, süneklik düzeyi yüksek perdelerle bir arada süneklik düzeyi karma sistemler olarak kullanılması da mümkündür.
 
7.3.7. Kolonların Kesme Güvenliği
 
 
7.3.7.1 – Kolonlarda enine donatı hesabına esas alınacak kesme kuvveti hesaplanacaktır.
 
Ve , Denk. (7.5) ile
 
Ve = (M a + Mü ) / n
 
(7.5)
 
Denk.(7.5)’teki   M a ve M ü ’nün hesaplanması için, kolonun alt ve/veya üst uçlarında
Denk.(7.3)’un sağlanması durumunda 7.3.7.2, sağlanamaması durumunda ise, 7.3.7.3 uygulanacaktır (Şekil 7.5). Düşey yükler ile birlikte D ile artırılmış depremden hesaplanan kesme kuvvetinin toplamının, Denk. (7.5) ile hesaplanan Ve ’den küçük olması durumunda, Ve yerine bu kesme kuvveti kullanılacaktır.
 
Şekil 7.5
 
7.3.7.2 – Denk.(7.3)’ün sağlandığı düğüm noktasına birleşen kirişlerin uçlarındaki moment kapasitelerinin toplamı olan  M p momenti hesaplanacaktır:
 
 
 M p = M pi  M pj
 
 
(7.6)
 
Daha kesin hesap yapılmadığı durumlarda,
 
M pi  1.4M ri
 
ve M pj  1.4M rj
 
alınabilir.
 
 M p
 
momenti,  kolonların  düğüm  noktasına birleşen  uçlarında Bölüm  4’e  göre  elde  edilen
momentler oranında kolonlara dağıtılacak ve dağıtım sonucunda ilgili kolonun alt veya üst
 
ucunda elde edilen moment, Denk.(7.5)’te
 
M a veya M ü
 
olarak gözönüne alınacaktır.
 
Depremin her iki yönü için Denk.(7.6) ayrı ayrı uygulanacak ve her bir doğrultuda elde edilen
 
en büyük  M p
 
değeri dağıtımda esas alınacaktır.
 
 
 
Denk.(7.3)’ün sağlanmış olmasına karşın Denk.(7.5)’teki tarafta kalmak üzere, 7.3.7.3’e göre de yapılabilir.
 
M a veya
 
M ü ’nün hesabı, güvenli
 
 
7.3.7.3 – Denk.(7.3)’ün sağlanamadığı düğüm noktasına birleşen kolonların uçlarındaki momentler, kolonların moment kapasiteleri olarak hesaplanacak ve Denk. (7.5)’te M a ve/veya
M ü   olarak kullanılacaktır.  Moment kapasiteleri,  daha kesin hesap  yapılmadığı durumlarda,
 
M pa  1.4M ra
 
ve M pü  1.4M rü
 
olarak alınabilir.
 
M pa ve
 
M pü
 
momentlerinin hesabında,
 
depremin yönü ile uyumlu olarak bu momentleri en büyük yapan
gözönüne alınacaktır.
 
Nd eksenel kuvvetleri
 
 
 
7.3.7.4 – Temele bağlanan kolonların alt ucundaki M a
kapasiteleri olarak hesaplanacaktır.
 
momenti de, 7.3.7.3’e göre moment
 
 
 
7.3.7.5 – Denk.(7.5) ile hesaplanan kesme kuvveti,
 
Ve , yük katsayıları ile çarpılmış düşey
 
yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altında hesaplanan kesme kuvveti Vd ’den daha küçük alınmayacak ve ayrıca Denk.(7.7) ile verilen koşulları sağlayacaktır. Denk.(7.7)’deki ikinci koşulun sağlanamaması durumunda, kesit boyutları gerektiği kadar büyültülerek deprem hesabı tekrarlanacaktır.
 
Ve  Vr
Ve  0.85Aw
 
 
(7.7)
 
 
 
7.3.7.6 – Kolon enine donatısının Ve
 
kesme kuvvetine göre hesabında, betonun kesme
 
dayanımına katkısı,
 
Vc , TS 500’e göre belirlenecektir. Ancak, 7.3.4.1’de tanımlanan kolon
 
sarılma bölgelerindeki enine donatının hesabında, sadece deprem yüklerinden oluşan kesme
kuvvetinin depremli durumdaki toplam kesme kuvvetinin yarısından daha büyük olması ve aynı
 
zamanda Nd  0.05Ac fck Vc  0 alınacaktır.
 
koşulunun sağlanması halinde, betonun kesme dayanımına katkısı
 
 
7.3.8. Kısa Kolonlara İlişkin Koşullar
 
Kısa kolonlar, taşıyıcı sistem nedeni ile veya dolgu duvarlarında kolonlar arasında bırakılan boşluklar nedeni ile oluşabilirler (Şekil 7.6). Kısa kolon oluşumunun engellenemediği durumlarda, enine donatı hesabına esas alınacak kesme kuvveti Denk.(7.5) ile hesaplanacaktır.
 
Denk.(7.5)’teki eğilme momentleri, kısa kolonun alt ve üst uçlarında
 
M a  1.4M ra ve
 
Mü  1.4M rü
 
olarak hesaplanacak,
 
n ise kısa kolonun serbest boyu olarak alınacak ve
 
hesaplanan kesme kuvveti Denk.(7.7)’de verilen koşulları sağlayacaktır. Kısa kolonun tüm boyunca, 7.3.4.1’de kolonların sarılma bölgeleri için tanımlanan minimum enine donatı ve yerleştirme koşulları uygulanacaktır. Dolgu duvarlarının kolonlara tamamen bitişik olması durumunda kısa kolon durumuna dönüşen kolonlarda, enine donatılar tüm kat yüksekliğince devam ettirilecektir (Şekil 7.6).
 
 
 
 
Şekil 7.6
 
7.4. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK KİRİŞLER
 
7.4.1. Enkesit Koşulları
 
7.4.1.1 – Kolonlarla birlikte çerçeve oluşturan veya perdelere kendi düzlemleri içinde bağlanan kirişlerin enkesit boyutlarına ilişkin koşullar aşağıda (a) ila (d)’de verilmiştir:
(a) Kiriş gövde genişliği en az 250 mm olacaktır. Kiriş gövde genişliği, kiriş yüksekliği ile kirişin birleştiği kolonun veya perdenin kirişe dik genişliğinin toplamını geçmeyecektir.
 
(b) Kiriş yüksekliği, döşeme kalınlığının 3 katından ve 300 mm’den daha az olmayacaktır. Bu şartı sağlamayan elemanlar, çözümlemede döşeme elemanları ile beraber modellenecek, kiriş gibi donatılacak, ancak çerçeve kirişi olarak kabul edilmeyecektir. Ayrıca, kiriş yüksekliği kiriş gövde genişliğinin 3.5 katından fazla olmayacaktır.
 
(c) Kiriş yüksekliği, serbest açıklığın 1/4 ’ünden daha fazla olduğu durumda kiriş gövdesinin her iki yüzüne, kiriş yüksekliği boyunca boyuna gövde donatısı konulacaktır. Toplam boyuna gövde donatısı alanı, sağ veya sol mesnet kesitlerinde üst ve alt boyuna donatı alanları toplamının en büyüğünün %30’undan daha az olmayacaktır. Gövde donatısı çapı 12 mm’den az, aralığı ise 300 mm’den fazla olmayacaktır. Kiriş yüksekliği boyunca 600 mm’yi ve kiriş ekseni boyunca 400 mm’yi geçmeyen aralıklarla yatay gövde çirozları konulacaktır. Boyuna donatıların kenetlenmesine benzer biçimde, gövde donatılarının kenetlenmesi için de 7.4.3.1’in
(b) ve (c) paragrafları uygulanacaktır.
 
(d) Kiriş genişliği ve yüksekliği ile ilgili olarak yukarıda (a), (b) ve (c)’de belirtilen sınırlamalar, kolonlara mafsallı olarak bağlanan betonarme kirişler, bağ kirişli (boşluklu) perdelerin bağ kirişleri ve çerçeve kirişlerine kolon-kiriş düğüm noktaları dışında saplanan ikincil kirişler için zorunlu değildir.
 
7.4.1.2 – Kiriş olarak boyutlandırılıp donatılacak taşıyıcı sistem elemanlarında, tasarım eksenel
 
basınç kuvvetinin
 
Nd  0.10 Ac
 
fck
 
koşulunu sağlaması zorunludur. Aksi durumda, bu
 
elemanlar 7.3’e göre kolon olarak boyutlandırılıp donatılacaktır.
 
7.4.2. Boyuna Donatı Koşulları
 
7.4.2.1 – Kiriş mesnetlerinde çekme donatılarının minimum oranı için Denk.(7.8) ile verilen
koşula uyulacaktır.
 
 0.8 fctd / fyd
 
(7.8)
 
 
7.4.2.2 – Boyuna donatıların çapı 12 mm’den küçük olmayacaktır. Kirişin alt ve üstünde en az iki donatı çubuğu, kiriş açıklığı boyunca sürekli olarak bulunacaktır.
 
7.4.2.3 – Deprem Tasarım Sınıfı; DTS  1, 1a ve DTS  2, 2a olan taşıyıcı sistemlerde, kiriş
mesnedindeki alt donatı, aynı mesnetteki üst donatının %50’sinden daha az olamaz. Ancak, diğer durumlarda bu oran %30’a indirilebilir.
 
7.4.2.4 – Açıklık ve mesnetlerdeki çekme donatısı oranı TS 500’de verilen maksimum değerden ve %2’den fazla olmayacaktır.
 
7.4.3. Boyuna Donatının Düzenlenmesi
 
7.4.3.1 – Boyuna donatıların yerleştirilmesi ve kenetlenmesine ilişkin koşullar aşağıda (a), (b)
ve (c)’de verilmiştir (Şekil 7.7):
 
 
En büyük mesnet
üst donatısının en az1/4'ü
 
   
(Diğer yerleştirme kuralları için Bkz.
TS-500)
 
   
 
Komş açıklık donatı
 
mşu klık alt natısı
 
 
 
 
a
 
b
(a+b) >b
a > 0.4b b > 12
b
 
 
 
 
 
Şekil 7.7
 
(a) Kirişin iki ucundaki mesnet üst donatılarının büyük olanının en az 1/4’ü tüm kiriş boyunca sürekli olarak devam ettirilecektir. Mesnet üst donatısının geri kalan kısmı, kiriş boyunca karşılanmamış moment bırakılmamak üzere TS 500’e göre düzenlenecektir.
(b) Kolona birleşen kirişlerin kolonun diğer yüzünde devam etmediği durumlarda kirişlerdeki alt ve üst donatı, kolonun etriyelerle sarılmış çekirdeğinin karşı taraftaki yüzeyine kadar uzatılıp etriyelerin iç tarafından 90 derece bükülecektir. Bu durumda boyuna donatının kolon içinde kalan yatay kısmı ile 90 derece kıvrılan düşey kısmının toplam uzunluğu, TS 500’de öngörülen
 
düz kenetlenme boyu
 
b ’den az olmayacaktır. 90 derecelik kancanın yatay kısmı
 
0.4b ’den,
 
düşey kısmı ise 12 ’den az olmayacaktır. Perdelerde ve a ölçüsünün düz kenetlenme boyu
b ’den ve 50 ’den daha fazla olan kolonlarda, boyuna donatının kenetlenmesi, 90 derecelik
kanca yapılmaksızın düz olarak sağlanabilir.
(c) Her iki taraftan kirişlerin kolonlara birleşmesi durumunda kiriş alt donatıları, açıklığa komşu
olan kolon yüzünden itibaren, 50 ’den az olmamak üzere, en az TS 500'de verilen kenetlenme
 
boyu b
 
kadar uzatılacaktır. Kirişlerdeki yükseklik farkı gibi nedenlerle bu olanağın
 
bulunmadığı durumlarda kenetlenme, yukarıdaki (b) paragrafına göre kirişin kolonun öbür
yüzünde devam etmediği durumlar için tanımlanan biçimde yapılacaktır.
 
7.4.3.2 – Boyuna donatıların eklenmesine ilişkin koşullar aşağıda (a) ve (b)’de verilmiştir:
(a) 7.4.4.’te tanımlanan kiriş sarılma bölgeleri, kolon-kiriş birleşim bölgeleri ve açıklık ortasında alt donatı bölgeleri gibi, donatının akma durumuna ulaşma olasılığı bulunan kritik bölgelerde bindirmeli ek yapılmayacaktır. Bu bölgeler dışında bindirmeli eklerin yapılacağı yerlerde, ek boyunca 7.2.8’de tanımlanan özel deprem etriyeleri kullanılacaktır. Bu etriyelerin aralıkları kiriş yüksekliğinin 1/4’ünü ve 100 mm’yi aşmayacaktır. Üst montaj donatısının açıklıkta sarılma bölgelerinin dışında kalan eklerinde özel deprem etriyeleri kullanılmasına gerek yoktur.
(b) Manşonlu ekler veya bindirmeli kaynak ekleri, bir kesitte ancak birer donatı atlayarak uygulanacak ve birbirine komşu iki ekin merkezleri arasındaki boyuna mesafe 600 mm’den daha az olmayacaktır.
 
7.4.4. Enine Donatı Koşulları
 
Kiriş mesnetlerinde kolon yüzünden itibaren kiriş yüksekliğinin iki katı kadar uzunluktaki
bölge, Sarılma Bölgesi olarak tanımlanır. Bu bölge boyunca 7.2.8’de tanımlanan özel deprem
etriyeleri kullanılacaktır. Sarılma bölgelerinde 8 ’den küçük çaplı enine donatı
kullanılmayacak ve ilk etriyenin kolon yüzüne uzaklığı en çok 50 mm olacaktır. 7.4.5.3’e göre daha elverişsiz bir değer elde edilmedikçe, etriye aralıkları kiriş etkili yüksekliğinin 1/4’ünü, en küçük boyuna donatı çapının sekiz katını ve 150 mm’yi aşmayacaktır (Şekil 7.8). Sarılma bölgesi dışında, TS 500’de verilen enine donatı koşullarına uyulacaktır. Kiriş eksenine dik doğrultuda etriye kolları aralığı 350 mm’yi aşmayacaktır.
 
7.4.5. Kirişlerin Kesme Güvenliği
 
7.4.5.1 – Kirişlerde enine donatı hesabına esas alınacak kesme kuvveti, Ve , depremin soldan sağa veya sağdan sola etkimesi durumları için ayrı ayrı ve elverişsiz sonuç verecek şekilde, Denk.(7.9) ile bulunacaktır (Şekil 7.9).
 
Ve = Vdy ± (M pi + M pj) / n
 
(7.9)
 
Kiriş uçlarındaki moment kapasiteleri,
 
M pi  1.4M ri
 
ve M pj  1.4M rj
 
olarak alınabilir. Düşey
 
yükler ile birlikte depremden hesaplanan D ile artırılmış kesme kuvvetinin toplamının,
 
Denk.(7.9) ile hesaplanan
kullanılacaktır.
 
Ve ’den küçük olması durumunda, Ve
 
yerine bu kesme kuvveti
 
 
 
sk 8 ( = en küçük boyuna donatı çapı) sk 150 mm
 
 
Şekil 7.8
 
7.4.5.2 – 7.4.5.1’e göre hesaplanan kesme kuvveti, Ve
 
 
 
, Denk.(7.10) ile verilen koşulları
 
sağlayacaktır. Denk.(7.10)’daki ikinci koşulun sağlanamaması durumunda, kesit boyutları gerektiği kadar büyültülerek deprem hesabı tekrarlanacaktır.
Ve   Vr
 
Ve  0.85bw d
 
(7.10)
 
 
7.4.5.3 – Kiriş enine donatısının hesabında, betonun kesme dayanımına katkısı, Vc , TS 500’e göre belirlenecektir. Ancak, 7.4.4’te tanımlanan kiriş sarılma bölgelerindeki enine donatının hesabında, sadece deprem yüklerinden oluşan kesme kuvvetinin depremli durumdaki toplam kesme kuvvetinin yarısından daha büyük olması halinde, betonun kesme dayanımına katkısı
 
Vc  0
 
alınacaktır. Çerçeve kirişlerinde pilyelerin kesme dayanımına katkıları gözönüne
 
alınmayacaktır.
 
 
 
 
 
 
 
 
Vdyi
 
 
 
 
 
Vdyj
 
Mpi1.4Mri
 
Mpj1.4 Mrj
 
 
  (Mpi  + Mpj) / ℓn   
Şekil 7.9
 
7.5. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK ÇERÇEVE SİSTEMLERİNDE KOLON BİRLEŞİM BÖLGELERİ
 
7.5.1. Kuşatılmış ve Kuşatılmamış Birleşimler
 
Süneklik düzeyi yüksek kolon ve kirişlerin oluşturduğu çerçeve sistemlerinde kolon-kiriş birleşimleri, aşağıda (a) ve (b)’de tanımlandığı üzere, iki sınıfa ayrılacaktır.
(a) Kirişlerin kolona dört taraftan birleşmesi ve her bir kirişin genişliğinin birleştiği kolon genişliğinin 3/4’ünden daha az olmaması durumunda, kolon-kiriş birleşimi kuşatılmış birleşim olarak tanımlanacaktır.
(b) Yukarıda (a)’daki koşulları sağlamayan tüm birleşimler, kuşatılmamış birleşim olarak
tanımlanacaktır.
 
7.5.2. Kolon-Kiriş Birleşim Bölgelerinin Kesme Güvenliği
 
7.5.2.1 – Gözönüne alınan deprem doğrultusunda kolon-kiriş birleşim bölgelerindeki kesme
kuvveti, Denk.(7.11) ile hesaplanacaktır (Şekil 7.10).
 
Ve = 1.25 fyk (As1  As2 )  Vkol
 
(7.11)
 
Kirişin kolona sadece bir taraftan saplandığı ve öbür tarafta devam etmediği durumlar için
As2  0 alınacaktır.
 
 
Kuşatılmış birleşim koşulları: bw1 ve bw2 > 3b/4
bw3 ve bw4 > 3h/4 (Bkz. 7.5.1)
 
Vkol =min(Va ; Vü ) (Bkz. 7.5.2.1)
 
 
 
bw1 > b ve bw2> b ise bj =b
bw1 < b ve bw2< b ise bj =2min(b1 ;b2 )
 
 
b j < (bw1+h) (bw1< bw2
 
 
için)
 
 
Şekil 7.10
 
7.5.2.2 – Herhangi bir birleşim bölgesinde Denk.(7.11) ile hesaplanan kesme kuvveti, gözönüne alınan deprem doğrultusunda hiçbir zaman Denk. (7.12) ve Denk. (7.13)’de verilen sınırları aşmayacaktır (Şekil 7.10). Bu sınırların aşılması durumunda, kolon ve/veya kiriş kesit boyutları büyültülerek deprem hesabı tekrarlanacaktır.
 
(a) Kuşatılmış birleşimlerde:
 
Ve  1.7 bj h  
 
(7.12)
 
(b) Kuşatılmamış birleşimlerde:
 
Ve  1.0 bj h  
 
(7.13)
 
 
7.5.2.3 – Kolon-kiriş birleşim bölgesindeki minimum enine donatı koşulları aşağıda (a) ve
(b)’de verilmiştir (Şekil 7.3):
(a) Kuşatılmış birleşimlerde, alttaki kolonun sarılma bölgesi için hesaplanan enine donatı miktarının en az %40’ı, birleşim bölgesi boyunca kullanılacaktır. Ancak, enine donatının çapı 8 mm’den küçük olmayacak ve aralığı 150 mm’yi aşmayacaktır.
(b) Kuşatılmamış birleşimlerde, alttaki kolonun sarılma bölgesi için hesaplanan enine donatı miktarının en az %60’ı, birleşim bölgesi boyunca kullanılacaktır. Ancak bu durumda, enine donatının çapı 8 mm’den küçük alınmayacak ve aralığı 100 mm’yi aşmayacaktır.
 
7.6. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK PERDELER
 
7.6.1. Enkesit Koşulları
 
Bodrum perdeleri dışındaki perdeler için aşağıdaki en kesit koşulları sağlanacaktır.
 
7.6.1.1 – Perdenin boşluklar çıkarıldıktan sonra kalan net enkesit alanı, Ndm TS 498'de hareketli
yükler  için tanımlanmış olan hareketli  yük  azaltma katsayıları  da dikkate alınarak,  G  ve Q
düşey yükler ve  E  deprem etkisinin ortak etkisi  G  Q  E  altında hesaplanan eksenel basınç
 
kuvvetlerinin en büyüğü olmak üzere,
 
Ac  Ndm / (0.35 fck ) koşulunu sağlayacaktır. Bağ kirişli
 
(boşluklu) perdelerde
 
Ac ve
 
Ndm değerlerinin hesabında, boşluklu perde kesitinin tümü (perde
 
parçalarının toplamı) gözönüne alınacaktır.
 
7.6.1.2 – Perdeler, planda uzun kenarının kalınlığına oranı en az altı olan düşey taşıyıcı sistem elemanlarıdır.
 
(a) 7.6.1.3’te belirtilen özel durumlar dışında, dikdörtgen ve U, L ve T gibi perdelerin gövde bölgesindeki perde kalınlığı kat yüksekliğinin 1/16’sından ve 250 mm’den küçük olmayacaktır.
(b) Dikdörtgen perde veya perde kolu kalınlığı perdenin veya perde kolunun plandaki yanal doğrultuda tutulmamış boyunun 1/30’undan küçük olmayacaktır.
(c) Perde kolu her iki ucundan yanal doğrultuda bir perde ile tutulu ise, perde kolu kalınlığı kat yüksekliğinin 1/20’sinden ve 250 mm’den küçük olmayacaktır.
 
7.6.1.3 – Taşıyıcı sistemi perdelerden oluşan binalarda, Denk.(7.14) ile verilen koşulların her ikisinin de sağlanması durumunda perde kalınlığı, binadaki en yüksek katın yüksekliğinin 1/20’sinden ve 200 mm’den az olmayacaktır. Ayrıca, 7.6.1.1’deki koşula uyulacaktır.
Ag  / Ap   0.002
 
Vt / Ag  0.5 fctd
 
(7.14)
 
Denk.(7.14), bodrum katlarının çevresinde çok rijit betonarme perdelerin bulunduğu binalarda zemin kat düzeyinde, diğer binalarda ise temel üst kotu düzeyinde uygulanacaktır.
 
7.6.2. Perde Uç Bölgeleri ve Kritik Perde Yüksekliği
 
 
7.6.2.1 –
 
Hw / w  2.0 olan perdelerin planda her iki ucunda perde uç bölgeleri
 
oluşturulacaktır (Şekil 7.11). Uç bölgeleri, perde uç bölgesinin kendi kalınlığı içinde oluşturulabileceği gibi, perdeye birleşen diğer bir perdenin içinde de düzenlenebilir.
 
7.6.2.2 – Temel üstünden veya perdenin plandaki uzunluğunun %20’den daha fazla küçüldüğü seviyeden itibaren kritik perde yüksekliği, 2w değerini aşmamak üzere, Denk.(7.15)’de verilen koşulların elverişsiz olanını sağlayacak biçimde belirlenecektir.
 
 
2w  Hcr  max[w ; H w / 6]
 
(7.15)
 
Burada
 
Hw , temel üstünden veya perdenin brüt kesit eğilme rijitliğinin yarıya indiği (plandaki
 
uzunluğunun %20’den daha fazla küçülmesi veya kesit genişliğinin yarıdan daha fazla küçülmesi) seviyeden itibaren ölçülen perde yüksekliğidir. Bodrum katlarında rijitliği üst katlara oranla çok büyük olan betonarme çevre perdelerinin bulunduğu ve bodrum kat döşemelerinin yatay düzlemde rijit diyafram olarak çalıştığı binalarda, H w ve Hcr büyüklükleri zemin kat döşemesinden itibaren yukarıya doğru gözönüne alınacaktır. Bu tür binalarda kritik perde bölgesi, en az zemin katın altındaki ilk bodrum katın yüksekliği boyunca aşağıya doğru ayrıca uzatılacaktır.
7.6.2.3 – Dikdörtgen kesitli perdelerde, 7.6.2.2’de tanımlanan kritik perde yüksekliği boyunca
uç bölgelerinin her birinin plandaki uzunluğu, perdenin plandaki toplam uzunluğunun
%20’sinden ve perde kalınlığının iki katından daha az olmayacaktır. Kritik perde yüksekliğinin üstünde kalan perde kesimi boyunca ise, perde uç bölgelerinin her birinin plandaki uzunluğu, perdenin plandaki toplam uzunluğunun %10’undan ve perde kalınlığından daha az alınmayacaktır (Şekil 7.11).
 
7.6.2.4 – Perde uç bölgelerinin, perdeye birleşen diğer bir perdenin içinde düzenlendiği durumda; her bir perde uç bölgesi perde gövdesinin içine doğru 300 mm’den daha az olmamak üzere en az perde kalınlığı kadar uzatılacaktır (Şekil 7.11). Perde uç bölgesinin enkesit alanı, dikdörtgen kesitli perdeler için 7.6.2.3’te tanımlanan alandan daha az olmayacak şekilde düzenlenecektir.
 
7.6.3. Gövde Donatısı Koşulları
 
7.6.3.1 – Perdenin her iki yüzündeki gövde donatılarının toplam enkesit alanı, boyuna ve enine donatıların her biri için, perde uç bölgelerinin arasında kalan perde gövdesi brüt enkesit alanının 0.0025’inden az olmayacaktır. Hw / w  2.0 olması durumunda perde gövde bölgesi, perdenin tüm kesiti olarak gözönüne alınacaktır. Perde gövdesinde boyuna ve enine donatı aralığı 250 mm’den fazla olmayacaktır (Şekil 7.11).
 
7.6.3.2 – 7.6.1.3’de Denk.(7.14) ile verilen koşulların her ikisinin de sağlandığı binalarda, boyuna ve enine toplam gövde donatısı oranlarının her biri 0.002’ye indirilebilir. Ancak bu durumda donatı aralığı 300 mm’yi geçmeyecektir.
 
7.6.3.3 – Uç bölgeleri dışında, perde gövdelerinin her iki yüzündeki donatı ağları, her bir metrekare perde yüzünde en az dört adet özel deprem çirozu ile karşılıklı olarak bağlanacaktır. Ancak 7.6.2.2’de tanımlanan kritik perde yüksekliği boyunca, uç bölgeleri dışındaki beher metrekare perde yüzünde en az on adet özel deprem çirozu kullanılacaktır. Çirozların çapı, en
 
az yatay donatının çapı kadar olacaktır. Ancak, çirozların birim alandaki sayısı oranında arttırılarak çapı küçültülebilir.
7.6.4. Gövde Donatılarının Düzenlenmesi
 
gövde / çiroz
 
 
Gövde donatılarının perde uç bölgesinde kenetlenmesi sağlanacaktır. Perde uç bölgesi sargı donatısı, kapalı etriye ve çiroz donatılarından oluşacaktır. Ayrıca uçları boyuna donatıya 135 derece kancalı şekilde bağlanmış yatay gövde donatıları da perde uç bölgesi sargı donatısı olarak kullanılabilir. Yatay gövde donatılarının perde uç bölgelerinde kenetlenmesini sağlamak için yatay veya düşey gönye (90 dereceli kanca) yapılabilir. Yatay gövde donatılarının uçları veya gönyeleri ile perde dış kenarı arasındaki mesafe 150 mm'den büyük olmayacaktır. Perde gövdesinde yatay gövde donatılarına bindirmeli ek yapılması gereken durumlarda, bindirmeli ekler perde gövdesi uzunluğu boyunca şaşırtmalı olarak yapılacak, bindirme boyu 1.5 b ’den küçük olmayacak, bindirmeli ekteki yatay donatıların uçlarında 90 dereceli kancalar oluşturulacaktır. Yatay gövde donatılarının uçlarında kanca kullanılmazsa, bu donatılar boyuna gövde donatılarının iç tarafında kalacak şekilde düzenlenecek, bindirmeli ek boyunca en az altı adet boyuna gövde donatısı bulunacak, bindirmeli ek bölgesindeki boyuna gövde donatılarının arasındaki yatay uzaklık 200 mm’yi aşmayacaktır (Şekil 7.11).
 
7.6.5. Perde Uç Bölgelerinde Donatı Koşulları
 
7.6.5.1 – 7.6.2.2’de tanımlanan kritik perde yüksekliği boyunca perde uç bölgelerinin her birinde toplam düşey donatı alanının perde brüt enkesit alanına oranı en az 0.002 olacaktır. Bu yüksekliğin dışında bu oran 0.001’den daha az olmayacaktır. Perde uç bölgesinin geometrisinde ve donatısındaki geçiş, üç kat boyunca kademeli olarak yapılacaktır. Ayrıca, perde uç bölgelerinin her birinde boyuna donatı miktarı 414 ’ten az olmayacaktır. Perde uç bölgelerinde
boyuna donatı oranı 0.03’ü (bindirme bölgesinde 0.06) geçmeyecektir (Şekil 7.11).
 
7.6.5.2 – Perde uç bölgelerindeki düşey donatılar, aşağıda (a), (b) ve (c)’deki kurallara uyularak, kolonlarda olduğu gibi etriyeler ve/veya çirozlardan oluşan enine donatılarla sarılacaktır.
(a) Uç bölgelerinde kullanılacak enine donatının çapı 8 mm’den küçük alınmayacaktır. Etriye kollarının ve/veya çirozların arasındaki yatay mesafe, a , etriye ve çiroz çapının 25 katından daha fazla olmayacaktır.
(b) 7.6.2.2’de tanımlanan kritik perde yüksekliği boyunca perde uç bölgelerine, kolonların sarılma bölgeleri için 7.3.4.1’de Denk.(7.1)’in ikinci koşulu ile belirlenen enine donatının en az 2/3’ü konulacaktır. Düşey doğrultuda etriye ve/veya çiroz aralığı 150 mm’den daha büyük, 50 mm’den daha küçük alınmayacaktır (Şekil 7.11). Bu aralık boyuna donatı çapının 6 katı ve perde kalınlığının 1/3’ünden fazla olmayacaktır. Perde uç bölgesindeki enine donatılar temelin içinde, 300 mm’den ve perde kalınlığından küçük olmayan bir yükseklik boyunca devam ettirilecektir.
(c) Kritik perde yüksekliğinin dışında kalan perde uç bölgelerinde düşey doğrultudaki etriye ve/veya çiroz aralığı, perde kalınlığından ve 200 mm’den daha büyük alınmayacaktır (Şekil 7.11).
 
Perde uç bölgesi
 
 
 
 
<250mm
 
 
<250mm
 
min 8
s < 200mm s s < bw
 
 
a
 
a
 
 
 
 
s
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
u > bw
u > 0.1w
 
Kritik perde yüksekliği dışında
 
> 4 adet / m2
özel deprem çirozu
 
 
 
 
 
 
 
bw
 
 
 
 
 
 
Şekil 7.11
 
7.6.6. Tasarım Eğilme Momentleri ve Kesme Kuvvetleri
 
 
7.6.6.1 –
 
H w / w  2.0
 
koşulunu sağlayan perdelerde tasarıma esas eğilme momentleri,
 
7.6.2.2’ye göre belirlenen kritik perde yüksekliği boyunca sabit bir değer olarak, perde tabanında Bölüm 4’e göre hesaplanan eğilme momentine eşit alınacaktır. Kritik perde yüksekliğinin sona erdiği kesitin üstünde ise, Bölüm 4’e göre perdenin tabanında ve tepesinde hesaplanan momentleri birleştiren doğruya paralel olan doğrusal moment diyagramı uygulanacaktır (Şekil 7.12). 3.3.1.1’de verilen koşulları sağlayan bodrumlu binalarda sabit
 
perde momenti, 7.6.2.2’de tanımlanan kritik perde yüksekliği boyunca gözönüne alınacaktır.
 
Hw /  w  2.0
 
olan perdelerin bütün kesitlerinde tasarım eğilme momentleri, Bölüm 4’e göre
 
hesaplanan eğilme momentlerine eşit alınacaktır.
 
 
7.6.6.2 –
 
Hw /  w  2.0
 
olması durumunda, her bir katta perde kesitlerinin taşıma gücü
 
momentlerinin, perdenin güçlü doğrultusunda kolonlar için Denk.(7.3) ile verilen koşulu sağlaması zorunludur. Aksi durumda perde boyutları ve/veya donatıları arttırılarak deprem hesabı tekrarlanacaktır.
 
 
7.6.6.3 –
 
Hw /  w  2.0
 
koşulunu sağlayan perdelerde, gözönüne alınan herhangi bir kesitte
 
enine donatı hesabında esas alınacak tasarım kesme kuvveti, hesaplanacaktır.
 
Ve , Denk.(7.16) ile
 
V = 
 
(M p )t V
 
 
 
(7.16)
 
e v (M
 
d )t
 
Bu denklemde yer alan kesme kuvveti dinamik büyütme katsayısı v  1.5
 
alınacaktır. Ancak,
 
deprem yükünün tamamının betonarme perdelerle taşındığı binalarda v  1.0
 
alınabilir. Daha
 
kesin hesap yapılmadığı durumlarda burada
 
(M p )t  1.25 (M r )t kabul edilebilir. Düşey yükler
 
ile Bölüm 4’ye göre depremden hesaplanan kesme kuvvetinin 1.2 D (boşluksuz perdeler) veya
1.4 D  ( bağ kirişli perdeler) katı ile büyütülmesi ile elde edilen değerin, Denk. (7.16) ile
 
hesaplanan Ve ’den küçük olması durumunda, Ve
 
yerine bu kesme kuvveti kullanılacaktır.
 
H w / w  2.0
 
olan perdelerin bütün kesitlerinde tasarım kesme kuvvetleri, Bölüm 4’e göre
 
hesaplanan kesme kuvvetlerine eşit alınacaktır.
 
7.6.7. Perdelerin Kesme Güvenliği
 
7.6.7.1 – Perde kesitlerinin kesme dayanımı, Vr , Denk.(7.17) ile hesaplanacaktır.
 
Vr =
 
Ach (0.65 fctd + sh fywd )
 
(7.17)
 
 
7.6.6.3’te tanımlanan Ve tasarım kesme kuvveti Denk.(7.18)’de verilen koşulları sağlayacaktır:
Ve   Vr
 
Ve  0.85 Ach Ve  0.65 Ach
 
Boşluksuz perdeler
Bağ kirişli perdeler
 
(7.18)
 
Aksi durumda, perde enine donatısı ve/veya perde kesit boyutları bu koşullar sağlanmak üzere arttırılacaktır.
 
7.6.7.2 – Temele bağlantı düzeyinde ve üst katlarda yapılacak yatay inşaat derzlerindeki düşey donatı, o kesitte aktarılan kesme kuvveti gözönüne alınarak, TS 500’de tanımlanan kesme sürtünmesi yöntemi ile kontrol edilecektir. Kesme sürtünmesi hesabında perde gövde ve uç
 
bölgesi düşey donatısının tamamı
 
As ve pürüzlendirilmiş yüzey için betonun katkısı
 
fctd
 
ile
 
gözönüne   alınacaktır. Ve
sağlayacaktır:
 
sürtünme kesme kuvveti Denk.(7.19)’da verilen koşulları
 
Ve  fctd Ac +As fyd
 
 
(7.19)
 
Ve   min[0.2fck  Ac ; (3.3  0.08fck ) Ac ]
 
 
 
Tasarım eğilme momenti MEd
 
 
Hw
 
 
 
 
 
 
Çözümden bulunan moment diyagramı (Perdeli sistem)
 
Çözümden bulunan moment diyagramı
(Perde-çerçeveli sistem) Hcr
 
 
Tasarım eğilme momenti MEd
 
 
Hw
 
0.5Vperde taban
Tasarım kesme kuvveti VEd
Arttırılmış kesme kuvveti diyagramı
Çözümden bulunan kesme kuvveti diyagramı
 
 
 
Vperde taban
 
(a) Tasarım eğilme momenti M (b) Tasarım eğilme momenti M
Ed
 
(c) Tasarım kesme kuvveti V
Ed
 
(Perdeli sistem)
 
(Perde-çerçeveli sistem)
 
Şekil 7.12
 
 
 
Kesme sürtünmesi hesabında donatının akma gerilmesi
geçmeyecektir.
 
7.6.8. Bağ Kirişli (Boşluklu) Perdelere İlişkin Kural ve Koşullar
 
f yk  500 MPa
 
değerini
 
 
7.6.8.1 – Perdeler için yukarıda verilen tüm kural ve koşullar, bağ kirişli perdeleri oluşturan perde parçalarının her biri için de geçerlidir.
 
7.6.8.2 – Bağ kirişlerinin kesme donatısına ilişkin kurallar aşağıda verilmiştir:
 
(a) Denk.(7.20)’deki koşulların herhangi birinin sağlanması durumunda, bağ kirişlerinin kesme donatısı hesabı 7.4.5’e göre yapılacaktır.
 
n  2 hk
Vd  1.5 bw d fctd
 
(7.20a)
(7.20b)
 
(b) Denk.(7.20) ile verilen koşulların her ikisinin de sağlanamaması durumunda, bağ kirişindeki kesme kuvvetini ve onun oluşturduğu eğilme momentini karşılamak üzere çapraz donatılar kullanılacaktır (Şekil 7.13). Her bir çapraz donatı demetindeki toplam donatı alanı Denk.(7.21) ile belirlenecektir.
 
Asd = Vd / (2 fyd sin )
 
(7.21)
 
Çapraz donatı demetlerinde en az dört adet donatı bulunacak ve bu donatılar perde parçalarının içine doğru en az 1.5b kadar uzatılacaktır. Donatı demetleri özel deprem etriyeleri ile sarılacak ve kullanılacak etriyelerin çapı 8 mm’den, aralığı ise çapraz donatı çapının 8 katından ve 100 mm’den daha büyük olmayacaktır. Çapraz donatılara ek olarak, bağ kirişine TS 500’de öngörülen minimum miktarda etriye ve yatay donatı konulacaktır. Donatı demeti özel deprem etriyeleri ile sarılmadığı durumda, kiriş etriyelerinin aralığı çapraz donatı çapının 6 katını ve 150 mm’yi geçmeyecektir. Ayrıca kiriş yüksekliği boyunca 200 mm’yi ve kiriş genişliği boyunca 200 mm’yi geçmeyen aralıklarla yatay ve düşey çirozlar kullanılacaktır (Şekil 7.13).
 
Bu şekilde yerleştirilen etriye ve çirozlar, hem düşey hem de yatay doğrultuda, Denk.(7.1)’de
verilen koşulları sağlayacaktır.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
<200mm
<200mm
<200mm
 
 
 
Boşluklu perdede bağ kirişi donatısı örnekleri
 
 
Şekil 7.13
 
7.6.8.3 – Bağ kirişli perdelerde bağ kirişlerine etki eden kesme kuvveti Vd
verilen üst sınırını aşmayacaktır.
 
 
 
Denk.(7.22) ile
 
 
 
Vd  0.85bw d
 
(7.22)
 
 
7.6.9. Perdelerde Boşluklar
 
Perde içinde bulunan pencere ve tesisat gibi boşluklar planda perdenin orta üçte birlik bölgesinde oluşturulacak, boşluğun yatay boyutu perde genişliğinin %20’sinden büyük ve düşey boyutu kat yüksekliğinin %20’sinden büyük olmayacaktır. Boşluğun kenarlarına, üstüne ve altına, etriyelerle sarılı ilave düşey ve yatay donatı yerleştirilecek; bu bölgelere yerleştirilen ilave donatının her bir doğrultudaki toplam kesit alanı, boşluk bölgesine yerleştirilmemiş olan donatının toplam kesit alanından az olmayacak ve etriye aralığı 150 mm’den daha büyük alınmayacaktır (Şekil 7.14).
 
 
Şekil 7.14
 
7.7. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI KOLONLAR
 
7.7.1. Enkesit Koşulları
 
 
Kolonun brüt enkesit alanı,
 
Ndm TS 498'de hareketli yükler için tanımlanmış olan hareketli yük
 
azaltma katsayıları  da dikkate alınarak,  G  ve  Q  düşey  yükler ve  E  deprem  etkisinin ortak
etkisi  G  Q  E   altında  hesaplanan  eksenel  basınç  kuvvetlerinin  en  büyüğü  olmak üzere,
 
Denk.(7.23)’te verilen koşulu sağlayacaktır.
Ac  Ndm / 0.40fck 
 
 
 
(7.23)
 
 
Bunun dışında enkesit boyutlarına ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için 7.3.1.1’de
belirtilen koşullar, süneklik düzeyi sınırlı olan kolonlar için de geçerlidir.
 
7.7.2. Boyuna Donatı Koşulları
 
Boyuna donatıya ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için 7.3.2’de belirtilen koşullar, süneklik düzeyi sınırlı olan kolonlar için de geçerlidir.
 
7.7.3. Boyuna Donatının Düzenlenmesi
 
Boyuna donatının düzenlenmesine ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için 7.3.3’te
belirtilen koşullar süneklik düzeyi sınırlı olan kolonlar için de geçerlidir.
 
7.7.4. Enine Donatı Koşulları
 
Kolonlarda kullanılacak minimum enine donatıya ilişkin koşullar, kolon sarılma bölgeleri için 7.7.4.1’de ve kolon orta bölgesi için 7.7.4.2’de verilmiştir. Tüm kolon bölgelerinde, 7.2.8’de tanımlanan özel deprem etriyeleri ve özel deprem çirozları kullanılacaktır.
 
7.7.4.1 – Kolon sarılma bölgelerinin her birinin uzunluğu için 7.3.4.1’de verilen tanım, süneklik düzeyi sınırlı olan kolonlar için de geçerlidir. Süneklik düzeyi sınırlı olan kolonlarda sarılma bölgesindeki enine donatı aralığı, en küçük enkesit boyutunun 1/3’ ünden, en küçük boyuna donatı çapının 8 katından ve 150 mm’den daha büyük olmayacaktır. Enine donatı Denk. (7.1) ve Denk. (7.2)’de verilen değerlerin yarısından az olmayacaktır.
 
7.7.4.2 – Kolon orta bölgesine ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için 7.3.4.2’de verilen tanım ve minimum enine donatı koşulları süneklik düzeyi sınırlı olan kolonlar için de geçerlidir. Kolon orta bölgesindeki enine donatı, 7.7.5.3’e göre belirlenecektir.
 
7.7.5. Kolonların Kesme Güvenliği
 
7.7.5.1 – Süneklik düzeyi sınırlı kolonlarda, düşey yükler ve Bölüm 4’de belirlenen ve Dayanım Fazlalığı Katsayısı D ile arttırılarak hesaplanmış deprem etkilerinin ortak etkisi altında elde edilen kesme kuvveti Vd , enine donatı hesabında esas alınacaktır.
7.7.5.2 – Kesme kuvvetinin üst sınırına ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için
Denk.(7.7)’de verilen koşul, Ve yerine Dayanım Fazlalığı Katsayısı D ile arttırılmış Vd
alınmak üzere, süneklik düzeyi sınırlı olan kolonlar için de geçerlidir.
 
7.7.5.3 – Kolon enine donatısının 7.7.5.1’de tanımlanan kesme kuvvetine göre hesabında
 
betonun kesme dayanımına katkısı, Vc
 
, düşey yükler ile birlikte deprem yüklerine göre
 
hesaplanan en küçük Nd
 
eksenel kuvveti gözönüne alınarak TS 500’e göre belirlenecektir.
 
 
7.7.6. Kısa Kolonlara İlişkin Koşullar
 
Kısa kolonlara ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kolonlar için 7.3.8’de belirtilen koşullar, süneklik düzeyi sınırlı olan kolonlar için de geçerlidir.
 
7.8. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI KİRİŞLER
 
7.8.1. Enkesit Koşulları
 
Enkesit boyutlarına ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kirişler için 7.4.1.1’de belirtilen
koşullar, süneklik düzeyi sınırlı olan kirişler için de geçerlidir.
 
7.8.2. Boyuna Donatı Koşulları
 
Boyuna donatıya ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kirişler için 7.4.2’de belirtilen koşullar,
süneklik düzeyi sınırlı olan kirişler için de geçerlidir.
 
7.8.3. Boyuna Donatının Düzenlenmesi
 
Boyuna donatının düzenlenmesine ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kirişler için 7.4.3’te
belirtilen koşullar, süneklik düzeyi sınırlı olan kirişler için de geçerlidir.
 
7.8.4. Enine Donatı Koşulları
 
Kiriş mesnetlerinde kolon yüzünden itibaren kiriş yüksekliğinin iki katı kadar uzunluktaki
bölge, sarılma bölgesi olarak tanımlanacak ve bu bölge boyunca 7.2.8’de tanımlanan özel
deprem  etriyeleri  kullanılacaktır.  Sarılma  bölgelerinde   8 ’den  küçük  çaplı  enine   donatı
 
kullanılmayacak ve ilk etriyenin kolon yüzüne uzaklığı en çok 50 mm olacaktır. 7.8.5’e göre daha elverişsiz bir değer elde edilmedikçe, etriye aralıkları kiriş yüksekliğinin 1/4 ’ünü, en küçük boyuna donatı çapının 8 katını ve 200 mm’yi aşmayacaktır. Sarılma bölgesi dışında,  TS 500’de verilen enine donatı koşullarına uyulacaktır. Kirişlerde etriye kolları arası 350 mm’den büyük olmayacaktır.
 
7.8.5. Kirişlerin Kesme Güvenliği
 
7.8.5.1 – Süneklik düzeyi sınırlı kirişlerde, düşey yükler ve Bölüm 4’de belirlenen ve Dayanım Fazlalığı Katsayısı D ile artırılmış deprem etkilerinin ortak etkisi altında elde edilen kesme kuvveti Vd , enine donatı hesabında esas alınacaktır.
7.8.5.2 – Kesme kuvvetinin üst sınırına ilişkin olarak süneklik düzeyi yüksek kirişler için Denk.
 
(7.10)’da verilen koşul,
 
Ve yerine Dayanım Fazlalığı Katsayısı D ile artırılmış Vd
 
alınmak
 
üzere, süneklik düzeyi sınırlı olan kirişler için de geçerlidir.
 
7.8.5.3 – Kiriş enine donatısının 7.8.5.1’de tanımlanan kesme kuvvetine göre hesabında
 
betonun kesme dayanımına katkısı,
 
Vc , TS 500’e göre belirlenecektir. Çerçeve kirişlerinde
 
pilyelerin kesme dayanımına katkıları gözönüne alınmayacaktır.
 
7.9. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI ÇERÇEVE SİSTEMLERINDE KOLON - KİRİŞ BİRLEŞİM BÖLGELERİ
 
Süneklik düzeyi yüksek kolon ve kirişlerin oluşturduğu çerçeve sistemlerinin kolon-kiriş birleşimleri ile ilgili olarak 7.5’te verilen kural ve koşullar, 7.5.2.1 ve 7.5.2.2 hariç olmak üzere, süneklik düzeyi sınırlı olan sistemlerin kolon-kiriş birleşimleri için de geçerlidir.
 
7.10. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI PERDELER
 
 
Perdenin boşluklar çıkarıldıktan sonra kalan net enkesit alanı,
 
Ndm
 
TS 498'de hareketli yükler
 
için tanımlanmış olan hareketli yük azaltma katsayıları da dikkate alınarak, G  ve Q  düşey
yükler  ve   E   deprem  etkisinin  ortak  etkisi   G  Q  E   altında  hesaplanan  eksenel  basınç
 
kuvvetlerinin en büyüğü olmak üzere, Denk.(7.24)’te verilen koşulu sağlayacaktır.
Ac  Ndm / 0.35fck 
 
 
 
(7.24)
 
 
Süneklik düzeyi sınırlı perdeler, düşey yükler ve depremin ortak etkisinden oluşan iç kuvvetlere göre boyutlandırılarak donatılacaktır. Süneklik düzeyi yüksek perdeler için 7.6.6, 7.6.8.2 ve 7.6.8.3’de verilen kural ve koşullar hariç olmak üzere, 7.6’da verilen diğer tüm kural ve
koşullar,  Ve    yerine  D  Dayanım Fazlalığı Katsayısı olmak üzere  Ve   DVd  alınarak  süneklik
düzeyi sınırlı perdeler için de geçerlidir.
 
7.11. DÖŞEMELER
 
7.11.1 – Döşemeler, katlardaki kütlelere etkiyen deprem yüklerinin düşey taşıyıcı sistem elemanlarına güvenle dağıtılmasını sağlayacak rijitlik ve dayanıma sahip olacaklardır.
 
7.11.2 – Deprem etkisi altındaki dolgulu ya da dolgusuz yerinde dökme dişli döşemeli sistemlerde plak kalınlığı 70 mm’den az olmayacaktır. Ancak, düşey yüklerden oluşan kesme kuvvetleri ile birlikte plak düzlemi içindeki deprem kuvvetlerinin güvenle aktarılmasını
 
sağlamak üzere, dişlerle plak arasında kesme kuvveti bağlantıları yapılacak ve bu bağlantıların yeterli olduğu hesapla gösterilecektir. Diğer döşemelerin kalınlıkları için TS 500’de verilen koşullar geçerlidir.
 
7.11.3 – Kirişli ve kirişsiz döşemeli binaların döşemelerindeki düzlem içi eksenel ve kayma gerilmeleri, elastik diyafram kabulü ile hesaplanacaktır. Bu binaların döşemelerinde deprem etkisi altında oluşan düzlem içi ortalama çekme, basınç ve kayma gerilmelerine Dayanım Fazlalığı Katsayısı D uygulanacaktır. Döşeme düzlemi içinde oluşan çekme gerilmesi
 
değerinin
 
fctd ’den büyük olduğu durumda, düzlem içi çekme gerilmesi değeri, döşemenin
 
eğilme dayanımı için gerekli olandan arta kalan donatı oranı  olmak üzere
 
f yd
 
sınırını
 
aşmayacaktır. Bu koşulun sağlanamadığı durumlarda, donatı eksiği düzlem içi ilave donatı ile
 
tamamlanacaktır. Döşeme düzlemi içinde oluşan basınç gerilmesi değeri
 
0.85fcd
 
sınırını
 
aşmayacaktır. Döşeme düzlemi içindeki yatay kayma gerilmeleri her iki doğrultuda Denk.(7.25)
ile verilen sınırı aşmayacaktır.
 
r  0.65fctd  fyd
 
(7.25)
 
Bu hesapta  eğilme dayanımı için gerekli olandan arta kalan ve kayma gerilmesine paralel doğrultuda yerleştirilecek olan döşeme donatısı oranıdır. Düzlem içinde oluşan kayma
gerilmesi 0.65 sınırını aşmayacaktır.
 
Döşeme ile perde arasında oluşan düzlem içi kayma gerilmeleri bu kesitlerdeki düzlem içi kesme sürtünmesi dayanımını aşmayacaktır. Kesme sürtünmesi dayanımı gerilme cinsinden, perdeye saplanan ve kenetlenme boyu yeterli olan ve eğilme dayanımı için gerekli olandan arta kalan döşeme donatısı oranı ρ olmak üzere Denk.(7.26) ile hesaplanacaktır.
 
r    f yd
Birdöküm birleşimlerde kesme sürtünmesi katsayısı için  1.0 değeri kullanılacaktır.
 
(7.26)
 
 
7.11.4 – Deprem yüklerinin döşemelerden düşey taşıyıcı elemanlara güvenli bir şekilde aktarıldığının hesapla gösterilmesi gereken A2 ve A3 düzensizliklerin bulunduğu kirişli döşemeli binalarda, döşemeler için 7.11.3’de verilen koşullar sağlanacak, deprem yüklerini döşemeden perdeye aktaran kirişlerin kesit hesabında ve detaylandırılmasında bu kirişlerde oluşan eksenel basınç ve çekme kuvvetleri Dayanım Fazlalığı Katsayısı D gözönüne alınarak dikkate alınacaktır. Bu kirişlerde oluşan eksenel basınç gerilmesinin 0.5 fck ’dan büyük olduğu durumlarda kiriş kesiti 7.3.4’de kolon sarılma bölgeleri için Denk. 7.1’de verilen enine donatı koşullarını, sağlayacaktır. Bu kirişlerde oluşan eksenel basınç kuvveti hiç bir durumda kesitin kolon gibi hesaplanan eksenel basınç taşıma gücünü aşmayacaktır.
 
7.11.5 – Kirişsiz döşemeli binalarda veya deprem yüklerinin döşemelerden düşey taşıyıcı elemanlara güvenli bir şekilde aktarıldığının hesapla gösterilmesi gereken kirişli döşemeli binalarda, döşemeden perdeye veya perde koluna kuvvetli doğrultuda aktarılacak deprem kuvveti, kat seviyesinin alt ve üst kesitlerinde oluşan ve deprem etkilerinin Dayanım Fazlalığı
 
Katsayısı D gözönüne alınarak hesaplanan
 
DVd
 
perde kesme kuvvetlerinin farkı olarak
 
hesaplanacaktır. Bu kuvvet farkı, perdeye kuvvetli doğrultuda her iki taraftan saplanan ve eğilme dayanımı için gerekli olandan arta kalan kiriş veya döşeme donatılarının oluşturduğu
 
eksenel çekme dayanımlarının toplamı
 
2Asa f yd
 
ile döşeme ile perde birleşimindeki eğilme
 
dayanımı için gerekli olandan arta kalan döşeme donatısının oluşturduğu kesme sürtünmesi
 
dayanımının Asb fyd
 
toplamını aşmayacaktır.
 
Perdeye kuvvetli doğrultuda saplanan eksenel donatı (aktarma donatısı) miktarında hesaplandığı perde uzunluğu boyunca azaltma yapılmayacak, kesme sürtünmesi (bağlantı) donatısı, hem perde içinde ve hem de döşeme içinde kenetlenme koşullarını sağlayacaktır.
Döşeme ve perde birleşimlerde kesme sürtünmesi TS 500’e uygun olarak hesaplanacak,
 
sürtünme katsayısı için
 
  1.0
 
değeri kullanılacaktır. Aktarma donatısı miktarında donatının
 
saplandığı perde yüzeyinden başlayarak perde yüzünden uzaklaştıkça uygun miktarda azaltma yapılabileceği dikkate alınmalıdır.
Bu biçimde oluşturulmuş aktarma elemanları ile döşeme arasında aktarma elemanı uzunluğu boyunca kesme sürtünmesi kontrolü ayrıca yapılacaktır (Şekil 7.15).
 
7.11.6 – Döşemede büyük olan boşlukların bulunduğu durumda boşluğun her iki kenarına her bir doğrultuda etriyelerle sarılı ilave yatay donatı yerleştirilecek; bu bölgelerdeki ilave yatay donatının toplam kesit alanı, boşluk bölgesine yerleştirilmemiş olan toplam yatay donatı kesit alanından az olmayacak ve etriye aralığı 150 mm’den daha büyük alınmayacaktır. Bu ilave yatay donatılar her bir doğrultuda boşluk uzunluğunun en az üç katı uzunlukta olacaktır.
 
Asa fyd
D Vd,i+1
 
 
 
Aktarma donatısı
Asa
 
 
 
Asa fyd
 
Bağlantı donatısı Asb
 
 
 
D Vd,i
 
Şekil 7.15
 
7.11.7 – Kirişsiz döşemelerde ve kirişsiz plak temellerde zımbalama kontrolü, sonlu eleman modeli çözümünden elde edilen ve düşey yüklerle beraber Dayanım Fazlalığı Katsayısı D ile büyütülmüş olan deprem etkileri altında oluşan düşey doğrultudaki kayma gerilmesi esas alınarak yapılabilir. Sonlu eleman çözümünden elde edilen kayma gerilmesi değeri için döşeme veya temel etkili yüksekliği d olmak üzere, Denk.(7.27)’de verilen koşul sağlanacaktır.
 
pd =pd / d 
 
fctd
 
(7.27)
 
Burada
 
pd
 
birim genişlikte hesaplanan kesme kuvvetidir. Tasarıma esas
 
pd
 
değeri, kolon
 
veya perde yüzünden d / 2 mesafede hesaplanacaktır.
 
7.11.8 – Kirişsiz plak sistemlerdeki döşeme-kolon birleşimlerinde, düşey yüklerle beraber Dayanım Fazlalığı Katsayısı D ile büyütülmüş olan deprem etkileri altında kolona kat
 
seviyesinde gözönüne alınan doğrultuda aktarılan toplam eğilme momentinin f
 
katsayısı ile
 
çarpılmasından elde edilen değerin eğilme donatısı ile, 1 f
 
katsayısı ile çarpılmasından elde
 
edilen değerin ise zımbalama (kayma) gerilmeleri yoluyla aktarıldığı kabulü ve döşemedeki kayma gerilmelerinin yükleme doğrultusunda zımbalama çevresinin geometrik merkezine göre doğrusal olarak değiştiği kabulü ile döşemeye zımbalama çevresi ( up ) boyunca etki eden kayma gerilmelerinin idealleştirilmiş dağılımı hesaplanabilir. Bu hesaptan elde edilen en
 
yüksek kayma gerilmesi değeri, tasarıma esas kontrolünde kullanılabilir.
 
pd
 
değeri olarak, döşemenin zımbalama
 
7.11.9 – Kolona kat seviyesinde aktarılan toplam eğilme momenti hesabında, döşeme-kolon birleşiminin üst ve altındaki kolon kesitlerindeki eğilme momentlerini dengeleyen eğilme
 
momenti gözönüne alınacaktır. f
 
katsayısının hesabında, dikdörtgen kesitli zımbalama
 
çevresinin boyutları, gözönüne alınan yükleme doğrultusunda b1   ve yüklemeye dik doğrultuda
b2     olmak  üzere,  Denk.(7.28)  ile  hesaplanacaktır.  Dairesel  kesitli  kolonlarda   f   0.60
 
kullanılacaktır.
 
 
f 
 
 
 
(7.28)
 
 
 
 
7.11.10 –
 
pd  fctd
 
 
koşulunun sağlanmadığı ve plak kalınlığının 250 mm’den az olmadığı
 
durumda, plağın zımbalama dayanımı donatı kullanılarak arttırılabilir. Ancak, bu durumda
 
betonun zımbalama dayanımına katkısı kayma gerilmesi cinsinden
 
0.5fctd ’ye azaltılacak,
 
donatının zımbalama dayanımına katkısı
 
fctd ’den az olmayacak ve donatılı plağın zımbalama
 
dayanımı en fazla 1.5fctd
 
olacaktır. Zımbalama donatısı olarak kayma kaması kullanıldığında
 
betonun zımbalama dayanımına katkısı kayma gerilmesi cinsinden
 
0.75fctd
 
olacak, donatının
 
zımbalama dayanımına katkısı
en fazla 1.75fctd olacaktır.
 
fctd ’den az olmayacak ve donatılı plağın zımbalama dayanımı
 
 
7.11.11 – Zımbalama donatısının düzgün yayılı yerleştirilmiş çiroz veya sehpa donatıları olarak kullanıldığı durumda donatılı plağın zımbalama dayanımı, kayma gerilmesi cinsinden Denk.(7.29a) ile, kayma kamaları kullanıldığında ise Denk.(7.29b) ile hesaplanacaktır.
 
pr  0.5fctd  fyd  1.5fctd
pr  0.75fctd  fyd  1.75fctd
 
(7.29a)
(7.29b)
 
Burada   birim alanda bulunan zımbalama çiroz (ve/veya yatay donatıyı kavrayacak sehpa) donatısının kesit alanı olup, zımbalama donatısı en az dört adet/m2 olacak, kolon veya perde
 
yüzünden en fazla
 
d / 4
 
mesafede başlayacak şekilde düzgün yayılı olarak yerleştirilecek,
 
zımbalama donatılarının arasındaki mesafe d / 2 ’yi aşmayacaktır (Şekil 7.16).
 
7.11.12 – Zımbalama donatısının düzgün yayılı yerleştirilmesi yerine, en az birbirine dik iki doğrultuda kapalı etriye şeritleri veya kayma kaması rayları kullanıldığı durumlarda donatılı plağın zımbalama dayanımı, kayma gerilmesi cinsinden Denk.(7.30a) ile; kayma kamaları kullanıldığında ise Denk.(7.30b) ile hesaplanacaktır.
 
pr  0.5fctd  Awp fyd / (up s)  1.5fctd
pr  0.75fctd  Awp fyd / (up s)  1.75fctd
 
(7.30a)
(7.30b)
 
Burada
 
Awp , zımbalama çevresi üzerinde bulunan düşey zımbalama donatılarının (etriye
 
kollarının veya kayma kamalarının) toplam kesit alanıdır. Zımbalama donatıları kolon veya
 
perde yüzünden en fazla
 
d / 4
 
mesafede başlayacak şekilde yerleştirilecek, etriyelerin veya
 
kayma kamalarının arasındaki kolon veya perde yüzeyine dik doğrultudaki mesafe d / 2 ’yi
aşmayacaktır. Etriye kollarının veya kayma kamalarının arasında kolon veya perde yüzeyine paralel doğrultudaki mesafe 2d ’yi aşmayacaktır (Şekil 7.16).
 
 
 
(a) Döşemede ve plak temelde çiroz ve sehpa şeklindeki zımbalama donatısı
 
(b) Döşemede ve plak temelde kayma kamaları şeklinde zımbalama donatısı
 
 
 
 
Zımbalama donatılı zımbalama çevresi
 
 
 
 
(pd
 
 
 
Zımbalama donatısız zımbalama çevresi
 
(pd
 
(c) Zımbalama donatısı
 
Plan
 
 
olarak çiroz veya sehpa donatısı kullanımı
 
 
 
 
 
 
Zımbalama donatılı zımbalama çevresi
 
 
 
 
<2d
 
(pd
 
Zımbalama donatısız zımbalama çevresi
(pd
<2d
 
 
 
 
Plan
 
d/2 d/2
 
 
d/2
 
(d) Zımbalama donatısı olarak iki doğrultuda kapalı etriye şeritlerin kullanımı
 
 
 
 
 
Kesit
 
Kolon
 
 
Döşeme
 
 
Şekil 7.16
 
7.11.13 – Zımbalama donatıları, kolon veya perde yüzeyinden itibaren döşeme veya radye kalınlığının en az dört katı kadar bir mesafeden az olmamak üzere, zımbalama donatısının sona
 
erdiği kesitten
 
d / 2
 
mesafede hesaplanan kayma gerilmesinin
 
fctd / 2
 
değerine düştüğü
 
bölgeye kadar devam ettirilecektir.
 
7.11.14 – Kirişiz döşemelerin kolon şeritlerinde ve orta şeritlerde Şekil 7.17’de verilen donatı kurallarına uyulacaktır. Kolon şeritleri boyunca döşeme alt donatısında azaltma yapılmayacak, zımbalamanın kritik olduğu bölgelerde döşeme üst ve alt donatısında bindirmeli ek yapılmayacaktır.
 
7.12. DUVAR HATILLARI
 
Betonarme binalardaki bölme duvar, parapet ve kalkan duvar gibi elemanların bünyesinde düzenlenen yatay ve düşey betonarme hatıllar için, Bölüm 11’de verilen kurallara uyulacaktır.
 
 
 
 
Kirişsiz döşemelerin kolon ve orta şeritlerinde donatı düzeni
.
 
Şekil 7.17
 
7.13. BETONARME UYGULAMA PROJESİ ÇİZİMLERİNE İLİŞKİN KURALLAR
 
7.13.1. Genel Kurallar
 
7.13.1.1 – Beton dayanım sınıfı ve donatı sınıfı ile TS EN 206’ye uygun çevresel etki sınıfı bütün çizim paftalarında belirtilecektir.
 
7.13.1.2 – Tasarımda gözönüne alınan Harita Spektral İvme Katsayıları SS ve S1 , Yerel Zemin Sınıfı (Tablo 16.1), Bina Kullanım Sınıfı (BKS, Tablo 3.1), Bina Önem Katsayısı (I, Tablo 3.1) ve Bina Yükseklik Sınıfı (BYS, Tablo 3.3), Deprem Tasarım Sınıfları (DTS, Tablo 3.2), Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı (R, Tablo 4.1) ve Dayanım Fazlalığı Katsayısı (D, Tablo 4.1) bütün kalıp planı paftalarında belirtilecektir.
7.13.1.3 – 7.2.8’de tanımlanan özel deprem etriyelerine ve özel deprem çirozlarına ait kanca kıvrım detayları kolon, perde ve kiriş detay paftalarının her birinde gösterilecektir (Şekil 7.1).
 
7.13.2. Kolon ve Perde Detayları
 
7.13.2.1 – Kolon yerleşim planlarında, düşey donatıların enkesit içindeki konum, çap ve sayıları ayrıntılı olarak gösterilecektir. Temelden çıkan kolon ve perde filiz donatıları, bunlarla ilişkili enine donatının sayı, çap ve aralıkları ile açılımları çizim üzerinde belirtilecektir.
 
7.13.2.2 – Boyuna ve enine donatıları tümü ile aynı olan her bir kolon tipi için boyuna kesitler alınarak donatıların düşey açılımları yapılacaktır. Kolonlarda boyuna kesit; donatı ek bölgelerini, bindirme boylarını içerecektir.
 
7.13.2.3 – Her bir kolon tipi için ayrı ayrı olmak üzere, sarılma bölgelerinin uzunlukları, bu bölgelere, kolon orta bölgesine ve üstteki kolon-kiriş birleşim bölgesine konulan enine donatıların çap, sayı ve aralıkları ile en kesitteki açılımları çizim üzerinde gösterilecektir.
 
7.13.2.4 – Perde yerleşim planlarında düşey donatıların perde gövdesindeki ve perde uç bölgelerindeki konum, çap ve sayılarının gösterilmesine ek olarak, her bir perde tipi için boyuna kesitler alınarak donatıların düşey açılımları yapılacaktır. Perde boyuna kesitinde kritik perde yüksekliği açık olarak belirtilecektir. Bu yükseklik boyunca ve diğer perde kesimlerinde kullanılan enine donatıların çap, sayı ve aralıkları ile açılımları çizim üzerinde gösterilecektir.
 
7.13.3. Kiriş Detayları
 
Kiriş detay çizimlerinde, her bir kiriş için ayrı ayrı olmak üzere, kiriş mesnetlerindeki sarılma bölgelerinin uzunlukları, bu bölgelere ve kiriş orta bölgesine konulan enine donatıların çap, sayı ve aralıkları ile açılımları çizim üzerinde gösterilecektir.
 
BÖLÜM 8 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA ÖNÜRETİMLİ BETONARME BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR
 
8.0. SİMGELER
 
D = Dayanım Fazlalığı Katsayısı
 
FH
fcd
f yd
 
= Mafsallı bağlantıya etkiyen eşdeğer deprem kuvveti
= Betonun tasarım dayanımı
= Donatı çeliğinin (pimin) tasarım dayanımı
 
I = Bina Önem Katsayısı
 
 n M pi M pj m k
 
= Kirişin serbest açıklığı
=  Kirişin sol ucunun moment kapasitesi
=  Kirişin sağ ucunun moment kapasitesi
= Mafsallı bağlantı için etkin kütle
 
n = Pim sayısı
R = Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı
 
Sae (T )
Vr
 
= Doğal titreşim periyodu T’ye karşı gelen yatay elastik tasarım spektral ivmesi
= Çerçeve düzleminde pimin kesme kuvveti kapasitesi
 
= Kesme sürtünmesi katsayısı
= Pim çapı
 
8.1. KAPSAM
 
8.1.1 – Deprem etkisi altında önüretimli betonarme bina taşıyıcı sistemlerinin tasarımına ilişkin özel kurallar bu Bölüm’de verilmiştir.
 
8.1.2 – Önüretimli betonarme  binalarda  kullanılan  kolon  –  kiriş  bağlantı  tipleri  ile  panel – döşeme sistemleri ve bunların tasarımına ilişkin kurallar da bu Bölüm’ün kapsamı içindedir.
 
8.1.3 – Önüretimli betonarme binalarda çatı ve döşeme diyaframlarının oluşturulması ve deprem etkilerinin diyaframlar aracılığı ile aktarılmasına ilişkin kurallar bu Bölüm’de açıklanmıştır.
 
8.2. ÖNÜRETİMLİ BİNALARIN GENEL ÖZELLİKLERİ
 
8.2.1. Önüretimli Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanları ve Bağlantıları
 
8.2.1.1 – Betonarme önüretimli binalar, üretim tesislerinde üretilen ve inşaat sahasına nakledilerek birleştirilen kolon, kiriş, perde, panel, çift cidarlı panel, döşeme, duvar veya hücre elemanlarından oluşan binalardır.
 
8.2.1.2 – Betonarme önüretimli bina elemanları birbirlerine moment aktaracak şekilde bağlanabildikleri gibi, moment aktarmayacak şekilde pimli, kaynaklı veya daha farklı şekillerde de bağlanabilir ve bu özelliklerine uygun olarak tasarlanırlar.
 
8.2.1.3 – Bu bölümde tanımlanan bağlantılardan farklı bağlantı tipleri de projelendirilebilir ve uygulanabilir. Ancak bu farklı bağlantı tiplerinin; 1.4’e göre gerçekleştirilecek deneysel çalışmalarla, yeterli rijitlik, dayanım ve süneklik özelliklerine sahip olduğu, kararlı çevrimsel döngüler oluşturabildiği ve benzer dayanıma sahip monolitik bağlantıya eşdeğer enerji tüketebildiği gösterilerek belgelendirilecektir.
 
8.2.2. Önüretimli Betonarme Bina Tasarımına İlişkin Genel Kurallar
 
8.2.2.1 – Betonarme önüretimli binaların tasarımında montaj ve kullanım aşamalarının dikkate alınarak hesap ve detaylandırma yapılması esastır.
 
8.2.2.2 – Betonarme önüretimli binaların Dayanıma Göre Tasarım kapsamında,
 
(a) Doğrusal deprem hesabı için, bağlantı tipleri ve taşıyıcı sistem türüne bağlı olarak Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayıları (R), Dayanım Fazlalılığı Katsayıları (D) ile izin verilen Bina Yükseklik Sınıfları (BYS) Tablo 4.1’de verilmiştir.
 
(b) Süneklik düzeyi yüksek kolon, kiriş, perdeler ve bunların bir döküm bağlantı bölgeleri için
7.3, 7.4, 7.6 ve 7.5’te verilen koşullara uyulacaktır.
 
(c) Süneklik düzeyi sınırlı kolon, kiriş, perdeler ve bunların bir döküm bağlantı bölgeleri için
7.7, 7.8, 7.10 ve 7.9’da verilen koşullara uyulacaktır.
 
(d) Betonarme önüretimli elemanların bağlantıları 8.3 ve 8.4’te verilmiştir.
 
8.2.2.3 – Tablo 3.4(a)’ya göre Deprem Tasarım Sınıfı DTS=1a, DTS=2a ve Bina Yükseklik Sınıfı BYS=2, BYS=3 olan önüretimli betonarme binalarda;
(a) DD-2 deprem yer hareketinin etkisi altında I = 1.5 alınarak Bölüm 4’teki DGT hesap esasları ile yapılan tasarım bir ön tasarım olarak göz önüne alınacaktır.
(b) Ön tasarımı yapılan bina taşıyıcı sistemi bu kez DD-1 deprem yer hareketinin etkisi altında Tablo 3.4(a)’da İleri Performans Hedefi olarak tanımlanan Kontrollü Hasar (KH) performans hedefini ve ayrıca DD-3 depremi altında Sınırlı Hasar (SH) performans hedefini sağlamak üzere, çeşitli bağlantı tipleri için uygun modelleme ve değerlendirme kuralları dikkate alınarak Bölüm 5’e göre Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım (ŞGDT) yaklaşımı  ile değerlendirilecek ve gerekli olması durumunda hedeflenen performans sağlanacak şekilde tasarım tekrarlanacaktır.
 
8.2.2.4 – 8.4.3’te tanımlanan tam ard-germeli önüretimli binaların ön tasarımı için deprem hesabı Bölüm 4’e göre DGT yaklaşımı ile yapıldıktan sonra Bölüm 5’e göre ŞGDT yaklaşımı ile performans değerlendirmesi yapılacaktır.
 
8.2.3. Önüretimli Binalarda Malzeme Özellikleri
 
8.2.3.1 – 7.2.5’de verilen malzeme özelliklerine uyulacaktır.
 
8.2.3.2 – Önüretimli betonarme binalarda kullanılacak en düşük beton kalitesi C30 olacaktır.
 
8.2.3.3 – Montaj aşamasında ve ard-germe uygulamalarında kullanılacak çimento harcı, hızlı dayanım kazanan ve büzülme yapmayan özellikte olacaktır. Harç basınç dayanımı, birleştirilen taşıyıcı elemanların tasarım basınç dayanımlarından daha küçük olmayacaktır.
 
8.2.3.4 – Deprem yüklerine maruz önüretimli elemanların ve bağlantılarının, seçilen süneklik düzeyi ile ilgili olarak 4.3.3 ve 4.3.4’te verilen koşulları sağlaması gereklidir.
 
8.3. MAFSALLI BAĞLANTILAR (MFB)
 
8.3.1. Genel Özellikler
 
8.3.1.1 – Mafsallı bağlantılar esas çerçeve düzleminde moment aktaramayan ancak kesme kuvveti ve eksenel kuvvet aktarabilen birleşimlerdir.
 
8.3.1.2 – Mafsallı bağlantılar çok katlı binalarda sadece yerinde dökme veya önüretimli boşluksuz ve/veya bağ kirişli (boşluklu) betonarme perdeler ile birlikte kullanılabilirler.
 
8.3.1.3 – Yatay konumlu taşıyıcı elemanların mafsallı bağlantılarında diğer yatay konumlu taşıyıcılara, kolonlara ve perdelere bağlantısız mesnetlenmesine izin verilmez.
 
8.3.1.4 – Yatay konumlu taşıyıcıların oturdukları mesnetlerde oluşan sürtünme kuvveti gözardı
edilerek, ideal mafsallı bağlantı varsayımı yapılacaktır.
 
8.3.1.5 – Mesnetlerinde sac plaka kullanılmayan pimli, yuvalı veya bunların farklı biçimleri ile oluşturulan bağlantılarda en az 10 mm kalınlıklı çelik takviyeli elastomer yastık kullanılacaktır.
 
8.3.1.6 – Aşık-makas bağlantıları dışındaki tüm pimli bağlantıların çimento harcı ile doldurulması ve serbest uçlarının pul ve somun ile bitirilmesi zorunludur.
 
8.3.1.7 – Aşık-makas bağlantıları, çatı düzlemi içinde oluşacak kuvvetleri aktaracak kesme kapasitesine sahip detaylar ile ıslak veya mekanik bağlantı şekli kullanılarak düzenlenecektir. Aşık-makas bağlantılarında elastomer yastık kullanımı zorunlu değildir.
 
8.3.1.8 – Mafsallı bağlantıların tümünde bağlantı kuvvetlerinin hesabında Tablo 4.1’de
tanımlanan Dayanım Fazlalığı Katsayısı (D) dikkate alınacaktır.
 
8.3.1.9 – Çatı düzleminde mafsallı altta ankastre kolonlardan oluşturulan sistemlerde, mafsallı bağlantıya kapasite tasarımı uygulanarak doğrusal elastik bölgede kalması sağlanacaktır.
 
8.3.1.10 – Kolonlara bağlantısı mafsallı olan ya da montaj aşamasında mafsallı olarak çalışan tüm taşıyıcı çatı kirişlerinde düşey ve yatay yükler etkisinde yanal stabilite hesapları yapılacaktır.
 
 
8.3.1.11 – Kiriş üst tabla genişliği en az
göstermektedir.
 
 n / 50
 
olacaktır. Burada  n
 
kiriş serbest açıklığını
 
 
8.3.2. Mafsallı Bağlantılarda Devrilme Stabilitesi
 
8.3.2.1 – 8.6’da verilen yatay diyafram koşulunun sağlandığı binaların çatı düzlemlerinde, bağlantıları mafsallı olan kirişlerin düzlem dışı devrilme kontrolü yapılacaktır. Kontrolde kullanılacak eşdeğer deprem yükü Denk.(8.1) ile hesaplanacaktır.
 
F  m k Sae (T ) D
H (R / I )
 
 
(8.1)
 
Burada m k
 
bağlantı noktası için hesaplanan kütleyi göstermektedir. FH
 
eşdeğer deprem yükü,
 
yatay ve düşey doğrultularda en elverişsiz iç kuvvetleri verecek şekilde kiriş ucuna kütle merkezi seviyesinden etkitilerek devrilme tahkiki yapılacaktır (Şekil 8.1). Bu tahkik ile belirlenen pim çapları, kaynak alanları ve yuva kalınlıkları, ilgili bölümlerde tanımlanan hesap yöntemleri ile kontrol edilecektir.
 
8.3.2.2 – Farklı montaj aşamaları için, önüretim elemanların yanal stabilite kontrolleri yapılacaktır.
 
 
 
Şekil 8.1
 
8.3.3. Pimli Bağlantılar (MFB1)
 
Tipik bir pimli bağlantı detayı Şekil 8.2’de verilmiştir.
 
8.3.3.1 – Pim delikleri hem kiriş ucundan hem de kolon mesneti serbest kenarından en az pim çapının 6 katı mesafede olacaktır.
 
 
 
Şekil 8.2
 
8.3.3.2 – Kirişlerde bırakılacak pim-bulon deliklerinin çapı, en az pim çapının iki katı olacaktır.
 
8.3.3.3 – Pim yuvalarında, pürüzsüz yüzey oluşturacak malzeme ya da detay kullanılamaz.
 
8.3.3.4 – Pim yuvalarının doldurulmasında kullanılan çimento harcı gerekli kenetlenmeyi sağlayacak dayanıma sahip olacaktır.
 
8.3.3.5 – Pimle bağlanan kolon ve kiriş uç bölgelerinde çekme gerilmesi yığılmasına karşı yeterli sargı donatısı kullanılacaktır. Sargılama, kolon uç bölgesinde kapalı etriyeler ile, kiriş uç bölgelerinde ise yatay U-etriyeler ile yapılacaktır. Sargı donatıları, en az etkin pim boyu uzunluğunca yerleştirilecek, aralarındaki temiz mesafe 50 mm’yi aşmayacaktır. Pim yuvaları, kapalı ve U-etriyelerin köşelerine denk gelecek şekilde yerleştirilecek, gerekmesi durumunda pim yuvaları kapalı çirozlar ile yatay düzlemde tutulacaktır.
 
8.3.3.6 – Pim eksenine dik doğrultuda yapılacak kapasite hesaplarında betonun çekme dayanımı gözönüne alınmayacaktır.
 
 
8.3.3.7 – Esas çerçeve düzleminde pimin kesme kuvveti kapasitesi
 
Vr , Denk.(8.2) ile
 
hesaplanacaktır.   d /     oranı   6.0   dan   büyük olacaktır.    pim   çapını,   d   kiriş boyuna
doğrultusunda pim merkezinden kiriş veya kolon kenarına olan en küçük mesafeyi, n pim
sayısını göstermektedir.
 
Vr  0.7n 2
 
(8.2)
 
 
8.3.4. Kaynaklı Bağlantılar (MFB2)
 
Kaynaklı mafsallı bağlantı detayı Şekil 8.3’te verilmiştir.
 
8.3.4.1 – Kolona yerleştirilen bağlantı plakasına ait ankraj donatıları çevresine enine sargı donatısı yerleştirilecektir.
 
 
Şekil 8.3
 
8.3.4.2 – Bağlantı noktasında, birleştirilen malzemelerin akma dayanımına eşit veya büyük olması koşuluyla, birleşim metali (elektrod) akma dayanımının %45’ine kadar kaynak kapasitesine izin verilebilir.
 
8.3.5. Yuvalı Bağlantılar (MFB3)
 
Yuvalı mafsallı bağlantı detayları Şekil 8.4 ve Şekil 8.5’te verilmiştir.
 
Şekil 8.4
 
8.3.5.1 – Yuva yanaklarında minimum kalınlık 15 cm olacak ve pim kullanılacaktır.
 
8.3.5.2 – Yuva yanaklarındaki eğilme donatıları, mesnetlenen kirişin devrilme momentinden oluşacak iç kuvvetlerin 1.2 katını karşılayacak şekilde hesaplanacaktır.
 
8.3.5.3 – Yuva yanaklarında, esas çerçeve düzlemine dik doğrultu için Denk.(8.1) ile hesaplanan eşdeğer deprem yükünden elde edilen kesme kuvveti, sadece yuva yanaklarında bulunan donatılar ile karşılanacaktır.
 
 
Şekil 8.5
 
8.3.6. Diğer Mafsallı Bağlantılar
 
Yukarıda tanımlanan bağlantı tiplerinin farklı biçimleriyle oluşturulacak mafsallı bağlantılar,
8.3.1 ve 8.3.2’de tanımlanan tüm koşulları sağlayacaktır.
 
8.4. MOMENT AKTARAN BAĞLANTILAR (MAB)
 
8.4.1. Genel Özellikler
8.4.1.1 – Önüretimli betonarme binaların moment aktaran bağlantıları, tersinir tekrarlı deprem yükleri etkisinde sünek davranış gösterecek şekilde tasarlanacaktır.
 
8.4.1.2 – Moment aktaran bağlantıların, bağlanan elemanların taşıma kapasiteleri düzeyindeki iç kuvvetleri dayanım ve süneklikte azalma olmaksızın aktarabildikleri gösterilecektir.
 
8.4.1.3 – Islak kolon-kiriş bağlantısı (MAB1), tam ard-germeli kolon-kiriş bağlantısı (MAB2), üstte ıslak-altta kaynaklı kolon-kiriş bağlantısı (MAB3) ve manşonlu-pimli kolon-kiriş bağlantısına (MAB4) sahip önüretimli betonarme binalar için R ve D katsayıları Tablo 4.1’de verilmiştir.
 
8.4.1.4 – Tam ard-germeli kolon-kiriş bağlantısına (MAB2) sahip önüretimli betonarme binaların ön tasarımına ilişkin deprem hesabı Bölüm 4’e göre, kesin tasarımına ilişkin deprem hesabı ise kolon-kiriş bağlantı mekanizması (açılma-kapanma) için 8.4.3’te verilen doğrusal olmayan özellikler dikkate alınarak Bölüm 5’e göre yapılacaktır.
 
8.4.1.5 – Donatı-plaka ve plaka-plaka kaynaklarının hesabı ile manşonlu-pimli bağlantıların hesabında, deprem etkisinden gelen iç kuvvetler Tablo 4.1’de verilen dayanım fazlalığı katsayısı (D) ile çarpılarak büyütülecektir.
 
8.4.2. Islak Kolon-Kiriş Bağlantısı (MAB1)
 
Yerinde dökme kolon-kiriş bağlantılarına eşdeğer davranış göstermek üzere yapılan ıslak bağlantılar, pozitif ve negatif moment kapasitelerinin yerinde dökme beton ve süreklilik donatısı ile sağlandığı birleşimlerdir (Şekil 8.6). Kiriş-kolon geometrik oturma şekli, guseli, gusesiz ya da geçici guseli olarak oluşturulabilir.
 
8.4.2.1 – Süreklilik donatılarının kenetlenme boyları, bu Yönetmeliğin ve TS 500’ün ilgili
koşullarına uygun olarak belirlenecektir.
 
8.4.2.2 – Birleştirilen kiriş ve kolon kesitlerinde; eğilme momentinin her iki yönü için, boyuna donatıların kenetlenme boyu, kesme kapasitesi vb. gerekli tüm kontroller yapılacaktır.
 
 
Şekil 8.6
 
8.4.3. Tam Ard-Germeli Bağlantı (MAB2)
 
Önüretimli kirişler, kolonlara moment aktaracak şekilde sadece ard-germeli olarak bağlanabilirler (Şekil 8.7). Ard-germe halatlarının geçirildiği kılıflar, ard-germe işleminden sonra çimento harcı ile doldurulacaktır.
 
8.4.3.1 – Kolon–kiriş arası büzülme yapmayan çimento harcıyla doldurulacaktır.
 
8.4.3.2 – Ard-germeli bağlantılarda kiriş ile kolon yüzü arasında kesme kuvveti aktarımı, ard germe halatları tarafından oluşturulan mengene kuvveti ve sürtünme ile gerçekleşir.
 
8.4.3.3 – Ard germe halatlarına verilecek başlangıç çekme kuvveti, gerilme kayıpları dikkate alınarak;
 
M pi  M pj
 
 
 n
 
 
(8.3)
 
 
 
 
 
 
Şekil 8.7
ifadesi ile belirlenen kesme kuvvetinin sürtünmeyle μ  0.5
 
 
 
taşındığı dikkate alınarak
 
hesaplanacaktır. Denk.(8.3)’te
 
M pi ve
 
M pj
 
sırasıyla kiriş sol ve sağ uçlarına ait eğilme
 
momenti kapasitelerini,  n ise kiriş serbest açıklığını göstermektedir.
8.4.3.4 – Kiriş, kolon gusesine mesnetleniyor ise gusenin kesme kuvveti dayanımına olan katkısı gözönüne alınabilir. Ancak, depremden dolayı yerçekimi doğrultusuna ters yönde oluşacak kesme kuvvetinin sadece sürtünme ile taşınabildiği gösterilecektir.
 
8.4.3.5 – Başlangıç ard-germesi halat akma gerilmesinin %50’sinin üzerinde olmayacaktır.
 
8.4.3.6 – Spiral kılıf iç kesit alanı, içinden geçen ard-germe halatlarının toplam enkesit alanının iki katından az olamaz.
 
8.4.3.7 – Ard-germeli bağlantı için çevrimsel davranış modeli zarfı ve kritik moment ve dönme
tanımları Şekil 8.8’de verilmiştir. Burada M 1 ve  1 ard-germe kuvvetinin yenildiği moment ve
 
dönmeyi,
 
M 2 ve
 
 2 ard-germe halatlarında akma gerilmesinin %90’ına ulaşıldığı aşamadaki
 
moment ve dönmeyi göstermektedir.
 
8.4.3.8 – Ard-germeli bağlantılar için zaman tanım alanında doğrusal olmayan çözümleme
durumunda merkeze yönelimli çevrimsel davranış modeli kullanılacaktır (Şekil 8.8).
 
 
Şekil 8.8
 
8.4.3.9 – Bölüm 5’e göre doğrusal olmayan deprem hesabı yapılması durumunda, birleşimde izin verilen açılma-kapanma dönmesi, Sınırlı Hasar Performans Hedefi için  2 dönmesinden, Kontrollü Hasar Performans Hedefi için 0.02 radyandan, Göçmenin Önlenmesi Performans Hedefi için de 0.03 radyandan fazla olmayacaktır.
 
8.4.4. Üstte Islak – Altta Kaynaklı Bağlantılar (MAB3)
 
Negatif moment kapasitesi sürekliliğinin yerinde dökme betonarme ile pozitif moment kapasitesi sürekliliğinin ise kaynakla sağlandığı birleşimlerdir (Şekil 8.9).
 
8.4.4.1 – Negatif moment süreklilik donatıları için kolonda bırakılan boşluk yapısal kaplama
betonunun dökülmesi aşamasında özenle doldurulacaktır.
 
8.4.4.2 – Her donatı için ayrı delik bırakılması durumunda; delik çapı, içinden geçecek donatı çapının en az iki katı olacaktır. Delik büzülme yapmayan çimento harcı ile boşluk kalmayacak şekilde doldurulacaktır. Delikler arasında en az donatı çapı kadar mesafe olacaktır.
 
8.4.4.3 – Kolon – kiriş arası çimento harcı ile doldurulacaktır.
 
8.4.4.4 – Plastikleşmenin bağlantı bölgesi dışında oluşmasını sağlayacak donatı düzenlemesi yapılacaktır.
 
8.4.4.5 – Çelik plakalara kaynaklanan kiriş boyuna donatılarının şekildeğiştirme kapasitesini
artırmak üzere, plakadan kiriş açıklığına doğru en az 12 L ( L ilgili boyuna donatı çapı)
uzunluğundaki bölgede betonla aderansı bozmak amacıyla plastik kılıf kullanılacaktır.
 
8.4.4.6 – Kirişin, kolonda oluşturulan konsol üzerine oturduğu mesafede etriye aralığı en çok
4L ve 75 mm olacaktır.
 
   
 
 
Şekil 8.9
 
8.4.4.7 – Kirişin, kolonda oluşturulan konsol üzerine oturduğu bölgede ters U şeklindeki kiriş etriyeleri, alt plakaya kaynatılmış en az 50 mm yüksekliğindeki çelik plakalara köşe kaynak dikişiyle bağlanacaktır. Etriyelerin doğrudan alt plakaya kaynaklanmasına izin verilmez.
 
8.4.4.8 – Birleştirilen kiriş ve kolon kesitlerinde; eğilme momentinin her iki yönü için, boyuna donatı kenetlenme boyu, yatay kesme kapasitesi, kaynaklı alt bağlantı vb. gerekli tüm kontroller yapılacaktır.
 
8.4.5. Manşonlu-Pimli Bağlantılar (MAB4)
 
Bu bağlantı tipinde, negatif moment yerinde dökme betonarme ile, pozitif moment ise kolon konsolunda bırakılan en az 4 adet pimin kesme kapasitesi ile taşınır (Şekil 8.10). Negatif moment taşıyan donatılar, kolonda bırakılan boşluğa ya da kolonda bırakılan özel manşonlara vidalanarak betonlanır.
 
8.4.5.1 – Pimlerin ve manşon ankraj donatılarının aderansını sağlamak üzere gerektiğinde donatı uçlarında aderans plakaları kullanılır.
 
8.4.5.2 – Pozitif moment sürekliliğinde kullanılan pimlerin kirişe ankrajı için, kirişlerde özel yivli sac borular kullanılacaktır. Yivli sac boruların iç çapı pim çapının en az iki katı olacaktır. Pim yuvaları büzülme yapmayan çimento harcı ile doldurulacaktır.
 
   
 
Şekil 8.10
 
8.4.5.3 – Pimlerin uçlarına diş açılmış olacak ve yivli boru harçla doldurulduktan hemen sonra
yeterli boyutlarda pul ve somun kullanılarak sıkılacaktır.
 
8.4.5.4 – Pimlerin toplam kesme kapasitesi, kiriş mesnet alt donatıları toplam akma
kapasitesinden büyük olacaktır.
 
8.4.5.5 – Kolon konsolu ile kiriş alt yüzeyinin temasını sağlamak üzere, konsol üzerinde ve kiriş altında özel kesme dişleri bırakılacak ve kolon ile kiriş arasındaki tüm boşluklar çimento harcı ile doldurulacaktır.
 
8.4.5.6 – Manşonlu bağlantılarda göçmenin manşon bölgesi dışında sünek olarak gerçekleşeceği gösterilecektir.
 
8.4.6. Moment Aktaran Elemanların Eklerinde Kullanılacak Donatı Ekleme Araçları
 
Moment aktaran kolon-kolon, kiriş-kiriş ve kolon-temel bağlantılarında kullanılacak manşonlu, tüplü (çimento harçlı ya da özel yapışkanlı), mekanik (özel bulonlu) veya kaynaklı donatı eklerine ilişkin kurallar EK 8A’da verilmiştir.
 
8.5. ÖNÜRETİMLİ TAŞIYICI PANEL-DÖŞEME SİSTEMLERİ
 
8.5.1. Çift Cidarlı Paneller
 
8.5.1.1 – İki ince cidarlı paneli, kafes donatılar ile birleştirerek üretilen duvar elemanlarıdır. Çift cidarlı paneller ve döşeme elemanları monte edildikten sonra panel-panel, panel-döşeme bağ donatıları yerleştirilerek döşeme ile birlikte panel boşlukları betonla doldurulur.
 
8.5.1.2 – Cidar et kalınlıklıkları mimimum 50 mm olacaktır.
 
8.5.1.3 – Farklı panel birleşimleri için tipik detaylar Şekil 8.11’de verilmiştir.
 
8.5.2. Tek Cidarlı Paneller
 
8.5.2.1 – Tek cidarlı önüretimli duvar paneli ve döşeme elemanları monte edildikten sonra
panel-panel, panel-döşeme bağ donatıları yerleştirilerek döşeme betonu oluşturulur.
 
8.5.2.2 – Minimum panel kalınlığı 120 mm olacaktır.
 
 
Şekil 8.11
 
8.5.2.3 – Farklı panel bağlantıları için tipik detaylar Şekil 8.12’de verilmiştir.
 
8.6. ÖNÜRETİMLİ BİNALARDA DİYAFRAMLARA İLİŞKİN KOŞULLAR
 
Önüretimli tek veya çok katlı binalarda döşeme veya çatı düzlemlerinde 8.6.1 ve 8.6.2’de
tanımlanan şekilde diyafram oluşturulacak ve diyafram hesapları yapılacaktır.
 
8.6.1. Çatı Diyaframı
 
Deprem yüklerinin tamamının çatı kotundaki bağlantıları mafsallı olan kolonlar tarafından taşındığı tek katlı bina sistemlerinin çatı düzlemleri ile çok katlı binaların mafsallı bağlantılı çatı düzlemlerinde, metal çatı örtüsü düzlem içi kuvvetleri aktaran diyaframlar olarak dikkate alınacak ve hesaba katılacaktır. Diyafram oluşturulması ile ilgili kurallar EK 8B’de verilmiştir.
 
8.6.2. Döşeme Diyaframı Oluşturulması
 
8.6.2.1 – Önüretimli betonarme binaların tasarıma esas diyafram iç kuvvetleri, Bölüm 4 ve Bölüm 7’de verilen ve aşağıda sıralanan ek koşullara uygun olarak yapılan diyafram hesabı ve tasarımı ile belirlenecektir.
 
8.6.2.2 – Diyafram modeli oluşturulurken; önüretimli betonarme TT plak, boşluklu döşeme, filigran döşeme gibi döşeme elemanlarının etkili rijitliği, yatay kesme sürtünmesi şartlarının sağlanması durumunda kompozit kesitin rijitliği, aksi halde sadece yapısal kaplama betonu rijitliği olarak alınacaktır.
 
8.6.2.3 – Döşemeler kendi düzlemlerinde sonsuz rijit kabul edilmeyecek, sonlu eleman modellemesi yapılacaktır. Düşey ve yatay yüklerin güvenli şekilde aktarıldığı gösterilecektir. Diyafram hesabı ile elde edilen iç kuvvetler, kesme sürtünmesi hesap yöntemine uygun olarak hesaplanan bağ donatıları ile karşılanacaktır. Diyafram üzerinde çekme kuvvetleri bulunan bölgelerde ek donatı kullanılacaktır.
 
 
Şekil 8.12
 
8.6.2.4 – Önüretimli betonarme döşeme sistemlerinin perde ve/veya kirişler ile sınırlandırılması zorunludur. Bu amaçla her iki doğrultuda, tüm eksenlerde çerçeve kirişleri kullanılacaktır.
 
8.6.2.5 – Önüretimli betonarme döşeme sistemlerin perdeler ile doğrudan birleştiği bölgelerde, diyafram iç kuvvetlerinin yapısal kaplama betonu içerisinde yer alan donatılar ve uygun detaylar ile aktarıldığı hesapla gösterilecektir.
 
8.6.2.6 – Önüretimli beton döşeme elemanları ile birlikte yapısal kaplama betonu uygulaması
zorunludur. Yapısal kaplama betonu kalınlığı en az 70 mm olacaktır.
 
8.6.2.7 – Yapısal kaplama betonu kalitesi 8.2.3.2’ye uygun olacaktır.
 
8.6.2.8 – Yapısal kaplama betonuna her iki ana doğrultuda ayrı ayrı en az 0.0015 oranında boyuna donatı konulacaktır.
 
8.7. KOLONLARI ÜSTTEN MAFSALLI BİNALARA İLİŞKİN EK KOŞULLAR
 
8.7.1 – Kolonları çatı kotunda mafsallı tek katlı çerçevelerden oluşan önüretimli betonarme binalarda; bina taban alanının %25’ini geçmemek kaydıyla kısmi ara kat oluşturulması durumunda, bu kısmi ara katın yatay rijitliğinden dolayı çatı diyaframında oluşacak ilave iç kuvvetler ve plandaki burulma düzensizliği dikkate alınacak ya da bu düzensizliğin ortadan kaldırılması için kısmi ara katlı bölüm derz ile ayrılacaktır.
 
8.7.2 – Ara kat taşıyıcı sisteminin ana taşıyıcı sisteme bağlantısı mafsallı ya da monolitik olarak yapılacaktır.
 
8.7.3 – Üç boyutlu yapısal modelde, çatı örtü malzemesi ile sağlanan düzlem içi rijitlik dikkate
alınacaktır.
 
8.7.4 – Kolonları çatı kotunda mafsallı tek katlı çerçevelerin yerinde dökme çok katlı betonarme veya önüretimli betonarme binaların en üst katı (çatı katı) olarak kullanılması durumunda 4.3.6’da verilen yöntem uygulanacaktır.
 
EK 8A – DONATI EKLEME ARAÇLARI
 
Moment aktaran kolon-kolon, kiriş-kiriş ve kolon-temel bağlantılarında manşonlu, tüplü (çimento harçlı ya da özel yapışkanlı), mekanik (özel bulonlu) veya kaynaklı olarak donatı eki teşkil edilebilir.
 
8A.1 – Donatı ekleme araçları ile ilgili kesitte sağlanan dayanım ve süneklik kapasitelerinin, bağlanan eleman/elemanların dayanım ve süneklikleri ile uyumlu olduğu gösterilecektir.
 
8A.2 – Eklerde kesme kuvveti kontrolü yapılacaktır.
 
8A.3 – Kaynaklı donatı ekleri için 7.2.7.1 geçerlidir.
 
8A.4 – Mekanik bağlantılarda kullanılan yüksek dayanımlı  f yk  800 MPa
 
 
bulonlara ard-
 
germe uygulanması durumunda, deprem etkisinde elastik kaldıkları gösterilecektir.
 
8A.5 – Manşonlu veya tüplü (yüksek mukavemetli çimento harçlı veya özel yapışkanlı) donatı eklerinde beklenen davranış şekli; çekme, basınç ve çevrimsel yükleme durumları için plastikleşmenin ek bölgesinden ötede bağlanan donatılarda gerçekleşmesidir.
 
8A.6 – İki adet donatı ile aralarına yerleştirilmiş ekleme aracından oluşan numuneye çekme, basınç, sıyrılma, yorulma ve çevrimsel yükleme deneyleri uygulanacaktır. Bu deneylerde; incelenen tüm numunelerde donatı çubuğu kopması gözlenmesi durumunda, ekleme aracı başarılı kabul edilecektir.
 
8A.7 – Farklı tipteki her donatı ekleme aracı için, toplam kullanım adedinin %2’si deneye tabi
tutulacaktır. Bu sayı 5 adetten az olamaz.
 
8A.8 – Yeterli sayıdaki çekme deneyi ile belirlenmiş donatı akma dayanımı, ekleme aracı üreticisinin beyan ettiği akma dayanımından küçük ve eşitse çevrimsel yükleme deneyinin uygulanmasına gerek yoktur.
 
8A.9 – Çekme deneyinde; numunenin, donatı karakteristik kopma dayanımının %100’üne, karakteristik akma dayanımının %135’ine ve belirlenen donatı akma dayanımının %120’sine ulaşması gerekmektedir.
 
8A.10 – Basınç deneyinde; numunenin, donatı karakteristik akma dayanımının %125’ine ulaşması gerekmektedir.
 
8A.11 – Çevrimsel yükleme deneyinde, Tablo 8A.1’de tanımlanan çevrimler uygulanacaktır.
 
8A.12 – Yüksek dayanımlı harç ile oluşturulan tüplü donatı eklerinde test edilecek her donatı eki için en az dört adet küp harç numunesi alınacaktır. Harç numuneleri ile tüplü donatı eki aynı koşullarda saklanacaktır. Donatı eki üzerinde uygulanan deneylerin başlangıç ve bitiminde en az ikişer harç numunesinin basınç deneyi yapılacaktır. Harç dayanımının belirlenmesi için en az dört numuneye ait sonuçların ortalaması alınacak ve bu değer minimum harç dayanımı olarak değerlendirilecektir. Bu dayanım, donatı eki için üreticinin beyan ettiği minimum harç dayanımından yüksek olacaktır.
8A.13 – Harçlı tüp ile eklenen donatı çubuklarının nervür şekillerinin farklı olması durumunda,
her nervür şekli için ayrı deney yapılacaktır.
 
Tablo 8A.1. Donatı Eklerinde Uygulanacak Çevrimsel Yükleme Deneyleri
 
Adım Çekme Basınç Çevrim Sayısı
1 0.95 f yk 0.5 f yk 20
2 2y 0.5 f yk 4
3 5y 0.5 f yk 4
4 Kopmaya kadar çekme uygulanacak
f yk : donatı çubuğu karakteristik akma dayanımı
y : gerçek akma gerilmesine karşı gelen donatı birim uzaması
 
8A.14 – Harç için donma-çözülme deneyleri TSE CEN/TR 15177’ye göre yapılacaktır. En az 300 donma-çözülme çevrimi sonrasında, gerçekleşen elastisite modülünün ilk değerine oranı en az %90 olacaktır.
 
8A.15 – Bu bölümde verilen kurallar, kaldırma ve taşıma amacı ile kullanılan manşonlar için geçerli değildir.
 
EK 8B – ÇATI DÜZLEMİ DİYAFRAMININ TANIMLANMASI
 
8B.1 – Hesap için oluşturulacak üç boyutlu taşıyıcı sistem modeline, trapez sac levha veya sandviç panel türü çatı örtü malzemeleri de dahil edilecektir. Çatı örtü malzemesi, aşıklar arasına yerleştirilen iki ucu mafsallı elastik çapraz çiftleri ile temsil edilecektir.
 
ECK = Eğik Çatı Kirişi; A = Aşık; aç = aşık aralığı≤ 2.0m,  45
Şekil 8B.1
 
8B.2 – Çelik veya alüminyum alaşımından yapılmış trapez sac levha veya sandviç panel türü
 
çatı örtüsünü temsil eden çaprazların eşdeğer eksenel rijitlikleri hesaplanacaktır.
 
(EA)e [kN] Denk.(8B.1) ile
 
(EA)e  3.5 t
 
(8B.1)
 
 
Burada, t [mm] örtü malzemesini oluşturan sacın et kalınlığını göstermektedir. Trapez sac levha durumunda levha kalınlığına, sandviç panel durumunda ise alt ve üst levha kalınlıkları toplamına eşittir. Denk.(8B.1)’in uygulanabilmesi için, aşık aralığının en fazla 2 m, çapraz açısı
 ’nın da 45 civarında olması gerekmektedir.
8B.3 – Çatı düzleminde oluşan diyafram nedeniyle aşıklar, oluk kirişleri ve eğik çatı kirişlerinde (ECK) ortaya çıkan ilave iç kuvvetler ilgili elemanların boyutlandırılmasında ve birleşim hesaplarında dikkate alınacaktır.
 
8B.4 – Çatı örtüsünü temsil eden çaprazlarda oluşan en büyük eksenel kuvvet kullanılarak, örtüyü aşıklara bağlayan bağlantı elemanlarının sayısı belirlenecektir. En büyük çapraz kuvveti Nmax ’ın izdüşümü alınarak, gereken bağlantı elemanı sayısı Denk.(8B.2) ile hesaplanacaktır.
 
n  2Nmax cos α
Qem
 
 
(8B.2)
 
Burada
 
Qem
 
bir bağlantı elemanının emniyetle taşıyabileceği kesme kuvvetini, n ise bç
 
uzunluğunda kullanılacak bağlantı elemanı sayısını göstermektedir (Şekil 8B.1).
 
BÖLÜM 9 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA ÇELİK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN
TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR
 
9.0. SİMGELER
 
Bu bölümde aşağıdaki simgelerin kullanıldığı boyutlu ifadelerde, kuvvetler Newton [N], uzunluklar milimetre [mm], açılar radyan [rad] ve gerilmeler MegaPascal [MPa] = [N/mm2] birimindedir.
 
A = Enkesit alanı
 
Ac Ae Afb Ag Ag Aos As Asc Ash Asr Aw Aw
 
= Beton enkesit alanı
= Etkin net enkesit alanı
= Başlık enkesit alanı
= Kayıpsız enkesit alanı
= Kompozit elemanın toplam enkesit alanı
= Spiral sargı donatısının enkesit alanı
= Çelik enkesit alanı
= Çelik çekirdeğin akma şekildeğiştirmesi gösteren enkesit alanı
= Etriyeli kompozit kolonlarda sarılma bölgesindeki minimum toplam etriye alanı
=  Boyuna donatı alanı
=  Gövde enkesit alanı
= Köşe kaynak alanı
 
a = Etriye kollarının ve/veya çirozların arasındaki yatay uzaklık
b = Genişlik (yarım başlık genişliği)
 
bbf bk Ca
 
= Kiriş kesitinin başlık genişliği
= Kolon enkesitinde en dıştaki enine donatı eksenleri arasındaki uzaklık
= Gerekli eksenel kuvvet dayanımının tasarım eksenel kuvvet dayanımına oranı
 
D = Dairesel halka kesitlerde dış çap
D = Dayanım fazlalığı katsayısı
D = Dairesel kolonun göbek çapı (spiral sargı donatısı eksenleri arasındaki uzaklık)
db = Kiriş enkesit yüksekliği
dc = Kolon enkesit yüksekliği
 
E = Yapı çeliği elastisite modülü,
 
E  200000 N/mm2
 
Ed = Deprem etkisi
e = Bağ kirişi boyu
 
Fcr
 
= Kritik burkulma gerilmesi
 
Fcre FE
Fu Fy Fyb Fyc Fysc
 
Fysr
fck
f ywk
 
= Olası akma gerilmesi ile hesaplanan kritik burkulma gerilmesi
= Kaynak malzemesi (elektrod) karakteristik çekme dayanımı
= Yapı çeliğinin karakteristik çekme dayanımı
= Yapı çeliğinin karakteristik akma gerilmesi
= Kiriş malzemesinin karakteristik akma gerilmesi
= Kolon malzemesinin karakteristik akma gerilmesi
= Çelik çekirdeğin karakteristik akma gerilmesi veya çelik çekirdeğin çekme deneyi
ile belirlenen gerçek akma gerilmesi
= Donatı çeliğinin karakteristik akma gerilmesi
= Beton karakteristik basınç dayanımı
= Enine donatının karakteristik akma dayanımı
 
G = Sabit yük
H = Kat yüksekliği
H = Zemin yatay itkisi
 
Hc
Hort
 
= Kolon yüksekliği
= Düğüm noktasının üstündeki ve altındaki kolon yüksekliklerinin ortalaması
 
 
h = Enkesit yüksekliği
hi = Binanın i’inci katının kat yüksekliği
ho = Kesit başlıklarının merkezleri arasındaki uzaklık
I = Bina önem katsayısı
i = Atalet yarıçapı
iy = Kiriş enkesitinin zayıf eksenine göre atalet yarıçapı
K = Burkulma katsayısı
L = Çubuk boyu
Lb = Basınç başlığının yanal doğrultuda mesnetlendiği veya enkesitin çarpılmaya karşı mesnetlendiği noktalar arasındaki uzaklık
h = Kiriş ucundaki olası plastik mafsal noktasının kolon yüzüne uzaklığı
(Bkz. Ek 9B)
n = Kiriş uçlarındaki olası plastik mafsal noktaları arasındaki uzaklık (Bkz. Ek 9B)
M a = (GKT) yük birleşimleri esas alınarak belirlenen gerekli eğilme dayanımı
 
 
M av
 
 
M p
 
= (GKT) yük birleşimleri esas alınarak, kiriş uçlarında olası plastik mafsal noktasındaki kesme kuvveti nedeniyle kolon ekseninde meydana gelen ek eğilme
momenti
= Karakteristik plastik eğilme dayanımı
 
* = Kiriş-kolon birleşim bölgesinde, birleşen kirişlerin her biri için karakteristik
 
plastik moment dayanımlarının
 
1.1Ra
 
katı ile kiriş ucundaki olası plastik
 
 
 
M pc
* pc
 
 
 
M pr M r M u
M uc
 
M uv
 
 
Ndm Pa Pac
 
Pbr Pno Pr Pu Puc
 
Py
Pysc
 
mafsaldaki kesme kuvvetinden dolayı kolon ekseninde meydana gelen ek eğilme momentinin toplamı ile belirlenen eğilme momenti
= Kolonun karakteristik plastik eğilme dayanımı
= Kiriş-kolon birleşim bölgesinde depremin yönü ile uyumlu olarak, kolon eğilme
momenti dayanımlarını en küçük yapan tasarım eksenel kuvvetleri gözönüne alınarak hesaplanan üst veya alt kat kolon eğilme momenti dayanımı
= Olası eğilme momenti kapasitesi
= Gerekli eğilme dayanımı
= (YDKT) yük birleşimleri esas alınarak belirlenen gerekli eğilme dayanımı
= Kiriş-kolon birleşiminde, kirişin kolon yüzündeki gerekli eğilme momenti dayanımı
= (YDKT) yük birleşimleri esas alınarak, kiriş uçlarında olası plastik mafsal noktasındaki kesme kuvveti nedeniyle kolon ekseninde meydana gelen ek eğilme
momenti
= Düşey yükler ve depremin ortak etkisi altında hesaplanan kolon eksenel kuvveti
= (GKT) yük birleşimleri ile hesaplanan gerekli eksenel kuvvet dayanımı
= Arttırılmış deprem etkileri gözönüne alınarak, (GKT) yük birleşimleri için hesaplanan gerekli eksenel basınç kuvveti
= Yanal destek elemanlarının gerekli eksenel kuvvet dayanımı
= Kompozit kolon enkesitinin eksenel basınç kuvveti dayanımı
= Gerekli eksenel kuvvet dayanımı
= (YDKT) yük birleşimleri ile hesaplanan gerekli eksenel kuvvet dayanımı
= Arttırılmış deprem etkileri gözönüne alınarak, (YDKT) yük birleşimleri için hesaplanan gerekli eksenel basınç kuvveti
= Akma sınır durumunda eksenel kuvvet dayanımı
= Çelik çekirdek eksenel kuvvet akma dayanımı
 
Q = Hareketli yük
R = Taşıyıcı sistem davranış katsayısı
 
Rt Ry Ryb Ryc
 
= Olası çekme dayanımının karakteristik çekme dayanımına oranı
= Olası akma gerilmesinin karakteristik akma gerilmesine oranı
= Kirişte olası akma gerilmesinin karakteristik akma gerilmesine oranı
= Kolonda olası akma gerilmesinin karakteristik akma gerilmesine oranı
 
S = Kar yükü
 
s = Kompozit kolonda enine donatı aralığı
s = Spiral sargı donatısı adımı
t = Kalınlık
 
tbf tcf tt tw
 
= Kiriş enkesitinin başlık kalınlığı
= Kolon enkesitinin başlık kalınlığı
= Takviye levhası kalınlığı
= Gövde kalınlığı
 
u = Kayma bölgesi çevresinin uzunluğu
 
Vd
 
VE
Vn Vp Vuc
 
= Kiriş uçlarındaki olası plastik mafsal noktalarında, 1.2G+0.5Q+0.2S
birleşimi ile, düşey yük etkisi altında hesaplanan kesme kuvveti
= Deprem etkilerinden oluşan tasarım kesme kuvveti
= Karakteristik kesme kuvveti dayanımı
= Plastik kesme kuvveti dayanımı
= Kiriş-kolon birleşiminin kolon yüzündeki gerekli kesme kuvveti dayanımı
 
yük
 
Vup Wp Wpb Wpc WRBS
Δi
 
= Kiriş-kolon birleşimi kayma (panel) bölgesinin gerekli kesme kuvveti dayanımı
= Plastik mukavemet momenti
= Kiriş plastik mukavemet momenti
= Kolon plastik mukavemet momenti
= Zayıflatılmış kiriş enkesitinin plastik mukavemet momenti
= Binanın i’inci katındaki göreli kat ötelemesi
 
β = Basınç dayanımı düzeltme katsayısı
 
γp θp λhd λmd
 
= Bağ kirişi dönme açısı
= Göreli kat ötelemesi açısı
= Süneklik düzeyi yüksek elemanlar için enkesit koşulu sınır değeri
= Süneklik düzeyi sınırlı elemanlar için enkesit koşulu sınır değeri
 
= Sürtünme katsayısı
 
s = Dairesel kolonda spiral donatının hacimsel oranı,
 
s   4 Aos
 
 Ds
 
= Dayanım katsayısı
= Pekleşme etkisi düzeltme katsayısı
= Güvenlik katsayısı
 
9.1. KAPSAM
 
9.1.1 – Deprem etkisi altındaki çelik bina taşıyıcı sistem elemanlarının boyutlandırılması ve birleşimlerinin düzenlenmesi, bu konuda yürürlükte olan ilgili standart ve yönetmeliklerle birlikte, öncelikle bu bölümde belirtilen özel kurallara uyularak yapılacaktır.
 
9.1.2 – Bu bölümün kapsamı içindeki çelik binaların yatay yük taşıyıcı sistemleri; sadece moment aktaran çelik çerçevelerden, sadece merkezi veya dışmerkez çaprazlı çelik çerçevelerden, sadece burkulması önlenmiş çaprazlı çelik çerçevelerden veya moment aktaran çelik çerçevelerin, çaprazlı çelik çerçeveler veya betonarme perdelerle birleşiminden oluşabilir. Ayrıca, moment aktaran çerçeve türü taşıyıcı sistemlerin çelik-betonarme kompozit kolonları da bu bölümün kapsamı içindedir.
 
9.1.3 – Normal kat ve çatı düzlemleri içinde oluşturulan ve yatay kuvvetlerin yatay yük taşıyıcı sistemlere aktarılmasını sağlayan sistemlerin tasarımı ile ilgili kurallar 9.10’da verilmiştir.
 
9.1.4 – Çelik ve çelik-betonarme kompozit kolonlu binaların temel tasarımı ile ilgili kurallar
Bölüm 16’da verilmiştir.
 
9.2. GENEL KURALLAR
 
9.2.1. Çelik Taşıyıcı Sistemlerin Sınıflandırılması
 
Çelik binaların yatay yük taşıyıcı sistemleri, depreme karşı davranışları bakımından, 9.2.1.1,
9.2.1.2 ve 9.2.1.3’te tanımlanan üç sınıfa ayrılmıştır.
 
9.2.1.1 – Çelik binalar için aşağıda belirtilen yatay yük taşıyıcı sistemler, Süneklik Düzeyi Yüksek Sistemler olarak tanımlanmıştır.
(a) 9.3 ve 9.11.1.1’de belirtilen koşulları sağlayan Moment Aktaran Çelik Çerçeve türü taşıyıcı
sistemler.
(b) 9.6’da belirtilen koşulları sağlayan Merkezi Çaprazlı Çelik Çerçeve, 9.8’de belirtilen koşulları sağlayan Dışmerkez Çaprazlı Çelik Çerçeve ve 9.9’da belirtilen koşulları sağlayan Burkulması Önlenmiş Çaprazlı Çelik Çerçeve türü taşıyıcı sistemler.
(c) 9.3’te tanımlanan moment aktaran çelik çerçeveler ile (b)’de tanımlanan çaprazlı çelik çerçevelerin birleşiminden oluşan sistemler.
 
9.2.1.2 – Çelik binalar için aşağıda belirtilen yatay yük taşıyıcı sistemler, Süneklik Düzeyi Sınırlı Sistemler olarak tanımlanmıştır.
(a) 9.4 ve 9.11.1.2’de belirtilen koşulları sağlayan Moment Aktaran Çelik Çerçeve türü taşıyıcı
sistemler.
(b) 9.7’de belirtilen koşulları sağlayan Merkezi Çaprazlı Çelik Çerçeve türü taşıyıcı sistemler.
(c) 9.4’te tanımlanan moment aktaran çelik çerçeveler ile (b)’de tanımlanan çaprazlı çelik çerçevelerin birleşiminden oluşan sistemler.
 
9.2.1.3 – Süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçeve sistemlerin süneklik düzeyi yüksek çelik çaprazlı çerçeveler veya betonarme perdelerle birlikte kullanılması ile oluşturulan sistemler Süneklik Düzeyi Karma Sistemler olarak tanımlanmıştır. Ancak, 9.11.1.2(a)’da belirtilen koşulları sağlayan süneklik düzeyi sınırlı kompozit kolonlu moment aktaran çerçeve sistemlerin sadece betonarme perdeler ile karma sistem oluşturmasına izin verilir.
 
9.2.1.4 – Bu üç sınıfa giren sistemlerin deprem etkileri altında tasarımında uygulanacak R taşıyıcı sistem davranış katsayıları ve D dayanım fazlalığı katsayıları ile izin verilen bina yükseklik sınıfları (BYS) Tablo 4.1’de verilmiştir. Bu sistemlerin karma olarak kullanılmasına ilişkin özel durum ve koşullar 4.3.4’te yer almaktadır.
 
9.2.1.5 – Düşey doğrultuda en çok iki farklı yatay yük taşıyıcı sistem içeren çelik binalar veya betonarme ve çelik taşıyıcı sistemlerden oluşan karma binalara ve bunlara uygulanacak R , D katsayılarına ilişkin koşullar 4.3.6’da verilmiştir.
 
9.2.1.6 – Taşıyıcı sistemde süneklik düzeyi yüksek betonarme perdelerin de bulunması durumunda, betonarme perdelerin tasarımı için 7.6’da verilen kurallar uygulanacaktır.
 
9.2.2. İlgili Standartlar ve Tasarım Esasları
 
9.2.2.1 – Bu bölümün kapsamı içinde bulunan çelik taşıyıcı sistemlerin tasarımı; bu Yönetmelikte Bölüm 2, 3, 4 ve 5’te verilen hesap kuralları ile TS 498’de öngörülen yükler gözönüne alınarak, ilgili standartlara ve özellikle bu bölümdeki kurallara göre yapılacaktır.
 
9.2.2.2 – Çelik yapı elemanları ve birleşimleri, yapının işletme ömrü boyunca kendinden beklenen tüm fonksiyonları belirli bir güvenlik altında yerine getirebilecek düzeyde dayanım, kararlılık (stabilite) ve rijitliğe sahip olacaktır.
 
9.2.2.3 – Çelik bir binanın tasarımında, sadece birinin uygulanması koşuluyla, 04/02/2016 tarihli ve 29614 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” te tanımlanan Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım (YDKT) yöntemi veya Güvenlik Katsayıları ile Tasarım (GKT) yöntemi kullanılabilir. Ancak, Ek 9B’de yer alan moment aktaran kiriş-kolon birleşimlerinin, 9.11’de verilen kompozit kolonlu taşıyıcı sistemlerin ve temellerin tasarımında sadece YDKT yöntemi kullanılacaktır. Ek 9B’ye uygun olarak boyutlandırılacak moment aktaran kiriş-kolon birleşimlerinin YDKT yöntemi ile tasarımında Ek 9B’de tanımlanan dayanım katsayıları kullanılacaktır.
 
9.2.2.4 – Bu Yönetmelik kapsamında, düşey yükler ve depremin ortak etkisi altında yapılacak kesit hesapları ile birleşim ve ek hesapları için uygulanacak olan tasarım kuralları, ilgili YDKT ve GKT yöntemleri için ayrı ayrı verilmiştir.
 
9.2.3. Malzeme Koşulları
 
9.2.3.1 – Bu yönetmelik kapsamında, “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” te tanımlanan tüm yapısal çelikler kullanılabilir. Ancak, yatay yük taşıyıcı sistemin elemanlarında kullanılacak çelik malzemesi aşağıdaki koşulları da sağlamalıdır.
(a) Doğrusal olmayan davranış göstermesi beklenen elemanlarda kullanılacak yapısal çeliğin karakteristik akma gerilmesi 355 N/mm2 değerini aşmamalıdır. Ayrıca, 9.4’te belirtilen süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçevelerin kolonları hariç olmak üzere, bu bölümde tanımlanan yatay yük taşıyıcı sistemlerin kolonlarında kullanılacak yapısal çeliğin karakteristik akma gerilmesi 460 N/mm2’yi aşamaz.
(b) Başlıklarının kalınlığı en az 40 mm olan hadde profillerinde, kalınlığı en az 50 mm olan levhalar ve bu levhalar ile imal edilen yapma profillerde, ASTM A673 veya eşdeğeri standartlar uyarınca yapılan deneylerde minimum Charpy-V-Notch (CVN) dayanımı (Çentik Tokluğu) değeri 21 C’de 27 Nm (27 J) olacaktır.
 
9.2.3.2 – Deprem yükleri etkisindeki elemanların birleşim ve eklerinde (8.8) veya (10.9) kalitesinde yüksek dayanımlı bulonlar tam önçekme verilerek kullanılacaktır. Bulonların kesme kuvveti etkisinde olduğu birleşimlerde, bulonların diş açılmamış gövde enkesitinin kayma düzleminde olması sağlanacaktır. Birleşen parçalar arasındaki temas yüzeyi, ezilme etkili birleşimlerde de, en az μ=0.20 değerine eşit bir sürtünme katsayısı elde edilmesini sağlayacak
şekilde hazırlanmalıdır. Deprem yükleri etkisinde olmayan elemanların birleşim ve eklerinde “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” te tanımlanan normal bulonlar kullanılabilir.
 
9.2.3.3 – Kaynaklı birleşimlerde çelik malzemesine ve kaynaklama yöntemine uygun kaynak metali kullanılacak ve kaynak metalinin akma gerilmesi, birleştirilen esas metalin akma gerilmesinden daha az olmayacaktır. Deprem yükleri etkisindeki elemanların ve birleşimlerinin tüm kaynaklarında Tablo 9.1’de öngörülen koşulları sağlayan kaynak metali kullanılacaktır.
 
9.2.3.4 – Bulonlar ve kaynaklar, birleşimde aktarılan kuvveti veya bu kuvvetin bir bileşenini paylaşacak şekilde bir arada kullanılamazlar (Bkz. Ek 9A).
 
Tablo 9.1 – Deprem Yükleri Etkisindeki Elemanların Birleşim ve Eklerinde Kullanılacak Kaynak Metali Özellikleri
 
Kaynak Metali Sınıfı E 480 E 550
Karakteristik Akma gerilmesi, N/mm2 400 470
Min. Çekme dayanımı, ( FE ) N/mm2 480 550
Min. Uzama, % 22 19
Çentik Tokluğu (CVN) -180C de min. 27J
 
9.2.4. Olası Malzeme Dayanımı
 
Bu bölümün ilgili maddelerinde gerekli görülen yerlerde, çelik yapı elemanlarının ve birleşimlerinin tasarımında olası (beklenen) malzeme dayanımları kullanılacaktır. Dayanımı belirlenen elemanda olası göçme sınır durumları için, karakteristik dayanım ifadelerinde
 
karakteristik akma gerilmesi,
 
Fy ve karakteristik çekme dayanımı, Fu
 
yerine sırasıyla; olası
 
akma gerilmesi,
 
Ry Fy ve olası çekme dayanımı,
 
Rt Fu
 
kullanılacaktır. Olası akma gerilmesi ve
 
olası çekme dayanımının hesabında uygulanacak katsayılar, yapı çeliğinin sınıfına ve eleman türüne bağlı olarak, Tablo 9.2’de verilmiştir.
 
 
Tablo 9.2 –
 
Ry ve
 
Rt Katsayıları
 
 
Yapı Çeliği Sınıfı ve Eleman Türü Ry Rt
S 235 çeliğinden imal edilen hadde profilleri ve levhalar 1.4 1.1
S 275 çeliğinden imal edilen hadde profilleri ve levhalar 1.3 1.1
S 355 çeliğinden imal edilen hadde profilleri ve levhalar 1.25 1.1
S 460 çeliğinden imal edilen hadde profilleri 1.1 1.1
Boru ve Kutu profiller 1.4 1.3
Donatı çeliği 1.2 1.2
 
9.2.5. Deprem Etkisini İçeren Yük Birleşimleri
 
Çelik yapı elemanları, “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” Bölüm 5.3 esas alınarak boyutlandırılacaktır. Bu boyutlandırmada, 9.2.6’da belirtilen özel durumlar dışında, deprem etkisini içeren yük birleşimleri olarak 9.2.5.1 veya 9.2.5.2’de verilen yük birleşimleri kullanılacaktır.
 
9.2.5.1 – YDKT (Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım) uygulandığında Deprem Etkisini İçeren Yük Birleşimleri için Bölüm 4.4.4.2(a) esas alınacaktır. Hareketli yük değerinin 5.0 kN/m2’ye eşit veya daha küçük olması durumunda Denk.(4.11)’deki Q , %50 oranında azaltılabilir. Ancak bu azaltma, garajlar ve insanların yoğun olarak bulunduğu binalar için uygulanmayacaktır.
 
9.2.5.2 – GKT (Güvenlik Katsayıları ile Tasarım) uygulandığında Deprem Etkisini İçeren Yük Birleşimleri aşağıda Denk.(9.1)’deki gibi alınacaktır.
 
G  0.75Q 
 
0.75S  0.75 0.7Ed 
 
(9.1a)
 
G  0.7Ed
 
(9.1b)
 
0.6G 
 
0.75H  0.7Ed
 
(9.1c)
 
 
9.2.6. Dayanım Fazlalığı Katsayısı ile Büyütülen Deprem Etkileri
 
Bu bölümün ilgili maddelerinde açıklandığı yerlerde, çelik yapı elemanları ile birleşim ve ek detaylarının gerekli dayanımları, deprem etkilerinin dayanım fazlalığı katsayısı D ile çarpılarak büyütülmesiyle belirlenen iç kuvvetlerin 9.2.5’te tanımlanan yük birleşimlerinde kullanılmasıyla elde edilecektir. Ancak bu iç kuvvetler, kapasite tasarımı ilkesi’nin gereği olarak, pekleşme ve malzeme dayanım artışı etkileri de gözönüne alınarak tanımlanan akma (mekanizma) durumu ile uyumlu iç kuvvetlerden daha büyük alınmayacaktır. D dayanım fazlalığı katsayıları, taşıyıcı sistemlerin türlerine ve süneklik düzeylerine bağlı olarak Tablo 4.1’de verilmiştir.
 
9.2.7. Enkesit Koşulları
 
Süneklik düzeyi yüksek veya süneklik düzeyi sınırlı olarak tasarlananacak sistem elemanları enkesitinin başlık genişliği/kalınlığı, gövde yüksekliği/kalınlığı ve çap/et kalınlığı oranları Tablo 9.3’te verilen ilgili sınır değerleri aşmayacaktır.
 
9.2.8. Kirişlerde Stabilite Bağlantıları
 
9.2.8.1 – Süneklik düzeyi yüksek veya süneklik düzeyi sınırlı olarak tasarlanan yatay yük taşıyıcı sistemlerin çelik kirişlerinin alt ve/veya üst başlıkları, Denk.(9.2) veya Denk.(9.3) ile verilen koşulları sağlayacak şekilde yanal burkulmaya karşı desteklenecektir. Betonarme döşemelerin çelik kirişler ile kompozit olarak çalıştığı çelik taşıyıcı sistemlerde, kirişlerin betonarme döşemeye bağlanan başlıklarında, bu koşula uyulması zorunlu değildir.
Yanal destek elemanları arasındaki en büyük uzaklık
(a) Deprem yükü taşıyıcı sistemlerin süneklik düzeyi yüksek elemanlar olarak tasarlanan
kirişlerinde
 
L   0.086i E
 
(9.2)
 
b y
y
 
(b) Deprem yükü taşıyıcı sistemlerin süneklik düzeyi sınırlı elemanlar olarak tasarlanan
kirişlerinde
 
L   0.17i E
 
 
(9.3)
 
b y
y
 
koşulunu sağlayacaktır.
Ayrıca, sistemin doğrusal olmayan şekildeğiştirmesi sırasında plastik mafsal oluşabilecek noktalar, tekil yüklerin etkidiği noktalar ve kiriş enkesitinin ani değiştiği noktalarda kiriş başlıkları yanal ötelenmeye ve burulmaya karşı desteklenecektir.
 
9.2.8.2 – Süneklik düzeyi yüksek veya süneklik düzeyi sınırlı olarak tasarlananacak elemanlarda yanal stabilite destek elemanları yeterli dayanım ve rijitliğe sahip olacak şekilde boyutlandırılacaktır. Bunun için esas alınacak koşullar aşağıda verilmiştir.
(a) Yatay yük taşıyıcı sistemlerin kiriş başlıklarında, yanal ötelenmeye ve burulmaya karşı kullanılacak elemanların gerekli dayanım ve rijitliği, “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve
 
Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” Bölüm 16.3’te Cd  
eğilme dayanımı esas alınarak belirlenecektir.
 
1.0 için, kirişin Denk.(9.4) ile verilen
 
 
 
veya
 
M r  M a  Ry FyWp 1.5
 
M r  M u  Ry FyWp
 
(GKT) (9.4a)
 
 
(YDKT) (9.4b)
 
(b) Olası plastik mafsal bölgelerinde ise, kiriş başlıklarında yanal ötelenmeye ve burulmaya karşı kullanılacak elemanlar, aşağıda verilen özel koşullar altında yeterli dayanım ve rijitliğe sahip olacak şekilde boyutlandırılacaktır.
(1) Yanal mesnet elemanlarının her iki başlık için gerekli dayanımı Denk.(9.5) ile
hesaplanacaktır.
 
 
 
veya
 
Pbr  0.06 1.5 Ry FyWp ho
 
(GKT) (9.5a)
 
Pbr  0.06 Ry FyWp ho
 
(YDKT) (9.5b)
 
(2) Kirişte burulmaya karşı kullanılan elemanlarının gerekli dayanımı, “Çelik Yapıların
 
Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” Bölüm 16.3’te
Denk. (9.6) ile hesaplanacaktır.
 
Cd 
 
1.0
 
alınarak
 
 
 
veya
 
M a  0.06 1.5 Ry FyWp
 
M u  0.06Ry FyWp
 
(GKT) (9.6a)
 
 
(YDKT) (9.6b)
 
(3) Bu elemanların gerekli rijitliği “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair
 
Yönetmelik” Bölüm 16.3’te
alınarak belirlenecektir.
 
Cd 
 
1.0
 
için, Denk.(9.4) ile verilen kiriş eğilme dayanımı esas
 
Tablo 9.3 – Enkesit Koşulları
 
 
Eleman
Tanımı
Narinlik
Oranı Sınır değerler
Açıklama
Süneklik Düzeyi Yüksek Elemanlar, hd Süneklik Düzeyi
Sınırlı Elemanlar, md
Rijitleştirilmiş Elemanlar Dikdörtgen kutu kesitler
b / t
 
 
 
 
E a
0.64
Fy
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yapma
dikdörtgen
kutu kesitler
ve I
kesitinden
kutu şeklinde b / t
teşkil edilmiş
kesitlerin 0.55 E
başlıkları Fy
I kesitinden
kutu şeklinde
teşkil edilmiş
kesitlerin yan
levhaları ve
çapraz eleman h / t
olarak
kullanılacak
yapma kutu
kesitler
Çapraz
 
 
eleman olarak
kullanılacak I
veya  yapma I
kesitlerin h / tw 1.49 E Fy 1.49 E Fy
gövdeleri
Kiriş veya Ca  0.125 ise 2.45    E  (1 0.93C )
F a
y
 
 
 
Ca  0.125 ise Ca  0.125 ise 3.76    E  (1 2.75C )
F a
y
 
 
 
Ca  0.125 ise
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
kolon olarak
kullanılacak I
veya  yapma I h / tw
kesitlerin
gövdeleri[b]
Kiriş veya
kolon olarak
kullanılacak I
profilinden
kutu şeklinde
h / t
0.77 E (2.93  C )  1.49
F a
y E 1.12 E (2.33  C )  1.49
F a
y E
Fy Fy
 
teşkil edilen
enkesitlerin
yan levhaları
Kiriş veya
kolon olarak
kullanılacak
yapma kutu
h / t C  c Pa ,   1.67 (GKT)
a F A c
y C   Pu ,   0.90 (YDKT)
a  (F A) c
c y
enkesitlerin
gövdeleri
Boru enkesitli elemanlar
D / t 0.038 E 
Fy E c
0.044
Fy
 
 
Tablo 9.3 (devamı)
 
 
Eleman
Tanımı
Narinlik
Oranı Sınır değerler
 
Açıklama
Süneklik Düzeyi Yüksek Elemanlar, hd Süneklik Düzeyi
Sınırlı Elemanlar, md
Rijitleştirilmemiş Elemanlar I veya yapma I kesitlerin başlıkları, U veya T
kesitler, korniyer (L) veya ayrık çift korniyerlerin kolları, sürekli birleşik çift korniyerlerin kolları
 
 
 
 
b / t
 
 
 
0.30 E Fy
 
 
 
0.38 E Fy
 
Kompozit Elemanlar Kutu enkesitli kompozit elemanların cidarları
b / t
1.4 E Fy
2.26 E Fy
 
Boru enkesitli kompozit elemanların cidarı
D / t 0.076 E
Fy 0.15 E
Fy
 
[a] Kiriş veya kolon olarak kullanılan dikdörtgen kutu enkesitlerde, yapma kutu enkesitler ve I kesitinden kutu şeklinde teşkil edilen kesitlerin
başlıklarında enkesit koşulunun sınır değeri 1.12 olarak alınacaktır.
[b] Ca  0.125 için süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çerçevelerdeki I kesitlerde, enkesit koşulunun ( h / tw ) sınır değeri 2.45
’yi aşamaz. Ca  0.125 için süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçevelerdeki I kesitlerde ise enkesit koşulunun ( h / tw ) sınır değeri
3.76 ’yi aşamaz.
[c] Kiriş veya kolon olarak kullanılan boru profillerdeki enkesit koşulunun sınır değeri 0.07E / Fy olarak alınabilir.
 
9.2.9. Süneklik Düzeyi Yüksek Yatay Yük Taşıyıcı Sistemler için Kapasitesi Korunmuş
Bölgeler
 
Süneklik düzeyi yüksek yatay yük taşıyıcı sistemler için kapasitesi korunmuş bölgeler, moment aktaran çerçevelerde olası plastik mafsal bölgeleri ve dışmerkez çaprazlı çelik çerçevelerin bağ kirişleri ile merkezi çaprazlı çelik çerçevelerin çapraz elemanlarının uç ve orta bölgelerini kapsamaktadır (Şekil 9.1). Bu bölgeler içinde ilgili elemanların doğrusal olmayan davranışını olumsuz yönde etkileyen ani enkesit değişimlerine, ek detayı uygulanmasına, boşluklara (geçici montaj amaçlı boşluklar dahil), eleman bağlantılarına ve başlıklı kayma elemanlarının kullanılmasına izin verilmez.
 
9.2.10. Kolon ve Kiriş Ekleri
 
9.2.10.1 – Deprem yükü etkisindeki taşıyıcı sistemlerin kapsamı dışında olan kolonlar da dahil olmak üzere, tüm kolonlar için kolon ekleri kiriş başlıklarının kolona birleşim düzlemlerinden en az 1.2 m uzakta yapılacaktır. Ancak, kolon net yüksekliğinin 2.4 m den az olması halinde, kolon eki net yüksekliğin ortasında teşkil edilecektir. Bununla beraber, kolon gövdesi ve başlıklarının tam penetrasyonlu küt kaynak ile birleştirildiği eklerin, kolon enkesit yüksekliğinden az olmamak koşulu ile, kiriş başlıklarının kolona birleşim düzlemlerine daha yakın bölgelerde teşkil edilmesine izin verilebilir.
 
 
Şekil 9.1
 
9.2.10.2 – Kolon eklerinin boyutlandırılmasında ek detayının gerekli dayanımı, kolonun boyutlandırılmasında esas alınan iç kuvvet durumu ve ilgili maddelerde belirtilen kurallar esas alınarak belirlenecektir.
 
9.2.10.3 – Kolon ekleri bulonlu, köşe ve küt kaynaklı yapılabilir. Ekin küt kaynaklı olması durumunda tam penetrasyonlu küt kaynak kullanılacaktır (Bkz. Ek 9A).
 
9.2.10.4 – Deprem yükü etkisindeki taşıyıcı sistemler kapsamındaki kiriş ekleri, 9.2.9’da
tanımlanan kapasitesi korunmuş bölgelerin dışında teşkil edilecektir.
 
9.2.10.5 – Kiriş eklerinin boyutlandırılmasında ek detayının gerekli dayanımı, 9.2.6’da
tanımlanan iç kuvvet durumu esas alınarak belirlenecektir.
 
9.2.10.6 – Ek detaylarında, levhaların bir elemana sadece bulonlu diğerine sadece kaynaklı olarak bağlantısına izin verilebilir.
 
9.3. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK MOMENT AKTARAN ÇELİK ÇERÇEVELER
 
Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçeveler, deprem etkileri altında kirişlerinin önemli ölçüde, kiriş-kolon birleşimlerinin kayma bölgesinin ise sınırlı miktarda doğrusal olmayan şekildeğiştirme yapabilme özelliğine sahip olduğu taşıyıcı sistemlerdir. Süneklik
 
düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçevelerin boyutlandırılmasında uyulacak kurallar aşağıda verilmiştir.
 
9.3.1. Genel Koşullar
 
9.3.1.1 – Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçevelerin kiriş ve kolonlarında,
 
başlık genişliği/kalınlığı ve gövde yüksekliği/kalınlığı oranları Tablo 9.3’te verilen
değerini aşmayacaktır.
 
λhd
 
sınır
 
 
9.3.1.2 – Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçevelerin kiriş başlıkları, yanal ötelenmeye ve burulmaya karşı, süneklik düzeyi yüksek elemanlar için 9.2.8’de verilen ilgili koşullar esas alınarak desteklenecektir.
 
9.3.1.3 – Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçeve kolonlarının boyutlandırılmasında, aşağıda verilen koşullar gözönüne alınarak belirlenecek en elverişsiz iç kuvvetler esas alınacaktır.
(a) 9.2.5’te verilen, deprem etkisini içeren yük birleşimleri dikkate alınarak elde edilecek kesme kuvveti, eksenel kuvvet ve eğilme momentleri.
(b) Eğilme momentleri gözönüne alınmaksızın, 9.2.6 uyarınca elde edilecek eksenel çekme ve basınç kuvvetleri. Ancak, kolon uçları arasında etkiyen yatay kuvvetlerin bulunması halinde, bunların oluşturacağı eğilme momentleri de gözönüne alınacaktır.
 
9.3.1.4 – Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçevelerin kirişleri, 9.2.5 esas
alınarak elde edilecek en elverişsiz iç kuvvetler altında boyutlandırılacaktır.
 
9.3.2. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulu
 
9.3.2.1 – Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçevelerin veya betonarme perdeli- çelik çerçeveli sistemlerin çerçevelerinin her bir kiriş-kolon düğüm noktasında, gözönüne alınan deprem doğrultusunda, Denk.(9.7) ile uyumlu olarak kolonların kirişlerden daha güçlü olma koşulunun sağlandığı gösterilecektir (Şekil 9.2).
 M *
 
pc  1.0
pb
 
(9.7)
 
Denk.(9.7) deki
hesaplanacaktır.
 
* kolon eğilme momenti kapasiteleri Denk.(9.8a) veya Denk.(9.8b) ile
* kiriş eğilme momenti kapasiteleri, Denk.(9.9a) veya Denk.(9.9b) ve
 
zayıflatılmış kiriş enkesitli birleşim kullanılması durumunda ise Denk.(9.9c) veya Denk.(9.9d)
ile hesaplanacaktır.
Kolon eğilme momenti kapasitelerinin hesabında, depremin yönü ile uyumlu olarak bu eğilme
 
momenti kapasitelerini en küçük yapan, 9.3.1.3 ile elde edilen
gerekli eksenel basınç kuvveti gözönüne alınacaktır.
 
Pac
 
(GKT) veya
 
Puc
 
(YDKT)
 
 M *  W (F 1.5P / A )
 
(GKT) (9.8a)
 
 
veya
 
pc pc yc ac g
 
 M *
 
 W (F
 
P / A )
 
(YDKT) (9.8b)
 
 M *   (1.1R F  W 1.5M )
 
(GKT) (9.9a)
 
 
veya
 
pb y   yb    pb av
 
 M *
 
 (1.1R F W
 
M )
 
(YDKT) (9.9b)
 
 M *   (1.1R F  W 1.5M )
 
(GKT) (9.9c)
 
 
veya
 
pb y   yb    RBS av
 
 M *
 
 (1.1R F W
 
M )
 
(YDKT) (9.9d)
 
 
 
 
Deprem yönü
*
pc
 
 
Deprem yönü
*
pc
 
 
 
 
 
 
*
pb
* *
pb pb
 
*
pb
 
 
 
 
* *
pc pc
 
Şekil 9.2
 
9.3.3. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulunun Sağlanmaması Durumu
 
9.3.3.1 – 9.2.5 te verilen deprem etkisini içeren yük birleşimleri gözönüne alınmak suretiyle, Denk.(9.10)’un sağlandığı kolonlarda aşağıda belirtilen durumlar için kolonların kirişlerden daha güçlü olması koşulu aranmayacaktır.
 
 
 
veya
 
Pa   0.3Fy Ag
 
1.5
 
(GKT) (9.10a)
 
Pu   0.3Fy Ag 
(a) Tek katlı yapılar ve çok katlı yapıların en üst kat kolonları.
 
(YDKT) (9.10b)
 
(b) Dikkate alınan doğrultuda kolonların kirişlerden daha güçlü olması koşulunu sağlamayan bir kattaki kolonların kesme kuvveti dayanımları toplamının o katta aynı doğrultudaki moment aktaran çerçeve kolonlarının kesme kuvveti dayanımları toplamının %20’sinden az olması durumu ve her bir moment aktaran çerçeve aksındaki kolonların kesme kuvveti dayanımları toplamının, o kolon aksındaki moment aktaran çerçeve kolonlarının kesme kuvveti dayanımı toplamının %33’ünden küçük olması durumu.
 
Bu koşul için kolon aksı, bir kolon aksına dik doğrultudaki plan boyutunun %10’u içinde kalan paralel sıra kolonlarının da bulunduğu aks olarak tanımlanır. Kolonun tasarım kesme kuvveti dayanımı, kolonların kirişlerden güçlü olması koşulunu sağlayan kolonlarda, her iki ucuna bağlanan kirişlerin veya bu koşulun sağlanmadığı kolonlarda, kolon uçları eğilme momenti dayanımları toplamının H kat yüksekliğine bölünmesiyle elde edilecektir.
 
9.3.3.2 – Gözönüne alınan deprem doğrultusunda binanın herhangi bir i’inci katındaki kolonların mevcut kesme kuvveti dayanımlarının gerekli kesme kuvveti dayanımına oranı, ilgili katın üstündeki kolonların mevcut kesme kuvveti dayanımlarının gerekli kesme kuvveti dayanımına oranından %50 daha büyük olması durumunda kolonların kirişlerden daha güçlü olması koşulu aranmayacaktır.
 
9.3.4. Kiriş - Kolon Birleşim Bölgeleri
 
9.3.4.1 – Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçevelerin kiriş-kolon birleşimlerinde aşağıdaki üç koşul bir arada sağlanacaktır.
(a) Birleşim en az 0.04 radyan göreli kat ötelemesi açısı’nı (göreli kat ötelemesi/kat yüksekliği) sağlayabilecek kapasitede olacaktır. Bunun için, deneysel ve/veya analitik yöntemlerle geçerliliği kanıtlanmış olan detaylar kullanılacaktır. Geçerliliği kanıtlanmış olan çeşitli bulonlu ve kaynaklı birleşim detayı örnekleri ve bunların uygulama sınırları Ek 9B’de verilmiştir.
 
(b) Birleşimin kolon yüzündeki
 
M uc
 
gerekli eğilme momenti dayanımı, Ek 9B’de tanımlanan
 
detaylarda, düğüm noktasına birleşen kirişin olası plastik eğilme momenti,
 
M pr
 
ile kiriş
 
ucundaki olası plastik mafsalın yeri dikkate alınarak, Denk.(9.11) ile hesaplanacak eğilme momenti dayanımından daha az olmayacaktır.
 
M uc  M pr  Vuch
 
(9.11)
 
Gerekli eğilme momenti dayanımı’nın belirlenmesinde, kirişin plastik mafsal ve kolon yüzü arasındaki bölümü için, düşey yüklerden gelen ilave eğilme momentinin katkısı da dikkate alınabilir.
 
(c) Birleşimin boyutlandırılmasında kullanılacak
 
Vuc
 
kesme kuvveti, akma (mekanizma)
 
durumu esas alınarak belirlenen kesme kuvveti ile kiriş ucundaki plastik mafsal noktalarında
(1.2G  0.5Q  0.2S ) yük birleşimi altında hesaplanacak kesme kuvveti toplanarak
Denk.(9.12) ile elde edilecektir. Gerekli kesme kuvveti dayanımı’nın belirlenmesinde, kirişin plastik mafsal ve kolon yüzü arasındaki bölümü için, düşey yüklerden gelen ilave kesme kuvvetinin katkısı da dikkate alınabilir.
 
Vuc  Vd  M pri  M prj  n
 
(9.12)
 
 
9.3.4.2 – Kiriş-kolon birleşim detayında, kolon ve kiriş başlıklarının sınırladığı kayma
 
bölgesinin (Şekil 9.3)
 
Vup
 
gerekli kesme kuvveti dayanımı, kolona birleşen kirişlerin olası
 
plastik momentleri etkisinden meydana gelen kolon kesme kuvveti esas alınarak Denk.(9.13)
ile hesaplanacaktır.
 
V   M
 
1  1 
 
 
(9.13)
 
up uc  d
 
t H
 
   b bf ort 
 
(a) Kayma bölgesi yeterli kesme kuvveti dayanımına sahip olacak şekilde boyutlandırılacaktır. Bunun için, kayma etkisinde akma sınır durumu gözönüne alınarak, kayma bölgesinin tasarım
 
kesme kuvveti dayanımı
 
v  1.0
 
(YDKT) ile belirlenecektir. Bu koşulun sağlanamaması
 
halinde kayma bölgesi, gövde takviye levhaları veya örneğin köşegen doğrultusunda levhalar
eklenerek güçlendirilecektir.
(b) Kolon gövde levhasının ve eğer kullanılmış ise takviye levhalarının her birinin en küçük
 
kalınlığı,
 
tmin  u / 180
 
koşulunu sağlayacaktır  (Şekil  9.4).  Bu koşulun sağlanmadığı
 
durumlarda, takviye levhaları ve kolon gövde levhası birlikte çalışmaları sağlanacak şekilde
 
birbirlerine kaynaklanacak ve levha kalınlıkları toplamının
kontrol edilecektir.
 
 t  u / 180
 
koşulunu sağladığı
 
(c) Kayma bölgesinde takviye levhaları kullanılması halinde, bu levhaların kolon başlık levhalarına bağlanması için tam penetrasyonlu küt kaynak veya köşe kaynağı kullanılacaktır (Şekil 9.4). Bu kaynaklar, takviye levhası tarafından karşılanan kesme kuvveti gözönüne alınarak boyutlandırılacaktır.
 
Şekil 9.3
 
 
takviye levhaları
 
 
t t t t
t t
t t t t
 
t min = min ( t , t t )
(a) (b)
 
Şekil 9.4
 
9.3.4.3 – Moment aktaran kiriş-kolon birleşim detaylarında, kolon gövdesinin her iki tarafına, kiriş başlıkları seviyesinde süreklilik levhaları konularak kiriş başlıklarındaki çekme ve basınç kuvvetlerinin kolona (ve iki taraflı kiriş-kolon birleşimlerinde komşu kirişe) güvenle aktarılması sağlanacaktır (Şekil 9.3).
 
(a) Süreklilik levhalarının kalınlıkları, tek taraflı kiriş birleşimlerinde birleşen kirişin başlık kalınlığından, kolona iki taraftan kiriş birleşmesi durumunda ise birleşen kirişlerin başlık kalınlıklarının büyüğünden daha az olmayacaktır.
(b) Süreklilik levhalarının kolon gövde ve başlıklarına bağlantısı için tam penetrasyonlu küt kaynak kullanılacaktır. Süreklilik levhasının kolon gövdesine bağlantısı için köşe kaynağı da kullanılabilir. Ancak bu kaynağın, süreklilik levhasının kendi düzlemindeki kesme kapasitesine eşit bir kuvveti kolon gövdesine aktaracak boy ve kalınlıkta olması gereklidir.
(c) Kolon başlık kalınlığının
 
 
tcf
 
ve
 
 0.4
 
 
 
t  bbf
cf 6
 
(9.14a)
 
 
 
(9.14b)
 
 
koşullarının her ikisini de birlikte sağlaması durumunda süreklilik levhasına gerek olmayabilir.
 
9.3.4.4 – Kiriş-kolon birleşim detayının boyutlandırılmasında, Ek 9B’de verilen hesap esasları kullanılacaktır.
 
9.3.4.5 – Kapasitesi korunmuş bölgelerde, 9.2.9’da verilen koşullara uyulacaktır. Bu bölgeler içinde başlıklı kayma elemanlarının kullanılmasına izin verilmez.
 
9.3.5. Kolon Ekleri
 
Kolon ekleri 9.2.10’da verilen ilgili koşulları sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır. Ayrıca, bulonlu ek detayı uygulanması halinde, kolon eklerinin gerekli eğilme dayanımı, eklenen
 
elemanlardan küçük enkesitli olanı dikkate alınarak
 
Ry FyWp / 1.5
 
(GKT) veya
 
Ry FyWp
 
(YDKT) şeklinde hesaplanacaktır. Eklerin gerekli kesme kuvveti dayanımı,
 
 M pc / 1.5Hc
 
(GKT) veya
 
 M pc / Hc
 
(YDKT), 9.3.1.3(a) ve 9.3.1.3(b) den elde edilen kesme kuvveti
 
değerlerinden en büyüğü olarak alınacaktır. Burada,
 
 M pc , eklenen kolonun alt ve üst
 
uçlarındaki kolon eğilme momenti dayanımlarının toplamıdır.
 
9.3.6. Kiriş – Kolon Birleşimlerinin Stabilitesi
 
Çerçeve düzlemi dışına doğru meydana gelebilecek dönmelerin önlenebilmesi amacıyla kolonlar, kiriş-kolon birleşim bölgelerinde, aşağıdaki durumlar dikkate alınarak desteklenecektir.
(a) Kiriş - kolon birleşim bölgelerinin döşeme sistemi veya çatı stabilite bağlantıları ile yanal doğrultuda desteklendiği durumlarda, kiriş ve kolon gövdelerinin aynı düzlemde olması halinde ve kayma bölgesi dışında kolonun elastik kaldığı gösterildiğinde, kolon başlıkları sadece kiriş üst başlıkları hizasında yanal doğrultuda desteklenecektir. Denk. (9.7)’de verilen oranın 2.0 den büyük olduğu durumlarda kolonların elastik kaldığı varsayılabilir. Diğer durumlarda, kolon başlıkları, kiriş alt ve üst başlıkları hizalarından yanal doğrultuda desteklenecektir. Her bir
 
yanal destek elemanı,
 
Fy Afb / 1.5 (GKT) veya
 
Fy Afb
 
(YDKT) ile hesaplanan değerin %2 sine
 
eşit bir eksenel kuvvet etkisi altında boyutlandırılacaktır.
 
(b) Kiriş - kolon birleşim bölgelerinin bulundukları çerçeve düzlemine dik doğrultuda yanal olarak desteklenmendiği durumlarda kolonlar, yanal olarak desteklendikleri noktalar arasında kalan boy kullanılarak ve aşağıdaki koşullara uygun olarak, “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” Bölüm 11 esasları çerçevesinde boyutlandırılacaktır.
(1) Kolonun gerekli dayanımı, 9.2.6’da tanımlanan yük birleşimleri kullanılarak elde
edilecektir.
 
(2) Kolonun narinlik oranı,
 
L / i  60 koşulunu sağlayacaktır.
 
(3) Kolonun çerçeve düzlemine dik doğrultudaki gerekli eğilme momenti dayanımı, yanal destek elemanı için (a)’da tanımlanan gerekli eksenel kuvvet dayanımı etkisinde oluşacak yanal doğrultudaki yerdeğiştirmenin esas alındığı ikinci mertebe eğilme momenti olarak hesaplanacaktır.
 
9.4. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI MOMENT AKTARAN ÇELİK ÇERÇEVELER
 
Süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçeveler, deprem etkileri altında kirişlerin, kolonların ve kiriş-kolon birleşimlerinin kayma bölgesinin sınırlı miktarda doğrusal olmayan şekildeğiştirme yapabilme özelliğine sahip olduğu taşıyıcı sistemlerdir. Süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçevelerin boyutlandırılmasında uyulacak kurallar aşağıda verilmiştir.
 
9.4.1. Genel Koşullar
 
9.4.1.1 – Süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçevelerin kiriş ve kolonlarında, başlık
 
genişliği/kalınlığı ve gövde yüksekliği/kalınlığı oranları Tablo 9.3’te verilen
değerlerini aşmayacaktır.
 
λmd
 
sınır
 
 
9.4.1.2 – Süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçevelerin kiriş başlıkları, yanal ötelenmeye ve burulmaya karşı, süneklik düzeyi sınırlı elemanlar için 9.2.8’de verilen ilgili koşullar esas alınarak desteklenecektir.
 
9.4.1.3 – Süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçeve kolonlarının boyutlandırılmasında 9.3.1.3’te verilen kurallar geçerlidir.
 
9.4.1.4 – Süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçeve kirişlerinin boyutlandırılmasında 9.3.1.4’te verilen kurallar geçerlidir.
 
9.4.1.5 – Süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçevelerde süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçeveler için 9.3.2’de verilen, kolonların kirişlerden daha güçlü olması koşuluna uyulması zorunlu değildir.
 
9.4.2. Kiriş - Kolon Birleşim Bölgeleri
 
9.4.2.1 – Süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçevelerin moment aktaran kiriş-kolon birleşimlerinde aşağıdaki üç koşul birarada sağlanacaktır:
(a) Birleşim en az 0.02 radyan göreli kat ötelemesi açısı’nı (göreli kat ötelemesi/kat yüksekliği) sağlayabilecek kapasitede olacaktır. Bunun için, deneysel ve/veya analitik yöntemlerle geçerliliği kanıtlanmış olan detaylar kullanılacaktır. Geçerliliği kanıtlanmış olan çeşitli bulonlu ve kaynaklı birleşim detayı örnekleri ve bunların uygulama sınırları Ek 9B’de verilmiştir.
 
(b) Birleşimin
geçerlidir.
 
M uc
 
gerekli eğilme momenti dayanımı hesabında, 9.3.4.1(b)’de verilen kurallar
 
(c) Birleşimin boyutlandırılmasında esas alınacak
9.3.4.1(c)’de verilen kurallar geçerlidir.
 
Vuc
 
kesme kuvvetinin belirlenmesinde
 
 
9.4.2.2 – Kiriş-kolon birleşim detayında, kolon ve kiriş başlıklarının sınırladığı kayma bölgesinin (Şekil 9.3) gerekli kesme kuvveti dayanımı, (YDKT) veya (GKT) yük birleşimleri altında en elverişsiz sonucu verecek kiriş uç momentleri ile belirlenecektir.
 
9.4.2.3 – Moment aktaran kiriş-kolon birleşim detaylarında, 9.3.4.3’te verilen kurallar geçerlidir.
 
9.4.2.4 – Birleşim detayının boyutlandırılmasında, Ek 9B’de verilen hesap esasları kullanılacaktır.
 
9.4.2.5 – Kapasitesi korunmuş bölgelerde 9.3.4.5’te verilen koşullara uyulacaktır.
 
9.4.3. Kolon Ekleri
 
Süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çelik çerçevelerin kolon ekleri için 9.3.5’te verilen koşullar süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçevelerin kolon ekleri için de aynen geçerlidir.
 
9.5. MERKEZİ VE DIŞMERKEZ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELER
 
Çaprazlı çelik çerçeveler, mafsallı birleşimli veya moment aktaran çerçeveler ile bunlara merkezi ve dışmerkez olarak bağlanan çaprazlardan oluşan yatay yük taşıyıcı sistemlerdir. Bu tür sistemlerin yatay yük taşıma kapasiteleri, eğilme dayanımlarının yanında, daha çok veya tümüyle elemanların eksenel kuvvet dayanımları ile sağlanmaktadır. Çaprazlı çelik çerçeveler, çaprazların düzenine bağlı olarak ikiye ayrılırlar.
(a) Merkezi çaprazlı çelik çerçeveler (Şekil 9.5).
 
 
   
 
Diyagonal çapraz X çapraz
 
Ters V çapraz
Şekil 9.5
 
V çapraz
 
K çapraz
 
 
(b) Dışmerkez çaprazlı çelik çerçeveler (Şekil 9.6).
Normal kat ve çatı düzlemleri içinde teşkil edilen ve yatay kuvvetlerin yatay yük taşıyıcı sistemlere aktarılmasını sağlayan sistemlerin tasarımı ile ilgili kurallar 9.10 kapsamında değerlendirilecektir.
Çaprazların çerçeve düğüm noktalarına merkezi olarak bağlandığı merkezi çaprazlı çelik çerçeveler süneklik düzeyi yüksek veya süneklik düzeyi sınırlı sistem olarak boyutlandırılabilirler. Buna karşılık, çaprazların çerçeve düğüm noktalarına dışmerkez olarak
 
bağlandığı dışmerkez çaprazlı çelik çerçeveler süneklik düzeyi yüksek sistem olarak
boyutlandırılacaklardır.
 
kiriş bağ kirişi e e
 
 
 
Şekil 9.6
 
9.6. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK MERKEZİ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELER
 
Süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçeveler, basınç etkisindeki çapraz elemanların bazılarının burkulması halinde dahi, sistemde önemli ölçüde dayanım kaybı meydana gelmeyecek şekilde boyutlandırılırlar. Bu sistemlerin boyutlandırılmasında uygulanacak kurallar aşağıda verilmiştir.
 
9.6.1. Genel Koşullar
 
9.6.1.1 – Süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçevelerin kiriş, kolon ve çaprazlarında, başlık genişliği/kalınlığı, gövde yüksekliği/kalınlığı ve çap/kalınlık oranları
 
Tablo 9.3’te verilen λhd
 
sınır değerlerini aşmayacaktır.
 
 
9.6.1.2 – Binanın bir aksı üzerindeki merkezi çapraz sistemi elemanları, o aks doğrultusundaki her iki deprem yönünde etkiyen yatay kuvvetlerin en az %30’u ve en çok %70’i basınca çalışan çaprazlar tarafından karşılanacak şekilde düzenlenecektir.
 
9.6.2. Sistem Analizi
 
9.6.2.1 – Süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçeve sistemlerin kolon, kiriş ve birleşimlerinin boyutlandırılmasında gerekli dayanımlar, 9.2.6 esas alınarak hesaplanacaktır.
 
9.6.2.2 – Kolon, kiriş ve birleşimlerin 9.2.6’da tanımlanan akma (mekanizma) durumu ile uyumlu iç kuvvetlerinin hesabı için çapraz elemanların iç kuvvetleri aşağıda (a) ve (b)’de tanımlanmıştır.
(a) Eksenel basınç kuvveti etkisindeki çapraz elemanların burkulma anına karşı gelen tipik mekanizma durumunda (Şekil 9.7a), çapraz elemanların plastikleşmesine neden olan ve Denk.(9.15) ve Denk.(9.16) ile belirlenen olası eksenel çekme ve basınç kuvveti dayanımları.
 
Depremin Yönü
 
Şekil 9.7a
 
(b) Eksenel basınç kuvveti etkisindeki çapraz elemanların burkulma sonrasına karşı gelen tipik mekanizma durumunda (Şekil 9.7b), çapraz elemanların plastikleşmesine neden olan ve Denk.(9.15) ve Denk.(9.17) ile belirlenen olası eksenel çekme kuvveti ve burkulma sonrası oluşan olası eksenel basınç kuvveti dayanımları.
 
Depremin Yönü
 
 
 
Şekil 9.7b
 
T  Ry Fy Ag P1  1.14Fcre Ag
P2  0.30 (1.14Fcre Ag )
 
 
 
(9.15)
(9.16)
(9.17)
 
Denk.(9.15), Denk.(9.16) ve Denk.(9.17) ile belirlenen olası eksenel çekme ve basınç kuvveti
 
dayanımları (YDKT) için aynen, (GKT) için 1.5 ile bölünerek kullanılacaktır. burkulma gerilmesinin hesabında çapraz elemanın kendi boyu esas alınabilir.
 
Fcre , olası kritik
 
9.6.2.3 – Kolon, kiriş ve birleşimlerin eksenel kuvvetleri, 9.6.2.2(a) ve (b)’nin esas alındığı mekanizma durumlarının her biri için denge denklemleri yardımıyla hesaplanacaktır.
 
9.6.2.4 – Kolon, kiriş ve birleşimlerin gerekli dayanımlarının belirlenmesinde, 9.2.5’te verilen yük birleşimlerindeki deprem etkileri yerine 9.6.2.3’te tanımlanan iç kuvvetlerden en elverişsiz olanları kullanılacaktır. Bu deprem etkileri, 9.2.6 uyarınca, arttırılmış deprem etkilerinden daha büyük olmayacaktır.
 
9.6.3. Çaprazlar
 
Süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçevelerin çapraz elemanları aşağıdaki koşulları sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır.
 
9.6.3.1 – Çapraz elemanlarda narinlik oranı (çubuk burkulma boyu / atalet yarıçapı)
KL / i  200 koşulunu sağlayacaktır.
9.6.3.2 – Enkesitleri çok parçalı olan çaprazlar, ancak parçalarının sürekli olarak birleştirilmesi koşulu ile kullanılabilirler.
 
9.6.3.3 – Çaprazlar, 9.2.5’te verilen deprem etkisi içeren yük birleşimleri dikkate alınarak boyutlandırılacaktır.
 
 
9.6.3.4 – Çaprazın etkin net alanı kullanılarak hesaplanan kopma (kırılma) dayanımı,
 
Rt Fu Ae
 
kayıpsız enkesit alanı kullanılarak hesaplanan akma dayanımı,
 
Ry Fy Ag
 
değerinden daha az
 
olmayacaktır. Bu koşul sağlanamadığında net alan enkesiti aşağıdaki koşullar gözönüne alınarak takviye edilecektir.
(a) Takviye elemanının karakteristik akma gerilmesi en az çapraz elemanın karakteristik akma gerilmesine eşit olacaktır.
 
(b) Takviye elemanının çapraz elemana birleşim detayı,
 
Ry Fy Afb / 1.5
 
(GKT) veya
 
Ry Fy Afb
 
(YDKT) ile hesaplanan eksenel kuvvet etkisi altında boyutlandırılacaktır.
 
9.6.4. Özel Çapraz Düzenleri İçin Ek Koşullar
 
9.6.4.1 – V veya ters V şeklindeki çapraz sistemlerinde, çaprazların bağlandığı kirişlerin sağlaması gereken ek koşullar aşağıda verilmiştir.
(a) Kirişler birleştirdiği kolonlar arasında sürekli olacaktır.
(b) Kirişlerin üst ve alt başlıkları 9.2.8’de verilen ilgili koşullar esas alınarak yanal doğrultuda desteklenecektir. Ayrıca, kirişlerin üst ve alt başlıklarının çaprazların bağlandığı noktalarda da yanal doğrultuda desteklenmesi sağlanacaktır.
(c) Kirişler ve birleşimlerinin gerekli dayanımları, deprem etkilerini içeren yük birleşimlerine göre, deprem etkileri olarak 9.6.2.2’de belirtilen iç kuvvetlerin meydana getirdiği dengelenmemiş kuvvetler ve düşey yükler dikkate alınarak hesaplanacaktır.
 
9.6.4.2 – Süneklik düzeyi yüksek merkezi çelik çaprazlı çerçevelerde K şeklindeki (çaprazların kolon orta noktasına bağlandığı) çapraz düzenine izin verilmez.
 
9.6.4.3 – Süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçevelerde sadece çekmeye çalışan çaprazların kullanılmasına izin verilmez.
 
9.6.5. Çapraz – Kiriş – Kolon Birleşimleri
 
Çapraz elemanın veya düğüm noktası levhasının kiriş-kolon birleşim bölgesine bağlantısında aşağıdaki koşullara uyulacaktır. Ayrıca, aşağıdaki iç kuvvetler, 9.10.3’te açıklandığı şekilde hesaplanan dikmelerin (aktarma elemanlarının) iç kuvvetleri ile birlikte değerlendirilecektir.
(a) Kirişin kolona birleşimi mafsallı olarak tasarlandığında, birleşim detayı en az 0.025 radyan dönme açısını sağlayacak şekilde oluşturulacaktır. Bu bağlantı detayı için Ek 9C’de verilen ve bu koşulu sağladığı kanıtlanmış olan kiriş-kolon birleşim detaylarından biri kullanılabilir.
(b) Kirişin kolona birleşimi rijit olarak tasarlandığında, birleşim detayı aşağıda verilen eğilme momenti değerlerinden küçük olanını aktaracak şekilde boyutlandırılacaktır.
 
(1) Kirişin
 
M p plastikleşme momentinin
 
1.1Ry / 1.5
 
(GKT) veya
 
1.1 Ry
 
(YDKT) katından
 
oluşan eğilme momenti.
(2) Düğüm noktasına birleşen kolonların
 
 
 M p
 
 
toplam plastikleşme momentinin 1.1Ry / 1.5
 
(GKT) veya 1.1Ry
 
(YDKT) katından oluşan eğilme momenti.
 
 
9.6.6. Çapraz Uç Birleşimlerinin Gerekli Dayanımı
 
Çapraz uç birleşimleri, dayanım fazlalığı katsayısı, D ile çarpılarak büyütülen deprem iç kuvvetleri esas alınarak boyutlandırılacaktır. Bu iç kuvvetler aşağıda verilen eksenel çekme ve basınç kuvvetleri ile eğilme dayanımlarını aşmayacaktır.
(a) Çekme kuvveti dayanımı
 
Çaprazın çekme etkisinde olması durumunda, çekme kuvveti dayanımı
0.7Ry Fy Ag / 1.5 (GKT) ile hesaplanacaktır.
(b) Basınç kuvveti dayanımı
Çaprazın basınç etkisinde olması durumunda, basınç kuvveti dayanımı,
 
Ry Fy Ag
 
 
Ry Fy Ag
 
(YDKT) veya
 
 
 
ve 1.14Fcre Ag
 
ile hesaplanan olası eksenel basınç kuvveti dayanımının küçüğü, (YDKT) için 1.1 veya (GKT)
için 0.7 1.1 / 1.5 ile çarpılarak elde edilecektir.
(c) Düğüm noktası levhasının çapraz burkulması ile uyumu
Çapraz birleşimi, çaprazın burkulması nedeniyle oluşacak eğilme etkilerini karşılayacak dayanıma sahip olacaktır. Bu durum aşağıdaki koşullardan birine uyulmak suretiyle sağlanacaktır.
(1) Gerekli eğilme momenti dayanımı
Uç plastik mafsalların çapraz elemanın kendisinde oluşması öngörüldüğünde, çapraz birleşiminin eğilme dayanımı çapraz elemanın olası eğilme dayanımı değerinden daha büyük olmalıdır. Çaprazın olası eğilme momenti dayanımı, en küçük burkulma dayanımına karşı gelen
eksene göre 1.1 / 1.5 RyM p (GKT) veya 1.1RyM p (YDKT) ile hesaplanacaktır.
(2) Dönme kapasitesi
Uç plastik mafsalların düğüm noktası veya bağlantı levhasında oluşması öngörüldüğünde, çapraz birleşimi yeterli dönme kapasitesine sahip olacaktır. Yeterli dönme kapasitesi, çapraz eleman uç birleşiminde kullanılacak düğüm noktası levhası veya bağlantı levhasında plastik dönmeye izin verecek yeterli bölgelerin teşkil edilmesiyle sağlanacaktır. Bu koşulun sağlanabilmesi için uygulanabilecek detaylar Ek 9C’de verilmiştir.
 
9.6.7. Kolon Ekleri
 
Kolon ekleri 9.2.10’da verilen koşulları sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır. Kolon eklerinin eğilme momenti dayanımı, eklenen elemanlardan küçük kesitli olanının eğilme
 
kapasitesinin %50’sinden az olmayacaktır. Gerekli kesme kuvveti dayanımı,
 
 M pc / 1.5Hc
 
(GKT) veya
 
 M pc / Hc
 
(YDKT) şeklinde hesaplanacaktır. Burada
 
 M pc , ekin üst ve
 
altındaki kolonların karakteristik plastik eğilme momenti dayanımlarının toplamını
göstermektedir.
 
9.7. SÜNEKLİK DÜZEYİ SINIRLI MERKEZİ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELER
 
Süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çelik çerçevelerin boyutlandırılmasında uygulanacak kurallar aşağıda verilmiştir.
 
9.7.1. Genel Koşullar
 
9.7.1.1 – Süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çelik çerçevelerin kiriş, kolon ve çaprazlarında, başlık genişliği/kalınlığı, gövde yüksekliği/kalınlığı ve çap/kalınlık oranları
 
Tablo 9.3’te verilen λmd
 
sınır değerlerini aşmayacaktır.
 
 
9.7.2. Sistem Analizi
 
Süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çelik çerçeve sistemlerinin kolon, kiriş ve birleşimlerinin boyutlandırılmasında gerekli dayanımlar, 9.2.6’da tanımlanan dayanım fazlalığı katsayısı, D ile büyütülen deprem etkisini içeren yük birleşimleri gözönüne alınarak belirlenecektir.
 
9.7.3. Çaprazlar
 
Süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çelik çerçevelerin çapraz elemanları aşağıdaki koşulları sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır.
 
9.7.3.1 – Çapraz elemanların narinlik oranı (çubuk burkulma boyu/atalet yarıçapı) KL / i  200
sınır değerini aşmayacaktır. Ancak, V veya ters V şeklindeki çapraz düzenleri kullanılması
durumunda, narinlik oranı için 4.0 koşuluna uyulacaktır.
 
9.7.3.2 – Süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çelik çerçevelerde, çapraz elemanlarının enkesitini oluşturan parçaların tek parça olarak davranmalarının sağlanması koşulu ile çok parçalı elemanların kullanılmasına izin verilebilir. Bu koşul, elemanları arasındaki uzaklığı bir bağ levhası kalınlığı kadar olan çok parçalı çubuklarda eşit aralıklı yerleştirilen bağ levhaları ile, diğer durumlarda ise kafes bağlantılar (örgü elemanları) ile sağlanmalıdır. Çok parçalı çaprazların ara bağlantı elemanlarının tasarımında, “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” Bölüm 8.4 esas alınacaktır.
 
9.7.3.3 – Çaprazlar, 9.2.5’te verilen deprem etkisini içeren yük birleşimleri dikkate alınarak boyutlandırılacaktır.
 
9.7.4. Özel Çapraz Düzenleri İçin Ek Koşullar
 
9.7.4.1 – V veya ters V şeklindeki çapraz sistemlerinde, çaprazların kiriş-kolon birleşim bölgesi dışında bağlandığı kirişlerin sağlaması gereken ek koşullar aşağıda verilmiştir.
(a) Kirişler kolonlar arasında sürekli olacaktır.
(b) Kirişlerin üst ve alt başlıkları 9.2.8’de verilen ilgili koşullar esas alınarak yanal doğrultuda desteklenecektir. Ayrıca, kirişlerin üst ve alt başlıklarının çaprazların bağlandığı noktalarda da yanal doğrultuda desteklenmesi sağlanacaktır.
(c) Kirişler, çaprazların yok sayılması durumunda düşey yükler ve aşağıda tanımlanan çapraz eksenel kuvvetleri altında boyutlandırılacaktır.
Çekme etkisindeki çaprazların boyutlandırılmasında aşağıdaki eksenel kuvvetlerin küçüğü alınacaktır.
(1) Ry Fy Ag / 1.5 (GKT) veya Ry Fy Ag (YDKT) olarak hesaplanan olası eksenel çekme kuvveti.
 
(2) Dayanım fazlalığı katsayısı, D ile büyütülen çekme kuvveti.
Basınç etkisindeki çaprazlarda karakteristik basınç dayanımının %30’u 0.3Fcr Ag 
basınç kuvveti olarak alınacaktır.
 
 
 
eksenel
 
(d) Ayrıca, çaprazların bağlandığı kirişlerin, çaprazların yok sayılması durumunda da kendilerine etkiyen düşey yükleri güvenle taşıdığı gösterilecektir.
 
9.7.4.2 – Süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çelik çerçevelerde K şeklindeki (çaprazların kolon orta noktasına bağlandığı) çapraz düzenine izin verilmez.
 
9.7.4.3 – Süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çelik çerçevelerde sadece çekmeye çalışan çaprazların kullanılmasına izin verilebilir. Ancak, sadece çekme kuvveti taşıyacak şekilde boyutlandırılan çaprazlarda narinlik oranı (çubuk burkulma boyu/atalet yarıçapı) 300’ü aşmayacaktır. Bu sınır çelik kablo ve millere uygulanmayacaktır.
 
9.7.5. Çapraz Birleşimleri
 
Çapraz birleşimlerinin boyutlandırılmasında gerekli dayanımlar, 9.7.2 esas alınarak belirlenecektir. Ancak, çapraz birleşiminin boyutlandırılmasında esas alınacak eksenel çekme ve basınç kuvvetlerinin, aşağıda tanımlanan eksenel çekme ve basınç kuvveti dayanımlarından daha büyük olmasına gerek yoktur.
 
(a) Çaprazın çekme etkisinde olması durumunda, ile hesaplanan olası çekme kuvveti dayanımı.
 
Ry Fy Ag / 1.5
 
(GKT) veya
 
Ry Fy Ag
 
(YDKT)
 
(b) Çaprazın basınç etkisinde olması durumunda,
 
Ry Fy Ag
 
ve 1.14Fcre Ag
 
ile belirlenen olası
 
çapraz eksenel basınç kuvveti dayanımlarından küçüğünün (YDKT) için 1.1 veya (GKT) için
0.7 1.1 / 1.5 ile çarpılmasıyla hesaplanan olası çapraz dayanımı.
 
9.7.6. Kolon Ekleri
 
Süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçevelerin kolon ekleri için 9.6.7’de verilen koşullar süneklik düzeyi sınırlı merkezi çaprazlı çelik çerçevelerin kolon ekleri için de geçerlidir.
 
9.8. SÜNEKLİK DÜZEYİ YÜKSEK DIŞMERKEZ ÇAPRAZLI ÇELİK
ÇERÇEVELER
 
Süneklik düzeyi yüksek dışmerkez çaprazlı çelik çerçeveler, deprem etkileri altında bağ kirişlerinin önemli ölçüde doğrusal olmayan şekildeğiştirme yapabilme özelliğine sahip olduğu yatay yük taşıyıcı sistemlerdir. Bu sistemler, bağ kirişlerinin plastik şekildeğiştirmesi sırasında, kolonların, çaprazların ve bağ kirişi dışındaki diğer kirişlerin elastik bölgede kalması sağlanacak şekilde boyutlandırılırlar. Süneklik düzeyi yüksek dışmerkez çaprazlı çelik çerçevelerin boyutlandırılmasında uygulanacak kurallar aşağıda verilmiştir.
 
9.8.1. Genel Koşullar
 
9.8.1.1 – Süneklik düzeyi yüksek dışmerkez çaprazlı çelik çerçevelerin kiriş, kolon ve çaprazlarında, başlık genişliği/kalınlığı, gövde yüksekliği/kalınlığı ve çap/kalınlık oranları
 
Tablo 9.3’te verilen λhd
 
sınır değerini aşmayacaktır.
 
 
9.8.2. Bağ Kirişleri
 
9.8.2.1 – Süneklik düzeyi yüksek dışmerkez çaprazlı çelik çerçevelerde, her çapraz elemanın en az bir ucunda bağ kirişi bulunacaktır.
 
9.8.2.2 – Bağ kirişleri, 9.2.5’te verilen deprem etkilerini içeren yük birleşimleri esas alınarak hesaplanan iç kuvvetler (eğilme momenti, eksenel kuvvet ve kesme kuvveti) altında boyutlandırılacaktır.
 
 
9.8.2.3 – Bağ kirişinin tasarım kesme kuvveti dayanımı, Vn / v
 
(GKT) veya
 
vVn
 
(YDKT),
 
Denk.(9.18)’de belirtildiği şekilde, gövdede kesme kuvveti etkisinde akma ve kesitin eğilme momenti etkisinde akma sınır durumlarından bulunan en küçük kesme kuvveti dayanımı olarak
alınır. Her iki sınır durum için, v  1.67 (GKT) veya v  0.90 (YDKT) olarak alınacaktır.
 
 
 
Vp ve
 
Vn   min Vp ; 2M p    e
M p için aşağıda verilen ifadeler kullanılacaktır.
 
(9.18)
 
Pr       0.15 için V   0.6F A ve M  FW 
 
 
 
(9.19)
 
p y    w p y p
y
 
Pr      0.15 için
 
 
 
 
V  0.6F A
 
 
ve M
 
 
 F W
 
 1 Pr / Py 
 
 
 
 
(9.20)
 
P p y w
 
p y p 
 
0.85
 
y
 
Akma sınır durumunda, Py
olarak alınacaktır.
 
eksenel kuvvet dayanımı,
 
Fy Ag / 1.5 (GKT) veya
 
Fy Ag
 
(YDKT)
 
 
9.8.2.4 – Bağ kirişinin gövde levhası tek parçalı olacak, gövde düzlemi içinde takviye levhaları bulunmayacaktır. Gövde levhasında boşluk açılmasına izin verilmez.
 
9.8.2.5 – Bağ kirişi geniş başlıklı hadde I profili veya yapma I enkesitli olacaktır. Yapma enkesitli bağ kirişi kullanılması durumunda, başlık ve gövde levhası birleşimleri tam penetrasyonlu küt kaynak ile sağlanacaktır.
 
9.8.3. Bağ Kirişinin Yanal Doğrultuda Desteklenmesi
 
9.8.3.1 – Bağ kirişinin üst ve alt başlıkları kirişin iki ucunda, kolon kenarında düzenlenen bağ kirişlerinde ise kirişin bir ucunda, 9.2.8.2(b)’de verilen özel koşullar esas alınarak yanal doğrultuda desteklenecektir.
 
9.8.4. Bağ Kirişinin Dönme Açısı
 
 
Bağ kirişinin bulunduğu i’inci katın, Bölüm 4’te tanımlanan i
olarak
 
göreli kat ötelemesine bağlı
 
θ     R i
I  hi
 
 
(9.21)
 
denklemi ile bulunan göreli kat ötelemesi açısından dolayı, bağ kirişi ile bu kirişin uzantısındaki
 
kat kirişi arasında meydana gelen aşmayacaktır, (Şekil 9.8).
 
γp bağ kirişi dönme açısı aşağıda verilen sınır değerleri
 
(a) Bağ kirişi uzunluğunun 1.6M p / Vp ’ye eşit veya daha küçük olması halinde 0.08 radyan.
(b) Bağ kirişi uzunluğunun 2.6M p / Vp ’ye eşit veya daha büyük olması halinde 0.02 radyan.
Bağ kirişi uzunluğunun bu iki sınır değer arasında olması halinde doğrusal interpolasyon yapılacaktır.
 
 
Ri
 
 
p
hi hi
p
 
 
 
 
p  L p
 
  L
 
p    L p
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
hi
 
 
 
 
p    L p
 
 
Şekil 9.8
 
9.8.5. Rijitlik (Berkitme) Levhaları
 
9.8.5.1 – Çapraz elemanların bağ kirişine ve uzantılarına doğrudan yük aktardığı uçlarında
rijitlik levhaları düzenlenecektir. Rijitlik levhaları, aksi belirtilmedikçe, bağ kirişi gövde
 
levhasının her iki tarafına  konulacak, gövde levhası yüksekliğinde ve
 
(bbf – tw ) / 2
 
genişliğinde olacaktır (Şekil 9.9). Rijitlik levhalarının kalınlığı, gövde levhası kalınlığının 0.75’inden ve 10mm’den az olmayacaktır. Rijitlik levhalarını bağ kirişinin gövdesine bağlayan sürekli köşe kaynakları, rijitlik levhasının enkesit alanı ile malzeme akma gerilmesinin çarpımından oluşan kuvvetleri aktaracak kapasitede olacaktır.
 
rijitlik levhaları (9.8.5.1)
çapraz ve bağ kirişi
eksenleri bağ kirişi
içinde kesişecektir. a
 
 
 
 
 
 
 
sürekli köşe kaynağı
 
 
a
 
ara rijitlik levhaları (9.8.5.2)
 
 
 
 
rijitlik levhaları
a-a kesiti
 
 
 
 
 
Şekil 9.9
 
9.8.5.2 – Bağ kirişi uçlarındaki rijitlik levhalarına ek olarak, aşağıda tanımlanan ara rijitlik levhaları konulacaktır.
(a) Boyu 1.6M p / Vp veya daha kısa olan bağ kirişlerinde ara rijitlik levhalarının ara uzaklıkları, bağ kirişi dönme açısının 0.08 radyan olması halinde 30tw – db / 5’ten, bağ kirişi dönme açısının 0.02 radyandan daha az olması halinde ise 52tw – db / 5’ten daha fazla olmayacaktır. Bağ kirişi dönme açısının ara değerleri için doğrusal interpolasyon yapılacaktır.
 
(b) Boyu
 
2.6M p / Vp ’ye eşit veya daha uzun ve
 
5M p / Vp ’den kısa olan bağ kirişlerinde, bağ
 
kirişi uçlarından 1.5bbf
 
uzaklıkta birer rijitlik levhaları konulacaktır.
 
(c) Boyu 1.6M p / Vp ve
 
2.6M p / Vp
 
arasında olan bağ kirişlerinde, (a) ve (b)’de belirtilen ara
 
rijitlik levhaları birlikte kullanılacaktır.
 
(d) Boyu
 
5M p / Vp
 
veya daha uzun olan bağ kirişlerinde ara rijitlik levhaları kullanılmasına
 
gerek yoktur.
 
9.8.6. Çaprazlar, Kat Kirişleri ve Kolonlar
 
9.8.6.1 – Bağ kirişinin plastikleşmesine neden olan yükleme, 9.2.5’te verilen yük
birleşimlerindeki deprem etkilerinin, oluşan VE tasarım kesme kuvveti ve
Vn    min Vp ;  2M p  / e olmak üzere, Vn  / VE   olarak tanımlanan tasarım büyütme katsayısı ile
uyumlu olacak şekilde arttırılması suretiyle belirlenecektir.
 
9.8.6.2 – Çaprazların gerekli dayanımlarının belirlenmesinde, 9.2.5’te verilen yük birleşimlerindeki deprem etkileri, bağ kirişinin plastikleşmesine neden olan yüklemenin 1.25Ry katı ile büyütülecektir. Enkesitleri çok parçalı olan çaprazlar, ancak parçalarının sürekli olarak birleştirilmesi koşulu ile kullanılabilir.
9.8.6.3 – Kat kirişinin bağ kirişi dışında kalan bölümünün gerekli dayanımının belirlenmesinde, 9.2.5’te verilen yük birleşimlerindeki deprem etkileri, kirişlerin betonarme döşemelerle birlikte kompozit olarak çalıştığı durumda, bağ kirişinin plastikleşmesine neden
olan yüklemenin, 1.1Ry katı ile, diğer durumda ise 1.25Ry katı ile büyütülecektir.
 
9.8.6.4 – Kolonların gerekli dayanımlarının belirlenmesinde, 9.2.5’te verilen yük birleşimlerindeki deprem etkileri, bağ kirişinin plastikleşmesine neden olan yüklemenin 1.1Ry katı ile büyütülecektir.
9.8.7. Kolon Ekleri
 
Süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçevelerin kolon ekleri için 9.6.7’de verilen koşullar süneklik düzeyi yüksek dışmerkez çaprazlı çelik çerçevelerin kolon ekleri için de aynen geçerlidir.
 
9.8.8. Çapraz - Bağ Kirişi Birleşimi
 
Çaprazların bağ kirişi ile birleşim detayı 9.8.6.2’de belirtilen şekilde hesaplanan iç kuvvetlere göre boyutlandırılacaktır.
 
9.8.9. Bağ Kirişi - Kolon Birleşimi
 
9.8.9.1 – Kolona birleşen bağ kirişinin boyu
 
 
 
koşulunu sağlayacaktır, (Şekil 9.10).
 
e  1.6 M p Vp
 
(9.22)
 
 
9.8.9.2 – Bağ kirişinin kolona bağlantısında kaynaklı moment aktaran birleşim detayı (Bkz. Ek 9C) kullanılacaktır. Bağ kirişinin başlıklarının kolona bağlantısı için tam penetrasyonlu küt
kaynak  uygulanacaktır.  Bağ  kirişinin  kolona  bağlantısının  eğilme  momenti  dayanımı  M p
 
değerinden, kesme kuvveti dayanımı
 
1.1Vp
 
değerinden az olmayacaktır. Buradaki eğilme
 
momenti dayanımı
 
M p ve kesme kuvveti dayanımı
 
Vp , 9.8.2.3’teki Denk.(9.19) veya
 
Denk.(9.20) ile hesaplanacaktır.
 
 
 
   
 
 
rijitlik
levhaları
a-a kesiti
 
 
 
Şekil 9.10
 
9.8.10. Çapraz – Kiriş – Kolon Birleşimi
 
Çapraz veya düğüm noktası levhasının kiriş-kolon birleşim bölgesine bağlantısında aşağıdaki koşullara uyulacaktır. Ayrıca aşağıdaki iç kuvvetler, 9.10.3’te açıklandığı şekilde hesaplanan dikmelerin (aktarma elemanlarının) iç kuvvetleri ile birlikte değerlendirilecektir.
(a) Kirişin kolona birleşimi mafsallı olarak alındığında, birleşim detayı en az 0.025 radyan dönme açısını sağlayacak şekilde oluşturulacaktır. Bu bağlantı detayı için Ek 9C’de verilen veya bu koşulu sağladığı analitik olarak kanıtlanan kiriş-kolon birleşim detaylarından biri kullanılabilir.
(b) Kirişin kolona birleşimi rijit olarak alındığında, birleşim detayı aşağıda verilen eğilme
momenti değerlerinden küçüğünü aktaracak şekilde boyutlandırılacaktır.
 
(1) Kirişin plastikleşme momenti büyütülen eğilme momenti.
 
M p nin
 
1.1Ry / 1.5
 
(GKT) veya
 
1.1Ry
 
(YDKT) katı ile
 
(2) Düğüm noktasına birleşen kolonların toplam plastikleşme momenti
 
 M p
 
nin 1.1Ry / 1.5
 
(GKT) veya 1.1Ry
 
(YDKT) katı ile büyütülen eğilme momenti.
 
 
9.9. BURKULMASI ÖNLENMİŞ ÇAPRAZLI ÇELİK ÇERÇEVELER
 
Özel olarak üretilen burkulması önlenmiş çapraz elemanların kirişlere veya kiriş-kolon birleşim bölgelerine merkezi olarak bağlanmasıyla oluşturulan burkulması önlenmiş çaprazlı çelik çerçeveler, plastik şekildeğiştirmelerin çekme ve basınç etkileri altında çapraz elemanlarda oluşması sağlanacak şekilde boyutlandırılırlar. Bu sistemlerin boyutlandırılmasında uygulanacak kurallar aşağıda verilmiştir.
 
9.9.1. Genel Koşullar
 
9.9.1.1 – Burkulması önlenmiş çaprazlı çelik çerçevelerin kiriş ve kolonlarında, başlık
 
genişliği/kalınlığı, gövde yüksekliği/kalınlığı ve çap/kalınlık oranları Tablo 9.3’te verilen
sınır değerlerini aşmayacaktır.
 
λhd
 
9.9.1.2 – Burkulması önlenmiş çaprazların uç birleşimlerinde kiriş enkesit yüksekliğini aşmayan miktarda dışmerkezliğe, bu etkinin eleman ve birleşimlerin tasarımda dikkate alınması ile elde edilen iç kuvvetlerin, plastik şekildeğiştirmelerin çapraz elemanlarda oluşması durumunu değiştirmediğinin gösterilmesi koşulu ile izin verilebilir.
 
9.9.1.3 – Burkulması önlenmiş çaprazlar, en az %2 göreli kat ötelemesine ve tasarım göreli kat ötelemesinin iki katına karşı gelen şekildeğiştirme durumlarının büyüğü esas alınarak boyutlandırılacaktır. Elemanın şekildeğiştirme miktarının belirlenmesinde, çaprazlı çerçevelerde düşey yük etkileri nedeniyle oluşan yerdeğiştirme durumu da dikkate alınacaktır.
 
9.9.1.4 – Burkulması önlenmiş çaprazlı çelik çerçeveler, tasarım deprem yer hareketi etkisinde çapraz elemanların çekme ve basınç kuvvetleri altında akmaya ulaşması durumu esas alınarak boyutlandırılacaktır.
 
9.9.2. Sistem Analizi
 
9.9.2.1 – Burkulması önlenmiş çaprazlı çelik çerçeve sistemlerinin kolon, kiriş ve birleşimlerinin boyutlandırılmasında gerekli dayanımlar, 9.2.6 esas alınarak, aşağıdaki şekilde hesaplanacaktır.
(a) Kolon, kiriş ve birleşimlerin 9.2.6’da tanımlanan akma (mekanizma) durumu ile uyumlu iç kuvvetlerinin hesabı için, çapraz elemanların iç kuvvetleri aşağıda Denk.(9.23) ve Denk.(9.24) ile tanımlanmıştır.
 
T  ωRy Pysc
P  β ωRy Pysc
 
(9.23)
(9.24)
 
(b) Pekleşme etkisi düzeltme katsayısı, ω, olası yerdeğiştirme durumu için maksimum çekme dayanımının, akma dayanımına (Ry Pysc ) oranı olarak üretici tarafından belirlenecektir.
 
(c) Çelik çekirdeğin eksenel akma dayanımı,
 
Pysc ’nin belirlenmesinde, çekme deneyi ile elde
 
edilen akma gerilmesinin kullanılması halinde, Ry
 
katsayısının uygulanmasına gerek yoktur.
 
(d) Basınç dayanımı düzeltme katsayısı, β , olası yerdeğiştirme durumu için maksimum basınç kuvvetinin maksimum çekme kuvvetine oranı olarak belirlenecektir. Üretici tarafından belirlenen bu oran hiç bir durumda 1.0 değerinden küçük olamaz.
9.9.2.2 – Burkulması önlenmiş çaprazlar düşey yük etkilerinin aktarılmasında gözönüne alınmayacaktır.
 
9.9.2.3 – Burkulması önlenmiş çaprazlı çelik çerçevelerin kolonlarında, deprem etkileri altında meydana gelen eğilme momentlerinin ihmal edilmesine izin verilebilir. Ancak, kolon uçları arasında etkiyen yatay kuvvetlerin bulunması halinde, bunların oluşturacağı eğilme momentleri gözönüne alınacaktır.
 
9.9.3. Çaprazlar
 
Burkulması önlenmiş çaprazlı çelik çerçevelerin çapraz elemanları aşağıdaki koşulları sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır.
 
9.9.3.1 – Çapraz elemanlar, aşağıda verilen koşulları sağlayan bir çelik çekirdek ve bu çekirdeği sararak burkulmasını önleyen bir sargı sisteminden oluşacaktır.
 
(a) Çelik çekirdek olarak 50 mm veya daha kalın levhaların kullanılması halinde, bu levhalar
9.2.3.1(b)’de verilen minimum çentik tokluğu koşulunu sağlayacaktır.
(b) Çelik çekirdekte ek oluşturulmasına izin verilmez.
(c) Burkulmayı önleyen sistem, olası yerdeğiştirme durumunda, çelik çekirdeğin yerel ve genel burkulmasını sınırlandırmalıdır.
 
9.9.3.2 – Çelik çekirdek, çapraz elemana etkiyen eksenel kuvvetin tamamını karşılayacak
 
şekilde boyutlandırılacaktır. Çapraz elemanın eksenel kuvvet dayanımı, hesaplanacaktır.
 
Pysc , Denk.(9.25) ile
 
Pysc  Fysc Asc
 
(9.25)
 
Tasarım eksenel kuvvet dayanımı,
 
Pysc , (YDKT) veya güvenli eksenel kuvvet dayanımı,
 
Pysc /  , (GKT),  0.90
 
(YDKT) veya  1.67
 
(GKT) alınarak belirlenecektir.
 
 
9.9.4. Özel Çapraz Düzenleri İçin Ek Koşullar
 
9.9.4.1 – V veya ters V şeklindeki çapraz sistemlerinde, kirişlerin sağlaması gereken ek koşullar aşağıda verilmiştir.
(a) Kirişler ve birleşimlerinin gerekli dayanımları, sabit ve hareketli yüklerin etkisinde çaprazların olmadığı varsayımı altında, ilgili yük birleşimlerine göre belirlenecektir. Deprem etkilerini içeren yük birleşimlerinde, deprem etkileri çapraz elemanların olası çekme ve basınç dayanımları kullanılarak hesaplanacaktır.
(b) Kirişler kolonlar arasında sürekli olacaktır. Kirişlerin üst ve alt başlıkları 9.2.8.1(b)’de
verilen koşullar esas alınarak yanal doğrultuda mesnetlenecektir.
 
9.9.4.2 – Burkulması önlenmiş çaprazlı çelik çerçevelerde K şeklindeki (çaprazların kolon orta noktasına bağlandığı) çapraz düzeni kullanılmayacaktır.
 
9.9.5. Kiriş – Kolon Birleşimleri
 
Çaprazın veya düğüm noktası levhasının kiriş ve kolona bağlandığı kiriş-kolon birleşim bölgesinde, birleşim aşağıdaki koşullardan birini sağlayacaktır. Ayrıca aşağıdaki iç kuvvetler, 9.10.3’te açıklandığı şekilde hesaplanan dikmelerin (aktarma elemanlarının) iç kuvvetleri ile birlikte değerlendirilecektir.
(a) Kirişin kolona birleşimi mafsallı olarak tasarlandığında, birleşim detayı en az 0.025 radyan dönme açısını sağlayacak şekilde oluşturulacaktır. Bu bağlantı detayı için Ek 9C’de verilen veya bu koşulu sağladığı analitik olarak kanıtlanan kiriş-kolon birleşim detaylarından biri kullanılabilir.
(b) Kirişin kolona birleşimi rijit olarak tasarlandığında, birleşim detayı aşağıda verilen eğilme momenti değerlerinden küçük olanını aktaracak şekilde boyutlandırılacaktır.
 
(1) Kirişin
 
M p plastikleşme momentinin
 
1.1Ry / 1.5
 
(GKT) veya
 
1.1 Ry
 
(YDKT) katından
 
oluşan eğilme momenti.
(2) Düğüm noktasına birleşen kolonların
 
 
 M p
 
 
toplam plastikleşme momentinin 1.1Ry / 1.5
 
(GKT) veya 1.1Ry
 
(YDKT) katından oluşan eğilme momenti.
 
9.9.6. Çaprazların Uç Birleşimleri
 
9.9.6.1 – Çapraz uç birleşimleri, 9.9.2.1’de verilen durumlar gözönüne alınmak suretiyle elde edilen iç kuvvetler altında boyutlandırılacaktır. Bu iç kuvvetler, (YDKT) için 1.1 veya (GKT)
için 0.7 1.1 / 1.5 ile çarpılarak hesaba katılacaktır.
 
9.9.6.2 – Birleşimin tasarımında düğüm noktası levhasının burkulma sınır durumları dikkate alınacaktır. Gerektiğinde düğüm noktası levhasının yanal olarak desteklenmesi sağlanacaktır.
 
9.9.7. Kolon Ekleri
 
Kolon ekleri 9.2.10’da verilen koşulları sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır. Ek tasarımında küt kaynağın kullanılması halinde, tam penetrasyonlu kaynak kullanılacaktır. Kolon eklerinin eğilme dayanımı, eklenen elemanlardan küçük kesitli olanının eğilme kapasitesinin %50’sinden
 
az olmayacaktır. Gerekli kesme dayanımı, şeklinde hesaplanacaktır.
 
 M pc / 1.5Hc
 
(GKT) veya
 
 M pc / Hc
 
(YDKT)
 
9.10. DİYAFRAM İÇİ BAŞLIK VE DİKME ELEMANLARI
 
Diyaframlar, normal kat ve çatı düzlemleri içinde teşkil edilen ve yatay kuvvetlerin yatay yük taşıyıcı sistemlere güvenle aktarılmasını sağlayan taşıyıcı sistemlerdir. Betonarme döşeme sistemi içeren tipik bir diyafram sisteminin, örneğin (y) doğrultusundaki deprem etkileri için oluşturulan başlık bölgeleri ve dikmeleri (aktarma elemanları) Şekil 9.11’de şematik olarak gösterilmiştir. Tablo 4.1’de tanımlanan yatay yük taşıyıcı sistemlerden birine mesnetlenen yatay çapraz sistemleri ve uzay kafes çatı sistemlerinin eleman ve birleşimleri de bu bölümde tanımlanan diyafram kuvvetleri altında boyutlandırılacaktır.
 
Şekil 9.11
 
9.10.1. Genel Koşullar
 
9.10.1.1 – Diyaframlar, yatay tasarım kuvvetlerinin döşeme düzleminde oluşturduğu kesme ve eğilme etkilerini karşılayacak şekilde boyutlandırılacaktır. Diyaframlarda boşluk ve girintili köşeler gibi süreksizlikler bulunması halinde, bu süreksizlikler nedeniyle oluşacak ilave etkiler
 
de gözönüne alınarak, bu bölgelerdeki kesme ve eğilme etkilerinin güvenle aktarılması sağlanacaktır.
 
9.10.1.2 – Diyaframı oluşturan betonarme yapı elemanlarının boyutlandırılmasında, bu bölümde verilen kuralların dışında, 7.11’de verilen ilgili tasarım kuralları da gözönünde tutulacaktır.
 
9.10.2. Diyafram Başlığı
 
Diyafram başlıkları, döşeme düzlemindeki yatay kuvvetlerden doğan eğilme etkisi nedeniyle, çekme ve basınç etkileri oluşturan kuvvet çifti gözönüne alınarak boyutlandırılacaktır. Betonarme döşemelerde, diyafram başlığı çekme kuvvetinin betonarme döşeme içine yerleştirilecek ilave çekme donatısı veya sadece çelik eleman tarafından güvenle taşınması sağlanacaktır. Betonarme döşemelerde, basınç bölgesindeki en dış beton lifindeki basınç gerilmesi değerinin 0.20 fck ’yı aşmaması halinde, ilave basınç ve sargı donatısı kullanılmasına gerek yoktur. Başlık bölgelerinin tasarımında kullanılacak iç kuvvetler 9.2.5’te verilen deprem etkisini içeren yük birleşimleri dikkate alınarak hesaplanacaktır.
 
9.10.3. Diyafram Dikmeleri
 
Diyafram dikmeleri ve birleşimleri, yatay yük taşıyıcı sistemlerin dışındaki yapı bölümlerinden yatay yük taşıyıcı sistemlere güvenle yük aktarımını sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır. Bu elemanların ve birleşimlerinin boyutlandırılmasında esas alınacak iç kuvvetler, 9.2.6’da verilen, dayanım fazlalığı katsayısı, D ile büyütülen deprem etkisini içeren yük birleşimleri dikkate alınarak hesaplanacaktır.
 
9.10.4. Yatay Çapraz Sistemleri ve Uzay Çatı Kafes Sistemleri
 
Yatay çapraz sistemlerinin ve uzay çatı kafes sistemlerinin elemanları ve birleşimleri, yatay yük taşıyıcı sistemlerin dışındaki yapı bölümlerinden yatay yük taşıyıcı sistemlere güvenle yük aktarımını sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır. Bu elemanların ve birleşimlerinin boyutlandırılmasında esas alınacak iç kuvvetler, 9.2.6’da verilen, dayanım fazlalığı katsayısı, D ile büyütülen deprem etkisini içeren yük birleşimleri esas alınarak hesaplanacaktır.
 
9.11. MOMENT AKTARAN ÇERÇEVELERİN ÇELİK – BETONARME KOMPOZİT
KOLONLARI
 
9.11.1. Genel
 
Moment aktaran çerçeve türü taşıyıcı sistemlerin çelik-betonarme kompozit kolonları, bu bölümde, Bölüm 7’de ve “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” Bölüm 12’de verilen kurallar esas alınarak boyutlandırılacaktır. Çelik gömme ve beton dolgulu kompozit kolonlara uygulanan dış yük etkisinin beton ve çelik bileşenlerin ortak yüzeyleri arasındaki boyuna kesme kuvvetleri ile geçişi, “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” Bölüm 12.7 kapsamında değerlendirilecektir. Çelik- betonarme kompozit kolonlu binalarda yatay yük taşıyıcı sistemler, depreme karşı davranışları bakımından, 9.11.1.1 ve 9.11.1.2’de tanımlanan iki sınıfa ayrılmıştır.
 
9.11.1.1 – Çelik-betonarme kompozit kolonlu binalarda, aşağıda belirtilen yatay yük taşıyıcı
sistemler Süneklik Düzeyi Yüksek Sistemler olarak tanımlanmıştır.
 
(a) 7.4’te verilen koşulları sağlayan betonarme kirişler ile 9.11.2.1 ve 9.11.3’te belirtilen koşulları sağlayan çelik gömme kompozit kolonlardan oluşan moment aktaran çerçeve türü taşıyıcı sistemler.
(b) 9.3’te verilen koşulları sağlayan çelik kirişler ile 9.11.2.2 ve 9.11.4’te belirtilen koşulları sağlayan beton dolgulu kompozit kolonlardan oluşan moment aktaran çerçeve türü taşıyıcı sistemler.
 
9.11.1.2 – Çelik-betonarme kompozit kolonlu binalarda, aşağıda belirtilen yatay yük taşıyıcı
sistemler süneklik düzeyi sınırlı sistemler olarak tanımlanmıştır.
(a) 7.8’de verilen koşulları sağlayan betonarme kirişler ile 9.11.5’te belirtilen koşulları sağlayan çelik gömme kompozit kolonlardan oluşan moment aktaran çerçeve türü taşıyıcı sistemler.
(b) 9.4’te verilen koşulları sağlayan çelik kirişler ile 9.11.6’da belirtilen koşulları sağlayan
beton dolgulu kompozit kolonlardan oluşan moment aktaran çerçeve türü taşıyıcı sistemler.
 
9.11.2. Kolonların Kirişlerden Daha Güçlü Olması Koşulu
 
9.11.2.1 – Betonarme kirişler ile çelik gömme kompozit kolonlardan oluşan süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çerçevelerde, gözönüne alınan deprem doğrultusunda, her bir kiriş- kolon düğüm noktasına birleşen kolonların eğilme momenti kapasitelerinin toplamı, o düğüm noktasına birleşen kirişlerin kolon yüzü kesitlerindeki eğilme momenti kapasiteleri toplamından en az %20 daha büyük olacaktır. Bu koşulun sağlanamadığı kolonlarda, 7.3.6’da verilen kurallar esas alınacaktır.
 
9.11.2.2 – Çelik kirişler ile beton dolgulu kompozit kolonlardan oluşan süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çerçevelerde, gözönüne alınan deprem doğrultusunda, Denk.(9.7) ile uyumlu olarak kolonların kirişlerden daha güçlü olma koşulunun sağlandığı gösterilecektir. Bu koşulun sağlanamadığı kolonlarda, 9.3.3’te verilen koşullar, Denk.(9.10)’da 0.30 katsayısı yerine 0.10 katsayısı esas alınarak uygulanacaktır.
 
9.11.2.3 – Kompozit kolonların eğilme momenti kapasitelerinin hesabında, depremin yönü ile uyumlu olarak, bu moment kapasitelerini en küçük yapan tasarım eksenel kuvvetleri gözönünde tutulacaktır.
 
9.11.2.4 – Çelik-betonarme kompozit kolonlu süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran
çerçevelerde, kolonların kirişlerden daha güçlü olma koşulunun sağlanması zorunlu değildir.
 
9.11.3. Süneklik Düzeyi Yüksek Moment Aktaran Çerçevelerin Çelik Gömme Kompozit
Kolonları
 
9.11.3.1 – Betonarme kirişler ile çelik gömme kompozit kolonlardan oluşan süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çerçevelerin kolonlarının enkesiti, düşey yükler altında TS 498’de hareketli yükler için tanımlanmış olan yük azaltma katsayıları da dikkate alınarak, düşey yükler
 
ve depremin ortak etkisi altında
 
1.2G  Q  0.2S  Ed
 
yük birleşimi ile hesaplanan eksenel
 
basınç kuvvetlerinin en büyüğü
 
Ndm olmak üzere
Ndm  0.40Pno
 
 
(9.26)
 
koşulunu sağlayacaktır. Burada, kompozit kolon enkesitinin eksenel basınç kuvveti dayanımı,
Pno , Denk.(9.27) ile hesaplanacaktır.
 
Pno  0.85Ac fck  As Fy  Asr Fysr
 
(9.27)
 
 
9.11.3.2 – Her bir kolonun alt ve üst uçlarında özel sarılma bölgeleri oluşturulacaktır. Sarılma bölgelerinin her birinin uzunluğu döşeme üst kotundan yukarıya doğru ve kolona bağlı en derin kirişin alt yüzünden başlayarak aşağıya doğru ölçülmek üzere, kolon serbest yüksekliğinin 1/6’sından, kolon enkesitinin büyük boyutunun 1.5 katından ve 500 mm’den az olmayacaktır.
 
9.11.3.3 – Sarılma bölgelerinde 10 mm’den daha küçük çaplı enine donatı kullanılmayacaktır. Bu bölgede, boyuna doğrultudaki etriye ve çiroz aralığı kolon enkesitinin küçük boyutunun 1/3’ünden, boyuna donatı çapının altı katından ve 150 mm’den daha büyük, 50 mm’den daha küçük olmayacaktır. Boyuna donatıyı saran etriye kollarının ve/veya çirozların arasındaki yatay uzaklık, a , etriye çapının yirmibeş katından daha büyük alınmayacaktır. Sürekli dairesel spirallerin adımı, göbek çapının 1/5’inden ve 80 mm’den daha büyük olmayacaktır. Dairesel kolonlarda tüm sargı donatısı çevreye yerleştirilen enine donatı ile sağlanacaktır.
 
9.11.3.4 – Kolon orta bölgesi, kolonun alt ve üst uçlarında tanımlanan sarılma bölgeleri arasında kalan bölgedir. Bu bölgede sargı donatısı aralığı 9.11.3.3’te belirlenen aralığın iki katını aşamaz.
 
9.11.3.5 – Kolon ekleri 9.2.10.2, 9.2.10.3 ve 9.3.5’te belirtilen koşulları sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır.
 
9.11.3.6 – Donatı çeliği ekleri Bölüm 7’ de belirtilen koşulları sağlayacak şekilde oluşturulacaktır.
 
 
9.11.3.7 – Toplam boyuna donatı enkesit alanı
 
Asr ,
 
0.01Ag  Asr  0.04 Ag
 
koşulunu
 
sağlayacaktır. Burada
 
Ag kompozit kolonun toplam enkesit alanıdır. Bindirmeli ek yapılan
 
kesitlerde toplam boyuna donatı enkesit alanı 0.06 Ag
 
değerini aşmayacaktır.
 
 
 
9.11.3.8 –Etriyeli kolonlarda eksenel kuvvetin
 
Ndm  0.20Pno
 
(basınç) olması durumunda
 
sarılma bölgelerindeki minimum toplam enine donatı alanı, Denk.(9.28) ile verilen koşulu sağlayacaktır.
 
A   Fy As 
 
 
 
fck 
 
 
 
 
(9.28)
 
sh 0.075sbk 1
 
P  F
 
no 
 
ysr 
 
 
 
9.11.3.9 – Spiral donatılı dairesel kolonlarda
 
Ndm  0.20Pno
 
(basınç) olması durumunda
 
sarılma bölgelerindeki enine donatının minimum hacimsel oranı, Denk.(9.29) ile verilen koşulu sağlayacaktır.
 
  
 
Fy As 
 
 
 
fck 
 
 
 
 
(9.29)
 
s 0.12 1
 
Pno     
 
ywk 
 
 
 
9.11.3.10 –
 
Ndm  0.20Pno
 
olması durumunda, kolon sarılma bölgelerinde Denk.(9.28) ve
 
Denk.(9.29) ile verilen enine donatıların en az 2/3’ü, minimum enine donatı olarak kullanılacaktır.
 
9.11.3.11 – Enine donatı temelin içinde kolon minimum boyutundan küçük olmayan bir
yükseklik boyunca devam ettirilecektir.
 
9.11.4. Süneklik Düzeyi Yüksek Moment Aktaran Çerçevelerin Beton Dolgulu Kompozit
Kolonları
 
9.11.4.1 – Çelik kirişler ile beton dolgulu kompozit kolonlardan oluşan süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çerçevelerin elemanlarında, başlık genişliği/kalınlığı, gövde
 
yüksekliği/kalınlığı ve çap/et kalınlığı oranları Tablo 9.3’te verilen
aşmayacaktır.
 
λhd
 
sınır değerlerini
 
 
9.11.4.2 – Kolon enkesiti, düşey yükler altında TS 498’de hareketli yükler için tanımlanmış olan yük azaltma katsayıları da dikkate alınarak, düşey yükler ve depremin ortak etkisi altında
 
1.2 G  Q  0.2S  Ed yük birleşimi ile hesaplanan eksenel basınç kuvvetlerinin en büyüğü
olmak üzere, Denk.(9.26) ile verilen koşulu sağlayacaktır.
 
Ndm
 
Bu denklemde, kompozit kolon enkesitinin eksenel basınç kuvveti dayanımı,
 
Pno , Denk.(9.27)
 
ile hesaplanacaktır. Burada, 0.85 katsayısı yerine 0.95 katsayısı kullanılacaktır.
 
9.11.4.3 – Kompozit kolonun karakteristik kesme kuvveti dayanımı sadece yapısal çelik enkesitin etkin kayma alanı gözönüne alınarak hesaplanacaktır.
 
9.11.4.4 – Kolon ekleri 9.2.10.2 ve 9.2.10.3’te belirtilen koşulları sağlayacak şekilde boyutlandırılacaktır.
 
9.11.4.5 – Kiriş-kolon birleşimleri, kiriş başlık hizalarında, kolon dışında veya kolon içinde olmak üzere, diyafram levhaları kullanılarak oluşturulacaktır. Bu levhaların kalınlıkları en az kiriş başlık kalınlığına eşit olarak alınacaktır. Diyafram levhaları tüm çevresi boyunca kolona, tam penetrasyonlu küt kaynak veya çift taraflı köşe kaynak kullanılarak bağlanacaktır. Kolon içinde teşkil edilen diyafram levhalarında beton geçişini sağlayacak boyutlarda dairesel boşluklar açılacaktır.
 
9.11.4.6 – Çelik kiriş-kompozit kolon birleşimleri en az 0.04 radyan göreli kat ötelemesi açısı’nı (göreli kat ötelemesi/kat yüksekliği) sağlayabilecek kapasitede olacaktır. Bunun için, deneysel ve/veya analitik yöntemlerle geçerliliği kanıtlanmış olan detaylar kullanılacaktır.
 
9.11.5. Süneklik Düzeyi Sınırlı Moment Aktaran Çerçevelerin Çelik Gömme Kompozit Kolonları
 
9.11.5.1 – Betonarme kirişler ile çelik gömme kompozit kolonlardan oluşan süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çerçevelerin kolonları için, 9.11.3’te verilen tüm koşullar, betonarme kirişler ile çelik gömme kompozit kolonlardan oluşan süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçevelerin kolonları için de aynen geçerlidir.
 
9.11.5.2 – Kolon enkesiti, düşey yükler altında TS 498’de hareketli yükler için tanımlanmış olan yük azaltma katsayıları da dikkate alınarak, düşey yükler ve depremin ortak etkisi altında
 
1.2G  Q  0.2S  Ed yük birleşimi ile hesaplanan eksenel basınç kuvvetlerinin en büyüğü
 
Ndm
 
olmak üzere, Denk.(9.26) ile verilen koşulu sağlayacaktır. Bu denklemde, kompozit kolon
 
enkesitinin eksenel basınç kuvveti dayanımı,
 
Pno , Denk.(9.27) ile hesaplanacaktır.
 
9.11.6. Süneklik Düzeyi Sınırlı Moment Aktaran Çerçevelerin Beton Dolgulu Kompozit Kolonları
 
9.11.6.1 – Çelik kirişler ile beton dolgulu kompozit kolonlardan oluşan süneklik düzeyi sınırlı
moment aktaran çerçevelerin kolonları aşağıdaki enkesit koşullarını sağlayacaktır.
(a) Çerçeve kolonlarında, başlık genişliği/kalınlığı, gövde yüksekliği/kalınlığı ve çap/et
 
kalınlığı oranları Tablo 9.3’te verilen
 
λmd
 
sınır değerlerini aşmayacaktır.
 
(b) Kolon enkesiti, düşey yükler altında TS 498’de hareketli yükler için tanımlanmış olan yük azaltma katsayıları da dikkate alınarak, düşey yük ve depremin ortak etkisi altında
 
1.2G  Q  0.2S  Ed
 
yük birleşimleri ile hesaplanan eksenel basınç kuvvetlerinin en büyüğü
 
Ndm olmak üzere, Denk.(9.26) ile verilen koşulu sağlayacaktır. Bu denklemde, kompozit kolon
 
enkesitinin eksenel basınç kuvveti dayanımı,
 
Pno , Denk.(9.27) ile hesaplanacaktır. Burada,
 
0.85 katsayısı yerine 0.95 katsayısı kullanılacaktır.
 
9.11.6.2 – Çelik kirişler ile beton dolgulu kompozit kolonlardan oluşan süneklik düzeyi yüksek moment aktaran çerçevelerin kolonları için, 9.11.4.3, 9.11.4.4 ve 9.11.4.5’te verilen koşullar, çelik kirişler ile beton dolgulu kompozit kolonlardan oluşan süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçevelerin kolonları için de aynen geçerlidir.
 
9.11.6.3 – Çelik kiriş-kompozit kolon birleşimleri en az 0.02 radyan göreli kat ötelemesi açısı’nı (göreli kat ötelemesi/kat yüksekliği) sağlayabilecek kapasitede olacaktır. Bunun için, deneysel ve/veya analitik yöntemlerle geçerliliği kanıtlanmış olan detaylar kullanılacaktır.
 
9.12. TEMEL BAĞLANTI DETAYLARI
 
Aşağıda aksi belirtilmedikçe, deprem yükleri etkisindeki taşıyıcı sistemlerin kapsamı dışında olan temel bağlantı detayları da dahil olmak üzere, tüm temel bağlantı detayları bu bölümde verilen kurallara göre boyutlandırılacaktır.
 
9.12.1 – Temel bağlantı detaylarının boyutlandırılmasında gerekli dayanımlar, 9.2.6 esas
alınarak belirlenecektir.
 
9.12.2 – Yatay yük taşıyıcı sistem kolonlarının temele bağlantı detaylarının gerekli eksenel çekme ve basınç kuvveti dayanımı, sözkonusu temele bağlanan diğer eleman birleşimlerinin gerekli dayanımlarının düşey bileşenleri de gözönünde tutularak hesaplanacaktır. Ancak bu kuvvetler, ilgili maddelerde kolon ekleri için tanımlanan eksenel basınç ve çekme kuvvetlerinin büyüğünden az olamaz.
 
9.12.3 – Temel bağlantı detaylarının gerekli kesme kuvveti dayanımı aşağıda tanımlanan hususlar dikkate alınarak hesaplanacaktır.
(a) Çaprazlı çerçeve sistemlerin temele bağlanan çaprazlarının birleşimlerinin gerekli dayanımının yatay bileşenlerinin toplamı.
(b) Moment aktaran çerçevelerin kolonlarında, kolon ekleri için tanımlanan kesme kuvveti dayanımı.
 
9.12.4 – Yatay yük taşıyıcı sistemlerin temele bağlantı detaylarının gerekli eğilme dayanımı aşağıda tanımlanan hususlar dikkate alınarak hesaplanacaktır.
 
(a) Çaprazlı çerçeve sistemlerin temele bağlanan kolon ve çaprazlarının birleşimlerinin gerekli eğilme dayanımlarının bileşkesi.
(b) Moment aktaran çerçevelerin kolonlarında, aşağıda tanımlanan eğilme momenti değerlerinden küçüğü.
 
(1) Kolonların, dayanımı.
 
1.1Ry FyWp / 1.5
 
(GKT) veya
 
1.1 Ry FyWp
 
(YDKT) ile hesaplanan eğilme
 
(2) 9.2.6’da verilen, dayanım fazlalığı katsayısı,  D ile büyütülen deprem etkisini içeren yük
birleşimleri dikkate alınarak hesaplanan eğilme momenti.
 
9.12.5 – Kolonun taban plakasına bağlantısında tam penetrasyonlu küt kaynak kullanılması durumunda, başlangıç ve bitiş levhaları ile altlık levhaları kaynaklama işleminden sonra kaldırılacaktır. Ancak başlıkların iç yüzündeki ve I enkesitli profillerin gövdesindeki altlık levhalarının taban levhasına en az 6 mm kalınlıklı köşe kaynaklarla tespit edilmesi halinde, altlık levhalarının kaldırılmalarına gerek yoktur. Altlık levhalarının kolon başlıklarına kaynaklanmasına izin verilmez.
 
9.12.6 – Ankraj çubukları malzemesinin kopma uzaması oranı %14 değerinden az olmayacaktır.
 
9.13. PROJE HESAP RAPORU VE UYGULAMA PROJELERİNE İLİŞKİN
KURALLAR
 
9.13.1. Proje Hesap Raporu
 
9.13.1.1 – Proje hesap raporunda, deprem hesap raporuna ilişkin olarak, Bölüm 2, 3, 4 ve 5’te verilen başlıca bilgiler yer alacaktır.
 
9.13.1.2 – Proje hesap raporunda ayrıca, aşağıda sıralanan bilgiler bulunacaktır.
(a) Yapı taşıyıcı sistemini oluşturan profil ve sac levhalar ile ek ve birleşimlerde kullanılan bulonların malzeme kaliteleri ve karakteristik dayanım değerleri.
(b) Kaynak malzemesi (kaynak metali) karakteristik çekme dayanımı.
(c) Tasarımda esas alınan yük birleşimleri, deprem tasarımı yük birleşimleri ve arttırılmış
deprem etkileri.
 
9.13.1.3 – Yapı elemanlarının boyutlandırma hesapları ve stabilite (kararlılık) tahkiklerinin yanında, birleşim ve ek detaylarının hesapları da proje hesap raporu kapsamında ayrıntılı olarak verilecektir.
 
9.13.2. Çelik Uygulama Projesi Çizimlerine İlişkin Kurallar
 
9.13.2.1 – Çelik uygulama projesinde şu paftalar bulunacaktır.
(a) Çatı döşemesi ve kat döşemelerine ait genel konstruksiyon planları.
(b) Kolon aplikasyon (yerleşim) planı.
(c) Ankraj planı ve detayları.
(d) Yeterli sayıda cephe görünüşleri ve kesitler.
 
(e) Yapı sistemini oluşturan kolonlar ve kirişler ile çatı, yatay düzlem ve düşey düzlem çaprazlarının detay çizimleri.
(f) Tüm birleşim ve ek detayları.
 
9.13.2.2 – Bina çelik konstrüksiyonunda kullanılan profil ve levhalar ile birleşimlerde kullanılan bulonların cinsi ve malzeme kaliteleri ile kullanılacak elektrot cinsi ve karakteristik çekme dayanımı bütün paftalarda belirtilecektir.
 
9.13.2.3 – Tasarımda gözönüne alınan Bina Kullanım Sınıfı (BKS), Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) ve yerel zemin özellikleri ile Tablo 4.1’e göre belirlenen taşıyıcı sistem davranış katsayısı, R ve dayanım fazlalığı katsayısı, D bütün genel konstrüksiyon paftalarında belirtilecektir.
 
9.13.2.4 – Bulonlu birleşim ve ek detaylarında kullanılan bulon cinsi, bulon ve delik çapları, rondela ve somun özellikleri ile bulonlara uygulanacak önçekme kuvveti ve sürtünme yüzeyi ile ilgili bilgiler verilecektir.
 
9.13.2.5 – Kaynaklı birleşim ve ek detaylarında, uygulanacak kaynak türü, kaynak kalınlığı ve uzunluğu ile, kaynak ağzı açılması gereken küt kaynaklarda, kaynak ağzının geometrik boyutları, altlık levhası ve kaynak ulaşım deliği detayları verilecektir.
 
9.13.2.6 – Ankraj detaylarında uygulanacak ankraj çubuğunun özellikleri, çubuk ve delik çapları, ankraj uzunluğu ile ilgili bilgiler verilecektir.
 
EK 9A – DEPREM KUVVETİ TAŞIYICI SİSTEMLERİN BİRLEŞİMLERİNDE GENEL KOŞULLAR
 
9A.1 – Bulonlar ve kaynaklar arasında aynı kuvvetin paylaşımının önlenmesi amacıyla, tipik
birleşim ve ek detaylarında uyulması gereken esaslar Şekil 9A.1’de verilmiştir.
 
 
Şekil 9A.1
 
A. Gövdenin bulonlu, başlıkların kaynaklı bağlantısında, gövde birleşimi sadece kesme kuvveti, başlıkların kaynaklı birleşimleri ise kolon eksenel kuvveti (çekme veya basınç) ve eğilme momentleri gözönüne alınarak boyutlandırılmalıdır.
B. Yerinde kaynaklı çapraz-kiriş-kolon birleşimlerinde, çapraz elemandaki kuvvetin düşey bileşeni, düğüm noktası levhası-kolon başlığı ve kiriş gövdesi-kolon başlığı arasındaki kaynaklı birleşimlere uygun şekilde dağıtılmalıdır. Kiriş gövdesinde montaj bulonları kullanılabilir.
C. Çapraz-düğüm noktası levhası birleşimlerinde, başlıklar ve gövdedeki kaynaklar çaprazın eksenel kuvvetine göre boyutlandırılmalıdır. Montaj amaçlı bulon kullanılabilir.
D. Bulonlu çapraz-kiriş-kolon birleşimlerinde, çapraz elemandaki kuvvetin yatay ve düşey bileşenleri, düğüm noktası levhası-kolon başlığı ve kiriş gövdesi-kolon başlığı arasındaki bulonlu birleşimlere uygun şekilde dağıtılmalıdır.
 
E. Atölye kaynaklı çapraz-kiriş-kolon birleşimlerinde, çapraz elemandaki kuvvetin düşey bileşeni, düğüm noktası levhası-kolon başlığı ve kiriş gövdesi-kolon başlığı arasındaki kaynaklı birleşimlere uygun şekilde dağıtılmalıdır.
F. Moment aktaran kiriş-kolon birleşimlerinde, bulonlu gövde birleşimi kesme kuvveti dikkate alınarak, kaynaklı başlıklar ise eğilme momentleri ve eksenel kuvvetler altında boyutlandırılmalıdır.
 
9A.2 – Bulonlar ve kaynaklar, 9.2.3.4’te belirtildiği gibi, birleşimdeki bir kuvveti veya bir kuvvetin bileşenini paylaşacak şekilde birarada kullanılamazlar. Kuvvet paylaşımı bakımından uygun olmayan bulonlu ve kaynaklı birleşimlerde karşılaşılan durumlar Şekil 9A.2’de açıklanmıştır.
 
Şekil 9A.2
 
A. Gövdenin bulonlu, başlıkların kaynaklı bağlantısında, bulonlar ve kaynaklar, çaprazdaki eksenel kuvveti birlikte aktaracak şekilde kullanılamazlar.
B. Kolon yüzüne düğüm noktası levhasının kaynaklı, kiriş gövdesinin ise bulonlu bağlanması halinde yük aktarımı, kolon yüzüne bağlantının tamamı kaynaklı veya bulonlu birleşimlerden oluşması durumuna göre farklı olacaktır. Böyle bir durumda, kolon yüzündeki kaynaklı düğüm noktası levhası birleşimi, çapraz elemandaki kuvvetin düşey bileşeni ve kirişteki düşey mesnet tepkisinin toplamını aktarma eğiliminde olacaktır. Aynı zamanda, yatay kuvvetin kiriş gövdesindeki bulonlu birleşimle kolona aktarılması da daha rijit olan kaynaklı düğüm noktası levhası birleşimleri nedeniyle önlenecek ve böylece düğüm noktası levhası-kiriş başlığı kaynaklı birleşimi, çaprazdaki kuvvetin tüm yatay bileşenini de aktarma eğiliminde olacaktır. Böylece, kiriş-kolon-çapraz birleşiminde kolona aktarılması gereken kuvvetler büyük oranda düğüm noktası levhasının kolon yüzüne kaynaklı bağlantısı ile aktarılacak ve kiriş gövdesindeki kayma levhası kuvvet aktaramayacaktır. Bu durumda, birleşimin dengesi dikkate alındığında, kiriş ve kolonlarda ilave momentler oluşacak ve bu momentleri aktarabilmek için düğüm noktası levhası-kolon yüzü ve düğüm noktası levhası-kiriş başlığındaki kaynaklara daha büyük kuvvetler etkiyecektir.
 
EK 9B – MOMENT AKTARAN ÇELİK ÇERÇEVELERDE KİRİŞ-KOLON BİRLEŞİM DETAYLARI
 
9B.0. SİMGELER
 
b = Enkesit parçasının genişliği
 
bbf bcf bp bp Cpr
 
= Kiriş başlık genişliği
= Kolon başlık genişliği
= Alın levhası genişliği
= Başlık levhası genişliği
= Birleşimde pekleşme, vb. durumları dikkate alan ve olası en büyük eğilme momenti dayanımının hesabı için kullanılan bir katsayı
 
d = Kesitin karakteristik yüksekliği
db = Kiriş enkesit yüksekliği
dc = Kolon enkesit yüksekliği
E = Yapısal çelik elastisite modülü ( E  200000MPa )
 
Fu Fy Fyp
 
= Yapısal çelik karakteristik çekme dayanımı
= Yapısal çelik karakteristik akma gerilmesi
= Levhanın karakteristik akma gerilmesi
 
g = Bulonlar arasındaki yatay uzaklık
h = Eleman gövde yüksekliği
 
hp
hst
h
n Lst M pr M pri M prj M uc
 
= Gövde kayma levhası yüksekliği
= Rijitlik levhasının yüksekliği
= Kiriş uçlarındaki olası plastik mafsal noktasının kolon yüzüne uzaklığı
= Kiriş uçlarındaki olası plastik mafsal noktaları arasında kalan kiriş açıklığı
= Rijitlik levhalarının minimum uzunluğu
= Olası eğilme momenti kapasitesi
=  Kirişin sol ucu i’deki olası eğilme momenti kapasitesi
=  Kirişin sağ ucu j’deki olası eğilme momenti kapasitesi
= Birleşimin kolon yüzündeki gerekli eğilme momenti dayanımı
 
n = Kirişin bir başlığında kullanılan toplam bulon sayısı
Rt = Olası çekme dayanımının karakteristik çekme dayanımına oranı
Ry = Olası akma gerilmesinin karakteristik akma gerilmesine oranı
s = Ardışık iki deliğin merkezleri arasındaki uzaklık
s1 = Kolon başlığına en yakın deliğin kolon başlık yüzeyine uzaklığı
 
t = Eleman kalınlığı
 
tbf tbw tcf tp tp ts tsc tw Vd
 
Vuc
Wp
d
n
 
=    Kiriş başlık kalınlığı
=  Kiriş gövde kalınlığı
= Kolon kesitinin başlık kalınlığı
= Alın levhası kalınlığı
= Gövde kayma levhası kalınlığı
= Gövde rijitlik levhası kalınlığı
= Kolon gövdesi rijitlik levhası kalınlığı
= Eleman gövde kalınlığı
= Kirişin plastik mafsal noktasında, düşey yüklerden meydana gelen basit kiriş
kesme kuvveti
= Birleşimin kolon yüzündeki gerekli kesme kuvveti dayanımı
= Eğilme eksenine göre plastik mukavemet momenti
= Sünek göçme durumu için dayanım katsayısı
= Sünek olmayan göçme durumu için dayanım katsayısı
 
 
9B.1. KAPSAM VE GENEL HUSUSLAR
 
9B.1.1 – Bu bölümde, 9.3.4.1(a)’da ve 9.4.2.1(a)’da öngörüldüğü şekilde, en az 0.04 radyan veya 0.02 radyan göreli kat ötelemesi açısı’nı (göreli kat ötelemesi / kat yüksekliği) sağlayabilecek kapasitede olduğu deneysel ve/veya analitik yöntemlerle kanıtlanmış olan çeşitli bulonlu ve kaynaklı birleşim detayı örnekleri verilmiştir.
 
9B.1.2 – Bu detaylar, süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı çerçevelerin moment aktaran kiriş-kolon birleşimlerinde, bu bölümde kendileri için verilen uygulama sınırları çerçevesinde kullanılabilecektir.
 
9B.1.3 – Birleşen kiriş ve kolonların enkesitleri aşağıda tanımlanan koşulları sağlayacaktır.
(a) Hadde ürünü geniş başlıklı profiller, bu bölümde kendileri için verilen sınır koşullarına uygun olarak kullanılacaklardır.
(b) Çift simetri eksenli yapma I enkesitli elemanlar aşağıdaki koşulları sağlamaları halinde kullanılabilirler.
(1) Başlıkların ve gövdenin genişlik, yükseklik ve kalınlıkları, bu bölümde verilen ilgili koşulları sağlayan hadde ürünü profillerle uyumlu olmalıdır.
(2) Gövdenin, başlıklara bağlantısında sürekli kaynak kullanılmalıdır. Bu kaynakların yapma kiriş ve kolonlar için uygulama esasları aşağıdaki maddelerde verilmiştir.
(i) Yapma kirişlerde gövde ve başlıklar, kiriş ucundan itibaren plastik mafsal yerini h  bir kiriş yüksekliğinden az olmamak üzere aşacak şekilde gövdenin iki tarafına da uygulanan köşe kaynak takviyesiyle birlikte tam penetrasyonlu küt kaynakla birleştirilecektir. Köşe kaynak takviyesinin kalınlığı, 6 mm’den ve kiriş gövdesi kalınlığının 0.70 katından az olamaz.
 
(ii) Yapma I enkesitli kolonlarda, kolon gövdesi ile başlıkları, birleşen kirişin üst ve alt başlıklarından itibaren 300mm uzaklığa kadar olan bölümü içine alan bölgede, uygulanan köşe kaynak takviyesiyle birlikte tam penetrasyonlu küt kaynakla birleştirilecektir. Köşe kaynak takviyesinin kalınlığı, 6mm’den ve kolon gövdesi kalınlığının 0.70 katından az olamaz.
(iii) Kutu enkesit haline getirilmiş geniş başlıklı I profillerde levhaların başlık olarak kullanılması halinde, bu levhaların genişlik / kalınlık, b / t  oranı, b  başlıklar arası net genişlik
olmak  üzere  0.6 değerini  aşamaz.  Levhaların  gövde  olarak  kullanılmaları halinde,
 
yükseklik / kalınlık, h / tw
 
oranı, Tablo 9.3’te verilen ilgili sınır değerden büyük olamaz. Kutu
 
enkesit haline getirilmiş kolonların başlık ve gövde levhaları, birleşen kirişin üst ve alt başlıklarından itibaren 300 mm uzaklığa kadar olan bölümü içine alan bölgede, tam penetrasyonlu küt kaynakla birleştirilecektir. Bu bölgenin dışında, levhaların birleşimi, süreklilik gösteren köşe veya küt kaynakla sağlanacaktır.
(iv) Başlıklı (  ) enkesitli kolonlar, hadde ürünü veya yapma enkesitli elemanlar kullanılarak teşkil edilebilir. T enkesitli elemanın gövdesi, süreklilik gösteren I enkesitli elemanın gövdesine, iki tarafa da uygulanan köşe kaynak takviyesiyle birlikte tam penetrasyonlu küt kaynakla birleştirilecektir. Köşe kaynak minimum kalınlığı, 6 mm ve kolon gövde kalınlığının
0.70 katının küçük olanına eşit alınacaktır. Süreklilik gösteren levhalar, geniş başlıklı kolonlar için verilen koşulları sağlayacaktır.
 
9B.1.4 – Bu bölüm kapsamındaki birleşimlerin tasarımı, aşağıda açıklanan esaslar çerçevesinde gerçekleştirilecektir.
(a) Birleşimlerin boyutlandırılmasında sadece (YDKT) yöntemi esas alınacaktır. Birleşim tasarımında, gözönüne alınan göçme sınır durumuna bağlı olarak, sünek göçme sınır durumu (akma sınır durumu) ve sünek olmayan göçme sınır durumu (kırılma sınır durumu) için aşağıda verilen dayanım katsayıları kullanılacaktır.
 
(1) Sünek göçme sınır durumu için
 
d  1.0
 
(2) Sünek olmayan göçme sınır durumu için n  0.9
(b) Plastik mafsalın kolon yüzünden uzaklığı, h , bu bölümdeki her bir birleşim tipi için ilgili uygulama sınırları kapsamında tanımlanmıştır.
(c) Plastik mafsaldaki olası maksimum moment, M pr
 
 
M pr   Cpr Ry FyWp Cpr
 
 Fy  Fu
2Fy
 
 
 1.2
 
 
(9B.1)
 
 
 
şeklinde hesaplanacaktır. Birleşimin kolon yüzündeki gerekli eğilme momenti dayanımı
 
M uc
 
ve gerekli kesme kuvveti dayanımı Vuc (Şekil 9B.1), kiriş ucundaki olası plastik mafsal noktaları
gözönünde tutularak belirlenecektir.
(d) 9.3.4.3 uyarınca, gerektiğinde kiriş başlık hizalarında süreklilik levhaları kullanılacaktır.
 
9B.1.5 – Kiriş-kolon birleşiminin sınırladığı kayma bölgesi, süneklik düzeyi yüksek veya süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçeveler için sırasıyla, 9.3.4.2 veya 9.4.2.2’deki koşulları sağlayacaktır.
 
9B.1.6 – Kapasitesi korunmuş bölgeler her bir birleşim tipi için tanımlanacaktır. Aksi belirtilmedikçe, kapasitesi korunmuş bölgeler kolon yüzünden başlayarak, plastik mafsal
 
noktasından itibaren kiriş yüksekliğinin 1.5 katı uzaklığı içine alan bölge olarak tanımlanmıştır. Kiriş gövdesinde, her bir birleşim tipi için ilgili bölümlerdeki koşullara uygun düzenlenen bulon deliklerine izin verilebilir.
 
9B.1.7 – Kaynaklı birleşim uygulamalarının kaynak detayları, aşağıda verilen koşulları sağlayacak şekilde düzenlenecektir.
(a) Süreklilik levhalarının kolon gövdesine birleşimi tam penetrasyonlu küt kaynak ile yapıldığında, altlık levhasının kaldırılmasına gerek yoktur. Ancak, kolon başlığına tam penetrasyonlu küt kaynakla birleşimde, altlık levhası 6 mm kaynak kalınlığına sahip sürekli köşe kaynak ile kolon başlığına bağlanacaktır. Bu köşe kaynağın, küt kaynağın bulunduğu tarafa, tam penetrasyonlu küt kaynağın altında kalacak şekilde uygulanması sağlanacaktır. Altlık levhasının kaldırılması halinde, kaynak kökünde taşlanarak oluk açılacak ve bu bölge 6mm kaynak kalınlığına sahip sürekli köşe kaynak ile takviye edilecektir.
(b) Kiriş alt başlığının kolon başlığına tam penetrasyonlu küt kaynaklı bağlantısında altlık levhası kullanılması halinde, kaynaklama işleminden sonra altlık levhası kaldırılacaktır. Altlık levhasının kaldırılmasının ardından kaynak kökünde taşlanarak oluk açılacak ve bu bölge en az 6mm kaynak kalınlığına sahip sürekli köşe kaynak ile takviye edilecektir. Bu köşe kaynak takviyesinin kalınlığı kiriş başlık yüzeyini de içine alacak şekilde belirlenecektir.
 
 
Şekil 9B.1
 
(c) Kiriş üst başlığının kolon başlığına tam penetrasyonlu küt kaynaklı bağlantısında altlık levhası kullanılması halinde, altlık levhası yerinde bırakılarak 6 mm kaynak kalınlığına sahip sürekli köşe kaynakla kolon başlığına kaynaklanacaktır. Bu köşe kaynağın, küt kaynağın bulunduğu tarafa tam penetrasyonlu küt kaynağın altında kalacak şekilde uygulanması sağlanacaktır.
(d) Özellikle tam penetrasyonlu küt kaynak uygulamalarında, uçlarda başlangıç ve bitiş levhaları kullanılacaktır. Kaynak işleminin ardından bu levhaların uygun bir kesim yöntemiyle kesilerek kaldırılması sağlanacaktır. Yüzeyler, çentik ve keskin köşeler bırakılmayacak şekilde işlenecektir.
(e) Kapasitesi korunmuş bölgelerde, altlık levhası ile başlangıç ve bitiş levhalarını bağlayan geçici kaynaklar (punto kaynak), kaynaklı birleşimlerin içinde kalması halinde yerinde kalacaktır.
(f) Süreklilik levhalarının gövde ve başlığa birleşimlerinde 9.3.4.3’teki koşullara uyulacaktır. Ancak, kolon gövdesine uygulanacak kaynak işlemi, kolon enkesiti boyun bölgesindeki eğrilik bitiş noktalarına en az 40 mm uzakta sonlandırılacaktır. Kolon başlığına uygulanacak kaynak işleminin ise, kolon enkesiti boyun bölgesindeki eğrilik bitiş noktalarına en az 15 mm uzakta sonlandırılması sağlanacaktır.
 
9B.2. TAM DAYANIMLI BULONLU ALIN LEVHALI BİRLEŞİMLER
 
9B.2.1 – Bu bölümde, deneysel ve/veya analitik yöntemlerle yeterliliği kanıtlanan üç farklı tip alın levhalı birleşim detayı verilmiştir (Şekil 9B.2).
 
 
 
 
   
 
Şekil 9B.2
 
Bu tip kiriş-kolon birleşimlerinin davranışında belirleyici olan sınır durumlar; kiriş enkesitinin eğilme etkisinde akmaya ulaşması, alın levhasının eğilme etkisinde akmaya ulaşması, kolon panel bölgesinin akması, çekme etkisindeki bulonların kopması, kayma etkisindeki bulonların kırılması veya kaynaklı birleşim bölgelerinde kırılmalar meydana gelmesi olarak sıralanabilir. Burada tanımlanan tasarım prensipleri, birleşim elemanlarının, elastik olmayan şekildeğiştirmelerin kiriş enkesitindeki akma nedeniyle meydana gelmesini sağlayacak yeterli dayanıma sahip olmaları esasına dayanmaktadır.
 
9B.2.2 – Bu birleşim detayı tiplerinin süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçevelerin birleşimlerinde 9B.1.1’de tanımlanan birleşimler olarak kullanılabilmesi için, Tablo 9B.1’de verilen uygulama sınırları çerçevesinde, aşağıda verilen ilave koşullara
 
uyulması zorunludur. Bu birleşim tiplerinin kendilerine ait uygulama sınırlarının değerlendirilmesinde esas alınacak geometrik değişkenler Şekil 9B.3’te verilmiştir.
 
9B.2.3 – Betonarme döşeme ile temasta olan Şekil 9B.2’deki birleşimlerin süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçevelerde kullanılmaları halinde, bu birleşimler ancak, aşağıdaki özel koşullara uyulması durumunda kullanılabilirler.
(a) Kiriş başlığının, kolon başlığı yüzünden itibaren kiriş yüksekliğinin 1.5 katı uzaklığı arasında kalan bölümünde kayma bağlantıları kullanılmayacaktır.
(b) Betonarme döşeme, kolonun her iki başlık yüzünden en az 25 mm uzakta bitirilmiş olacaktır. Kolon yüzü ile betonarme döşeme kenarı arasında kalan boşluk, sıkışabilir bir malzeme ile doldurulacaktır.
 
9B.2.4 – Bu birleşimlerin uygulanmasında alın levhası kolon başlığına bağlanacaktır.
 
9B.2.5 – Alın levhasının genişliği birleşen kirişin başlık genişliğine eşit veya daha büyük olmalıdır. Ancak, alın levhası hesaplarında etkili genişlik kiriş başlık genişliğinden en çok 25 mm fazla alınmalıdır.
 
9B.2.6 – Rijitlik levhalı 4 ve 8 bulonlu alın levhalı birleşimlerde, rijitlik levhalarının minimum
 
uzunluğu
 
Lst
 
Denk.(9B.2) ile hesaplanacak değerden daha az olmayacaktır.
 
L   hst
 
 
(9B.2)
 
 
st tan 30
9B.2.7 – Kiriş ve alın levhasının kaynaklı birleşiminde aşağıdaki koşullara uyulacaktır.
(a) Kaynak ulaşım delikleri kullanılmayacaktır.
(b) Rijitlik levhalı birleşimlerde rijitlik levhasının alın levhasına birleşiminde tam penetrasyonlu küt kaynak kullanılacaktır. Rijitlik levhası kalınlığının 10 mm’den az olması durumunda, rijitlik levhasının dayanımına eşit dayanıma sahip köşe kaynak kullanılmasına izin verilebilir.
 
9B.3. BULONLU BAŞLIK LEVHALI BİRLEŞİM
 
9B.3.1 – Bulonlu başlık levhalı moment aktaran birleşimler, kolon başlığına kaynaklı, kiriş başlığına bulonlu birleştirilen başlık levhaları ile oluşturulurlar (Şekil 9B.4). Burada tanımlanan koşullar, birleşim elemanlarının başlık levhasının bitimine yakın bölgede bir plastik mafsalın oluşmasını sağlayacak yeterli dayanıma sahip olmaları prensibini esas almaktadır.
 
9B.3.2 – Bu birleşim detayının süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçevelerin birleşimlerinde, 9B.1.1’de tanımlanan birleşimler olarak kullanılabilmesi için, Tablo 9B.2’de verilen uygulama sınırları çerçevesinde aşağıda tanımlanan ilave koşullara uyulması zorunludur.
 
 
 
 
Şekil 9B.3
 
Tablo 9B.1 – Tam Dayanımlı Bulonlu Alın Levhalı Birleşimlerin Uygulama Sınırları
 
Birleşim Detayı Değişkenleri Uygulama Sınırları
Plastik mafsalın kolon yüzünden uzaklığı, h min db / 2, 3bbf 
Kiriş açıklığı / enkesit yüksekliği oranı  7 (süneklik düzeyi yüksek çerçeveler)
 5 (süneklik düzeyi sınırlı çerçeveler)
 
Alın levhası kalınlığı, tp 12  tp  60 mm (4 bulonlu rijitlik levhasız)
12  tp  40 mm (4 bulonlu rijitlik levhalı)
18  tp  65 mm (8 bulonlu rijitlik levhalı)
 
Alın levhası genişliği, bp 160  bp  300 mm (4 bulonlu rijitlik levhasız)
160  bp  300 mm (4 bulonlu rijitlik levhalı)
215  bp  400 mm (8 bulonlu rijitlik levhalı)
 
Bulonlar arasındaki yatay uzaklık,
g 100  g  155 mm (4 bulonlu rijitlik levhasız)
70  g  155 mm (4 bulonlu rijitlik levhalı)
125  g  155 mm (8 bulonlu rijitlik levhalı)
 
pf ( pfi ve pfo ) 40  pf  115 mm (4 bulonlu rijitlik levhasız)
45  pf  140 mm (4 bulonlu rijitlik levhalı)
40  pf  50 mm (8 bulonlu rijitlik levhalı)
pb 90  pb  100 mm (8 bulonlu rijitlik levhalı)
 
Kiriş enkesit yüksekliği, db 270  db  1400 mm (4 bulonlu rijitlik levhasız)
270  db  610 mm (4 bulonlu rijitlik levhalı)
450  db  950 mm (8 bulonlu rijitlik levhalı)
 
Kiriş başlık kalınlığı, tbf 10  tbf  25mm (4 bulonlu rijitlik levhasız)
10  tbf  25mm (4 bulonlu rijitlik levhalı)
14  tbf  35 mm (8 bulonlu rijitlik levhalı)
Kolon enkesit yüksekliği  920 mm (I profilleri için)
Bulon sınıfı 8.8 veya 10.9
Bulon önçekme koşulları Tam önçekme
Alın levhası malzeme sınıfı S 235, S275 veya S355
Başlık levhası kaynağı Tam penetrasyonlu küt kaynak
 
 
 
 
Kapasitesi korunan bölge Rijitlik levhasız birleşimler için kolon yüzü ile kolon yüzünden kiriş yüksekliği kadar uzaklıktaki bölge veya kolon yüzünden kiriş başlık genişliğinin üç katı kadar uzaklıktaki bölgeden küçük olanı
Rijitlik levhalı birleşimler için kolon yüzü ile kolon yüzünden rijitleştiricinin bitim noktası ve kiriş derinliğinin yarısının toplamı kadar uzaklıktaki bölge veya kolon yüzünden kiriş başlık genişliğinin üç katı kadar uzaklıktaki bölgeden küçük olanı
 
 
 
 
 
takviye levhaları (gerektiğinde)
 
 
 
s1 s
 
 
veya
 
tam penetrasyonlu küt kaynak
en az 8.8 kalitesinde tam öngermeli bulon
 
 
 
en az 8.8 kalitesinde bulon
 
süreklilik levhaları (gerektiğinde)
veya
 
kayma levhası
 
 
 
şim (gerektiğinde)
ek başlık levhası
 
Şekil 9B.4
 
Tablo 9B.2 – Bulonlu Başlık Levhalı Moment Aktaran Birleşim Detayı Uygulama Sınırları
 
Birleşim Detayı Değişkenleri Uygulama Sınırları
Plastik mafsalın kolon yüzünden uzaklığı, h    s  s  n 1
h 1  2
Kiriş açıklığı / enkesit yüksekliği oranı  9 (süneklik düzeyi yüksek çerçeveler)
 7 (süneklik düzeyi sınırlı çerçeveler)
Kiriş enkesit yüksekliği, db  920mm
Kiriş başlık kalınlığı  25mm
Kolon enkesit yüksekliği  920mm (I profilleri için)
 610mm (yapma kutu profiller için)
Bulon sınıfı 8.8 veya 10.9
En büyük bulon boyutu M 27
Bulon önçekme koşulları Tam önçekme
Başlık levhası malzeme sınıfı S 235, S275 veya S355
Başlık levhası kaynağı Tam penetrasyonlu küt kaynak
Kapasitesi korunan bölge Kolon yüzü ile kolon yüzünden en uzaktaki bulondan
kiriş derinliği kadar uzaklıktaki bölge
9B.3.3 – Betonarme döşeme ile temasta olan başlık levhalı bulonlu birleşimlerin süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçevelerde kullanılmaları halinde, bu birleşimler ancak, aşağıdaki özel koşullara uyulması durumunda kullanılabileceklerdir.
(a) Kiriş başlığının, kolon başlığı yüzü ile kolon yüzünden itibaren kiriş yüksekliğinin 1.5 katı uzaklığı arasında kalan bölümde kayma bağlantıları kullanılmayacaktır.
 
(b) Döşeme betonu, kolon başlıklarının yüzünden en az 25 mm uzakta bitirilmiş olacaktır. Kolon yüzü ile döşeme betonu kenarı arasında kalan boşluğun, sıkışabilir bir malzeme yerleştirilerek doldurulması sağlanacaktır.
 
9B.3.4 – Her iki başlık aynı geometrik özelliklere sahip olacaktır.
 
9B.3.5 – Başlık levhalarının kolon başlığına kaynağı tam penetrasyonlu küt kaynak olacaktır. Altlık levhası kullanıldığında bu levha yerinde bırakılmayacaktır.
 
9B.3.6 – Gövde kayma levhası kolon başlığına kaynakla birleştirilmelidir. Kolon başlığı-gövde levhası birleşimi, tam penetrasyonlu küt kaynak veya iki taraflı köşe kaynakla sağlanacaktır.
 
9B.3.7 – Başlık levhasında kullanılacak bulon grubunun uzunluğu kiriş yüksekliğini geçemez. Kiriş başlığında standart delik çapı kullanılacaktır. Başlık levhasında ise, standart veya büyük dairesel delik çapı kullanılmasına izin verilir. Bulon deliklerinin zımbalama yöntemi ile açılmasına izin verilmez.
 
9B.3.8 – Birleşimde, kiriş başlığının çekme kırılması sınır durumuna ulaşmasını önleyecek bulon çapı için Denk.(9B.3)’teki koşul sağlanacaktır.
 
d  bbf 1 Ry Fy   3mm
 
   
 
 
(9B.3)
 
b
2   t    u  
 
9B.3.9 – Kiriş başlığı ve başlık levhası arasında gerektiğinde besleme levhası kullanılabilir; ancak besleme levhasının kalınlığı 6mm’yi aşamaz.
 
9B.3.10 – Süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçeveli sistemlerde, kapasitesi korunan bölgeler arasındaki açıklık boyunca kiriş başlığı, merkezleri arasındaki uzaklık 300 mm’yi aşmayan başlıklı çelik ankrajlar ile betonarme döşemeye bağlanıyorsa, plastik mafsal bölgelerinde kirişin üst ve alt başlıklarında özel stabilite bağlantıları kullanılmasına gerek yoktur.
 
9B.4. TAM PENETRASYONLU KÜT KAYNAKLI BİRLEŞİM
9B.4.1 – Aşağıda verilen koşullar, birleşimin kolon başlığı - kiriş başlığı kaynakları, kolon başlığı - kiriş gövdesi kaynakları ve kaynak ulaşım delikleri için verilen özel detayların uygulanmasıyla, plastik mafsalın kolon başlığına yakın bölgede oluşmasını sağlayacak yeterli dayanıma sahip olması prensibini esas almaktadır. Birleşim detayı Şekil 9B.5’te görülmektedir.
 
9B.4.2 – Bu birleşim detayının süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçevelerin birleşimlerinde, 9B.1.1’de tanımlanan birleşimler olarak kullanılabilmesi için, Tablo 9B.3’te verilen uygulama sınırları çerçevesinde aşağıda tanımlanan ilave koşullara da uyulması zorunludur.
 
9B.4.3 – Birleşimin boyutlandırılmasında, Denk.(9B.1) ile plastik mafsaldaki olası maksimum
momentin hesabında, Cpr  1.4 alınacaktır.
 
 
 
 
 
 
takviye levhaları (gerektiğinde)
 
tam penetrasyonlu küt kaynak
50
 
 
 
montaj bulonu
 
 
süreklilik levhaları (gerektiğinde)
 
 
 
 
kiriş gövdesi-kolon başlığı tam penetrasyonlu küt kaynağı
 
 
kayma levhası
 
 
 
 
kaynak ulaşım deliği
 
 
 
Şekil 9B.5
 
Tablo 9B.3 – Tam Penetrasyonlu Küt Kaynaklı Birleşim Detayının Uygulama Sınırları
 
Birleşim Detayı Parametreleri Uygulama Sınırları
Plastik mafsalın kolon yüzünden uzaklığı, h h   0
Kiriş enkesit yüksekliği  920 mm
Kiriş açıklığı / enkesit yüksekliği oranı  7 (süneklik düzeyi yüksek çerçeveler)
 5 (süneklik düzeyi sınırlı çerçeveler)
Kiriş başlık kalınlığı  25 mm
 
Kolon enkesit yüksekliği  920 mm (I profilleri için)
 610 mm (yapma kutu profiller için)
Kaynak ulaşım deliği Gerekli
Başlık levhası kaynağı Tam penetrasyonlu küt kaynak
Kapasitesi korunan bölge Kolon yüzünden itibaren kiriş enkesit yüksekliği kadar uzaklığı içine alan bölge
9B.4.4 – Plastik mafsal bölgelerinde yanal destekler, kolon yüzünden itibaren kiriş yüksekliğinin 1 ile 1.5 katı uzaklığı içine alan bölgede her iki başlıkta teşkil edilmelidir. Kolon yüzünden itibaren, kiriş yüksekliği kadar uzaklığı içine alan bölgede ise yanal destek teşkiline izin verilmez.
 
9B.4.5 – Süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çelik çerçeve sistemlerde, kapasitesi korunan bölgeler arasındaki açıklık boyunca kiriş başlığı, merkezleri arasındaki uzaklık 300 mm’yi aşmayan başlıklı çelik ankrajlar ile betonarme döşemeye bağlanıyorsa, plastik mafsal bölgelerinde kirişin üst ve alt başlıklarında özel stabilite bağlantıları kullanılmasına gerek yoktur.
 
9B.4.6 – Kolon başlığı – kiriş başlığı birleşiminde aşağıdaki koşullara uyulacaktır.
(a) Kiriş başlığı kolon başlığına tam penetrasyonlu küt kaynakla bağlanacaktır.
 
(b) Kaynak ulaşım delikleri, Şekil 9B.6’da verilen geometriye ve uygulama koşullarına sahip olacaktır.
 
 
Şekil 9B.6
 
9B.4.7 – Kolon başlığı – kiriş gövdesi birleşiminde aşağıdaki koşullara uyulacaktır.
(a) Gövde kayma levhasının kalınlığı en az kiriş gövde kalınlığına eşit olacaktır. Gövde kayma levhasının yüksekliği, üst ve alt başlıklar için levha kenarları ile kaynak ulaşım deliğinin kenarları arasında minimum 6 mm ve maksimum 12 mm uzaklık olacak şekilde düzenlenecektir. Genişliği ise kaynak ulaşım deliğinden en az 50 mm uzakta bitecek şekilde belirlenecektir (Şekil 9B.6).
(b) Gövde kayma levhası kolon başlığına kaynaklanacaktır. Kaynakların tasarım dayanımı, hp
 
levha yüksekliği ve tp
 
levha kalınlığı olmak üzere,
 
hptp (0.6Ry Fyp ) şeklinde hesaplanacak
 
değerden az olmayacaktır.
(c) Gövde kayma levhası kiriş gövdesine Şekil 9B.6’da verilen detaya uygun şekilde, kol
 
uzunluğu tp  2 mm
 
olan köşe kaynaklar ile birleştirilecektir.
 
(d) Gerektiğinde kiriş gövdesinde standart veya kiriş doğrultusunda kısa oval deliklere sahip montaj bulonlarının kullanımına izin verilebilir.
(e) Kolon başlığı ve kiriş gövdesi kaynakları, kaynak ulaşım delikleri arasındaki bölgenin tüm uzunluğu boyunca uygulanan tam penetrasyonlu küt kaynak olmalıdır. Kaynak işlemi için başlangıç ve bitiş levhaları gerekli değildir.
 
9B.5. KAYNAKLI ZAYIFLATILMIŞ KİRİŞ ENKESİTLİ KİRİŞ – KOLON
BİRLEŞİMİ
 
9B.5.1 – Kaynaklı, zayıflatılmış kiriş enkesitli moment aktaran birleşim detaylarında, kiriş - kolon birleşimine yakın bölgede kiriş başlıklarının genişlikleri uygun bir kesimle azaltılır. Birleşim detayları Şekil 9B.7’de verilmiştir. Burada tanımlanan koşullar birleşimin, azaltılmış kiriş enkesitinde plastik mafsal oluşmasını sağlayacak yeterli dayanıma sahip olması prensibini esas almaktadır.
 
 
 
Şekil 9B.7
 
9B.5.2 – Bu birleşimin süneklik düzeyi yüksek ve süneklik düzeyi sınırlı moment aktaran çerçevelerde, 9B.1.1’de tanımlanan birleşimler olarak kullanılabilmesi için, Tablo 9B.4’te verilen uygulama sınırları çerçevesinde, aşağıda verilen ilave koşullara uyulması zorunludur.
 
9B.5.3 – Birleşimin azaltılmış kiriş enkesitinde akma nedeniyle plastik mafsal oluşması öngörüldüğünden, bu noktalarda 9.2.8.1’e göre her iki başlıkta yanal burulmalı burkulmaya karşı ilave yanal destek teşkil edilmelidir. Ancak, kiriş üst başlığının merkezleri arasındaki uzaklık 300 mm’yi aşmayan başlıklı çelik ankrajlar ile betonarme döşemeye bağlanması halinde, kiriş alt ve üst başlıklarında bu ilave yanal desteklerin kullanılmasına gerek yoktur. Yanal destek kullanılması durumunda bu destek, kiriş enkesitinin azaltıldığı bölgenin kolondan en uzak olan noktasından en fazla kiriş yüksekliğinin yarısı kadar uzakta teşkil edilmelidir. Yanal desteğin, kolon yüzü ile azaltılmış kiriş enkesit bölgesinin kolon yüzünden en uzak ucu arasındaki bölge içinde kirişe birleşimine izin verilmez.
 
Tablo 9B.4 – Kaynaklı Zayıflatılmış Kiriş Enkesitli Kiriş – Kolon Birleşim Detayının Uygulama Sınırları
 
Birleşim Detayı Parametreleri Uygulama Sınırları
Kiriş enkesit yüksekliği  920 mm
Kiriş birim boy ağırlığı  450 kg/m
 
Kiriş açıklığı / enkesit yüksekliği oranı  7 (süneklik düzeyi yüksek çerçeveler)
 5 (süneklik düzeyi sınırlı çerçeveler)
Kiriş başlık kalınlığı  44 mm
 
Kolon enkesit yüksekliği  920 mm (I profilleri için)
 610 mm (yapma kutu profiller için)
Kaynak ulaşım deliği gerekli
Ek başlık levhası kaynağı Tam penetrasyonlu küt kaynak
Kapasitesi korunan bölge Kolon yüzü ile zayıflatılmış kiriş enkesitinin en uzak noktası arasındaki bölge
 
9B.5.4 – Kiriş başlıklarının kolon başlığına birleşiminde tam penetrasyonlu küt kaynak kullanılacaktır.
 
9B.5.5 – Kiriş gövdesinin kolon başlığına birleşiminde aşağıdaki koşullara uyulacaktır.
(a) Süneklik düzeyi yüksek çerçevelerde kiriş gövdesinin kolon başlığına bağlantısı, kaynak ulaşım delikleri arasında tam penetrasyonlu küt kaynak ile sağlanmalıdır. Tam penetrasyonlu küt kaynak için kaynak ulaşım delikleri arasında, altlık levhası görevi görmesi amacıyla, kalınlığı en az 10 mm olan kayma levhası kullanılmasına izin verilir. Kiriş gövdesinde montaj amaçlı bulon delikleri açılabilir.
(b) Süneklik düzeyi sınırlı çerçevelerde (a)’da verilen koşullar uygulanabilir. Ancak bu sistemlerde, bulonlu kayma levhalı gövde birleşimine de izin verilmektedir. Bu durumda, birleşim sürtünme etkili birleşim olarak boyutlandırılacak ve uygulanması sağlanacaktır. Kayma levhasının kolon başlığına birleşiminde tam penetrasyonlu küt kaynak veya çift taraflı köşe kaynak kullanılacaktır. Köşe kaynak kullanılması durumunda, her bir köşe kaynağın minimum kalınlığı levha kalınlığının 0.70’i olmalıdır. Bulon delikleri standart delik olacaktır. Ancak, kiriş gövdesi veya kayma levhasından birinde açılması koşulu ile kiriş başlığına paralel açılmış kısa oval delik kullanılmasına izin verilmektedir.
(c) Azaltılmış kiriş enkesiti termal kesimle oluşturulmalıdır.
 
EK 9C – ÇAPRAZ - KİRİŞ - KOLON BİRLEŞİM DETAYLARI
 
(a) Çapraz veya düğüm noktası levhasının kiriş - kolon birleşim bölgesine bağlantısında, 9.6.5’te ve 9.8.9’da tanımlandığı şekilde, kirişin kolona birleşimi mafsallı veya rijit olarak tasarlandığında, gerekli dönme kapasitesini sağladığı kanıtlanmış olan aşağıdaki birleşim detayları kullanılacaktır (Şekil 9C.1).
 
 
Şekil 9C.1
 
(b) Plastik mafsalların 9.6.6(c)(2)’de tanımlandığı şekilde, düğüm noktası veya bağlantı levhasında oluşması öngörüldüğünde, çapraz birleşimi yeterli dönme kapasitesine sahip
 
olmalıdır. Yeterli dönme kapasitesi, çapraz eleman uç birleşiminde kullanılacak düğüm noktası levhası veya bağlantı levhasında plastik dönmeye izin verecek yeterli bölgelerin teşkil edilmesiyle sağlanacaktır. Bu koşulun sağlanabilmesi için uygulanabilecek detaylar Şekil 9C.2’de ve Şekil 9C.3’te verilmiştir.
 
(c) Bağ kirişinin kolona bağlantısında kullanılabilecek kaynaklı güçlendirilmiş tam dayanımlı moment aktaran birleşim detayı Şekil 9C.4’te verilmiştir.
 
 
Şekil 9C.2
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şekil 9C.3
 
Şekil 9C.4
 
BÖLÜM 10 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA HAFİF ÇELİK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR
 
10.0. SİMGELER
 
Bu bölümde aşağıdaki simgelerin kullanıldığı boyutlu ifadelerde, kuvvetler Newton [N], uzunluklar milimetre [mm], açılar radyan [rad] ve gerilmeler MegaPascal [MPa]=[N/mm2] birimindedir.
 
A = Enkesit alanı
 
Aetk
 
= Fn gerilmesinde etkin alan
 
Ag
Anet
 
= Brüt enkesit alanı
= Net enkesit alanı
 
 
b = Profil başlık genişliği
bp = Kaplama genişliği
C , Ci = Basınç kuvveti
c = Birinci kenar berkitmesinin başlığa dik uzunluğu
cd = İki dikme arasındaki en büyük uzaklık
D = Dayanım fazlalığı katsayısı
d = İkinci kenar berkitmesinin yatay uzunluğu
ds = Profil gövde yüksekliği
dv = Karakteristik vida çapı
dw = Pul veya vida başı çapının büyük olanı
E = Çelik elastisite modülü
Ed = Deprem etkisi
Fe = Eğilmeli burkulma sınır durumu için karakteristik basınç dayanımı
Fn = Karakteristik basınç dayanımı
Fu = Çelik kopma dayanımı
 
 
Fu1 Fu2 Fy
 
= Vida başı ile temas eden sacın kopma dayanımı
= Vida başı ile temas etmeyen sacın kopma dayanımı
= Çelik akma gerilmesi
 
G = Kaplama malzemesinin kayma modülü
G = Sabit yük
H = Zemin yatay itkisi
h = Panel yüksekliği
 
hi = Profil gövde yüksekliği
I = Atalet momenti
K = Etkin burkulma boyu katsayısı
L = Dikmenin tutulu olmayan boyu
= Panel genişliği
 
i M i M n Pn
Pn,çapraz Pnet,çapraz Pnov
Pnot
Pns Pns1 Pns2,3 Pnt
Pn,tasarım
Ps Pt
 
= Tam kat yüksekliğindeki panel bölmelerinin genişliği
= Panel devrilme momenti
=  Dikme eksenel basınç dayanımı
=  Dikme eksenel basınç dayanımı
= Çapraz elemanın eksenel kuvvet hesap dayanımı
= Çapraz elemanın net enkesit hesap dayanımı
=  Sacdan vida başını karakteristik çekip-çıkarma dayanımı
=  Sacdan vida ucunu karakteristik çekip çıkarma dayanımı
= Vidanın karakteristik kayma dayanımı
= Yan yatma sınır durumu için vidanın karakteristik kayma dayanımı
= Ezilme sınır durumları için vidanın karakteristik kayma dayanımı
= Vidanın karakteristik kurtulma dayanımı
= Tasarıma esas eksenel kuvvet
= Vida tasarım kayma dayanımı
= Vida tasarım çekip-çıkarma dayanımı
 
p = Birleşim elemanlarının ara dikmelerdeki aralığı
Q = Hareketli yük
R =  Taşıyıcı sistem davranış katsayısı
r =  Dikme enkesitinin atalet yarıçapı
rp = Profil iç büküm yarıçapı
S = Kar yükü
s = Birleşim elemanlarının kenar dikmelerdeki aralığı
 
T ,Ti
 
= Çekme kuvveti
 
t = Sac et kalınlığı
 
tc
tdikme
 
= Vida başı veya pul ile temasta olmayan sacın et kalınlığı
= Dikme et kalınlığı
 
tkaplama
t1 t2 Vd Vc vc vd
 
= Kaplama malzemesi kalınlığı
= Vida başı ile temas eden sacın et kalınlığı
= Vida başı ile temas etmeyen sacın et kalınlığı
= Duvara etkiyen toplam yatay yük
= Panel kesme kuvveti kapasitesi
= Birim boya ait karakteristik kayma dayanımı
= Birim boya ait kayma talebi
 
= Narinlik oranı
=  Dayanım katsayısı
=  Güvenlik katsayısı
10.1. KAPSAM
 
10.1.1. Deprem etkisi altındaki, soğuk şekillendirilmiş profillerden oluşan tüm hafif çelik binaların taşıyıcı sistem elemanlarının boyutlandırılması ve birleşimlerinin düzenlenmesi, bu konuda yürürlükte olan ilgili standart ve yönetmeliklerle birlikte, öncelikle bu bölümde belirtilen kurallara göre yapılacaktır.
 
10.1.2. Bu bölümün kapsamı içindeki hafif çelik binaların yatay yük taşıyıcı sistemleri, kaplamalı panel sistemler ve çaprazlı panel sistemler olmak üzere iki şekilde oluşturulacaktır. Yatay yük taşıyıcı sistemin hadde çelik elemanlar içermesi durumunda Bölüm 9’da verilen kurallara uyulacaktır.
10.1.3. Hafif çelik bina temelleri ile ilgili kurallar Bölüm 16’da verilmiştir.
 
10.2. GENEL KURALLAR
 
10.2.1. Hafif Çelik Bina Taşıyıcı Sistemlerinin Sınıflandırılması
 
Hafif çelik binaların yatay yük taşıyıcı sistemleri, depreme karşı davranışları bakımından,
10.2.1.1 ve 10.2.1.2’de tanımlanan iki sınıfa ayrılmıştır.
 
10.2.1.1 – Deprem etkilerinin tamamının vidalı, bulonlu OSB veya kontrplak (plywood) duvar panelleri ile karşılandığı hafif çelik binalar (Şekil 10.1). Bu tür binalar Süneklik Düzeyi Yüksek Sistemler olarak alınacaktır.
 
10.2.1.2 – Deprem etkilerinin tamamının çaprazlı paneller (Şekil 10.2) veya alçı levhalar içeren kaplamalı paneller ile karşılandığı hafif çelik binalar. Bu tür binalar Süneklik Düzeyi Sınırlı Sistemler olarak alınacaktır.
 
 
Şekil 10.1
 
 
Şekil 10.2
 
10.2.1.3 – Bu iki sınıfa giren sistemlerin tasarımında uygulanacak olan Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayıları (R) ve Dayanım Fazlalığı Katsayıları (D) ile izin verilen Bina Yükseklik Sınıfları (BYS) Tablo 4.1’de verilmiştir.
 
10.2.1.4 – Hafif çelik binaların taşıyıcı panelleri, planda olabildiğince düzenli ve ana eksenlere göre simetrik veya simetriğe yakın biçimde yerleştirilecektir.Tüm katlarda taşıyıcı panelleri üstüste gelecek şekilde düzenlenecektir.
 
10.2.2. İlgili Standartlar
 
10.2.2.1 – Bu bölümün kapsamı içinde bulunan soğuk şekillendirilmiş çelik elemanlarla oluşturulan hafif çelik bina taşıyıcı sistemlerinin tasarımı, bu Yönetmelikte Bölüm 2, Bölüm 3 ve Bölüm 4’te verilen hesap kuralları ve TS 498 Standardında öngörülen yükler gözönüne alınarak, diğer ilgili standartlara ve öncelikle bu bölümdeki kurallara göre yapılacaktır.
 
10.2.2.2 – Bu bölümde yer almayan ve deprem tasarımı dışındaki hususlar için, uluslararası düzeyde kabul görmüş standart ve yönetmeliklerden yararlanılabilir.
 
10.2.3. Malzeme ve Birleşim Araçlarına İlişkin Koşullar
 
10.2.3.1 – Soğuk şekillendirilmiş çelik elemanların malzemesi, TS EN 10025, TS EN 10346 ve TS EN ISO 1461 ile tanımlanmış, et kalınlıkları 0.45 mm ile 16 mm arasında değişen çelik yassı mamullerin şekillendirme makinelerinde bükülmesi ile elde edilen yapı malzemesidir.
 
10.2.3.2 – Soğuk şekillendirilmiş çelik elemanların malzeme özellikleri aşağıdaki minimum
koşulları sağlayacaktır.
(a) Minimum akma gerilmesi 235 MPa olacaktır.
(b) Kopma dayanımının akma gerilmesine oranı en az 1.08 olacaktır.
(c) Kopma birim uzama oranı minimum % 10 olan malzemeler normal sünek malzeme, kopma
birim uzama oranı minimum %16 olan malzemeler yüksek sünek malzeme olarak adlandırılırlar.
(d) Normal sünek malzemeler sadece aşık, cephe kuşakları ve taşıyıcı olmayan dikmelerde kullanılabilirler.
(e) Kopma dayanımı 550 MPa ve üzerinde olan malzemelerde, yukarıda (b) ve (c)
paragraflarında belirtilen koşulların sağlandığı deneylerle kontrol edilecektir.
(f) Birleşimlerde matkap uçlu vidalar ve/veya bulonlar kullanılacaktır. Bu vidalar, ASTM C1513 veya eşdeğeri standartlar uyarınca yapılan deneylerde Tablo 10.1’de verilen minimum tork dayanımı, Rockwell yüzey sertliği ve Rockwell çekirdek sertliği değerlerini sağlayacaktır.
 
Tablo 10.1 – Matkap Uçlu Vidalar İçin Koşullar
 
Uluslararası
No. Vida Çapı
(mm) Minimum Tork
Dayanımı (Nm) Minimum Rockwell
Yüzey Sertliği Minimum Rockwell
Çekirdek Sertliği
6 3.5 2.7
 
C 50
 
C 32
8 4.2 4.7
10 4.8 6.9
12 5.5 10.4
¼’’ 6.3 16.9
 
10.2.3.3 – Hafif çelik binaların yatay yük taşıyıcı sistemlerinde kullanılacak ahşap esaslı
levhalar TS EN 12369-1, 2, 3 standartlarına uygun olacaktır.
 
10.2.4. Enkesit Koşulları
 
10.2.1.1 ve 10.2.1.2’de belirtilen panel sistemlerin oluşturulmasında kullanılacak olan profillerin sağlaması gereken enkesit koşulları aşağıdaki maddelerde verilmiştir.
 
10.2.4.1 – Soğuk şekillendirilmiş profillerden oluşan elemanlarda başlık genişliği/başlık et kalınlığı, gövde yüksekliği/gövde et kalınlığı ve kenar berkitmesi uzunluğu/kenar berkitmesi et kalınlığı oranlarına ilişkin sınır değerler Tablo 10.2’de verilmiştir.
 
10.2.4.2 – Tablo 10.2’de verilen koşulların yanında, kenar berkitmelerinin etkin katkısının sağlanması için aşağıdaki koşullara da uyulacaktır.
 
0.20  c / b  0.60
0.10  d / b  0.30
 
(10.1a)
(10.1b)
 
Tablo 10.2 – Enkesit Koşulları
 
 
10.2.4.3 – c / b  0.20 veya d / b  0.10 olması durumunda kenar berkitmelerinin katkısı gözardı
edilecektir (c = 0 veya d = 0 olarak alınacaktır).
 
 
10.2.4.4 –
 
c / b  0.60
 
veya
 
d / b  0.30
 
olması durumunda etkin enkesit özellikleri TS EN
 
1993-1-3 standardında verilen denklemlerle hesaplanacak ve deneyle doğrulanacaktır.
 
 
10.2.4.5 – Profillerin iç büküm yarıçapları
 
rp   5t ve rp   0.1b
 
olması durumunda, bunların
 
enkesit özelliklerine etkisi, rp  0 alınarak gözardı edilecektir.
10.2.4.6 – Profillerde açılacak deliklerde uyulması gereken koşullar Ek 10A’da verilmiştir.
 
10.2.4.7 – Profillerin minimum başlık genişliği aşağıdaki sınır değerleri sağlayacaktır.
(a) C ve/veya  profillere bağlanacak kaplamaların vidalanabilmesini sağlamak için başlık genişliği minimum 30 mm olacaktır (Şekil 10.3).
(b) U profillerde başlık genişliği minimum 20 mm olacaktır (Şekil 10.3).
 
 
Şekil 10.3
 
10.2.5. Tasarım Yöntemi ve Yük Birleşimleri
 
10.2.5.1 – Soğuk şekillendirilmiş çelik yapı elemanları ve birleşimleri, yapının işletme ömrü boyunca kendinden beklenen tüm fonksiyonları belirli bir güvenlik altında yerine getirebilecek düzeyde dayanım, kararlılık (stabilite) ve rijitliğe sahip olacaktır.
 
10.2.5.2 – Hafif çelik bir bina taşıyıcı sisteminin tasarımında, sadece birinin uygulanması koşuluyla, esasları ve yük birleşimleri 04/02/2016 tarihli ve 29614 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan “Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik” te tanımlanan Güvenlik Katsayıları ile Tasarım (GKT) yöntemi veya Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım (YDKT) yöntemi kullanılabilir. Ancak, temellerin tasarımında sadece YDKT yöntemi kullanılacaktır.
 
10.2.5.3 – Bu Yönetmelik kapsamında, düşey yükler ve depremin ortak etkisi altında yapılacak kesit hesapları ile birleşim ve ek hesapları için gerekli olan tasarım kuralları GKT ve YDKT yöntemlerinin her ikisi için ayrı ayrı verilmiştir.
 
10.2.5.4 – Güvenlik Katsayıları ile Tasarım (GKT) yönteminde, düşey yükler ve deprem etkileri altında uygulanacak yük birleşimleri Denk.(10.2a) ve Denk.(10.2b) de verilmiştir.
 
G  0.75Q  0.75S  0.75 0.7Ed 
 
(10.2a)
 
0.6 G 
 
0.7 Ed  H
 
(10.2b)
 
Bu denklemlerde, G sabit yükü, Q hareketli yükü, S kar yükünü, H zemin yatay itkisini, Ed
4.4’e göre hesaplanan deprem etkisini göstermektedir.
 
ise
 
 
10.2.5.5 – Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım (YDKT) yönteminde düşey yükler ve deprem etkileri altında uygulanacak yük birleşimleri 4.4.4.2’de verilmiştir.
 
10.2.6. Deprem Hesabı
 
10.2.6.1 – Deprem hesabında 4.7’de verilen Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi kullanılacak ve elastik tasarım spektral ivmesinin hesabı için T=0.2s alınarak 4.7.1’e göre bulunan eşdeğer deprem yükü esas alınacaktır. Eşdeğer deprem yükü, kaplama malzemelerinin veya çaprazlı panellerine birim boya ait yatay yük taşıma kapasitelerine ve plandaki konumlarına bağlı olarak taşıyıcı sistem elemanlarına dağıtılacaktır.
 
10.2.6.2 – Deprem analizlerinde ve boyutlandırmada uygulanacak Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı (R) ve Dayanım Fazlalığı Katsayısı (D) Tablo 4.1’den alınacaktır.
 
10.2.6.3 – OSB, kontrplak, alçı levha ve sac kaplama türleri ile oluşturulan paneller için
10.3.1’de belirtilen koşullar gözönüne alınacaktır.
 
10.2.6.4 – Diğer kaplama malzemeleri kullanılarak oluşturulan panellerin kayma dayanımları, Ek 10C’de belirtilen esaslara göre ve 1.4’e göre deney yapılarak belirlenecek ve belgelendirilecektir.
 
10.2.7. Hafif Çelik Bina Sistemlerinin Yükseklik Sınırları
 
10.2.7.1 – Hafif çelik bina sistemlerinin yükseklik sınırları Tablo 4.1’de verilmiştir.
 
10.2.7.2 – Alçı Levha ile oluşturulan Kaplamalı Panel Sistemleri’nin deprem talebini tek başına karşılamalarına izin verilmez. Bu sistemlerin, kat adedine bağlı olarak deprem talebini en çok karşılama oranları Tablo 10.3’te verilmiştir. Arta kalan deprem talebi, diğer yatay yük taşıyıcı sistemlere 10.2.6.1’de açıklanan yaklaşım ile dağıtılarak karşılanacaktır.
 
Tablo 10.3 – Alçı Levha İle Oluşturulan Kaplamalı Panel Sistemler İçin Deprem Talebini En Fazla Karşılama Oranları
 
 
 
Kat Deprem Talebini En Fazla Karşılama
Oranları (%)
Kat Adedi
3 2 1
3.Kat 80 - -
2.Kat 60 80 -
1.Kat 40 60 80
 
10.3. PANELLERİN TASARIM ESASLARI
 
Kaplamalı tipik bir kayma paneli Şekil 10.4’te verilmiştir. Panelin kayma rijitliği ve dayanımı birleşim elemanlarının aralığına bağlı olarak belirlenir. Soğuk şekillendirilmiş çelik profillerle oluşturulan paneller için tasarım yaklaşımı, bir kattaki toplam kesme talebinin o kattaki panellerin göreli taşıma kapasitelerine göre dağılımını esas alır.
 
(a) Bir panelin kesme kapasitesi, bu panele gelen kesme kuvveti talebinden daha büyük
olacaktır.
(b) Dikmelerin eksenel kuvvet taşıma kapasiteleri, dikmelere etkiyen eksenel kuvvetlerden daha büyük olacaktır.
(c) Kesme kuvveti aktaran ankrajlar ile temel ve kat bağlantı ankrajlarının tasarımı, taban kesme kuvvetini, kat kesme kuvvetini ve devrilme momentini karşılayacak şekilde yapılacaktır.
 
10.3.1. Kaplamalı Panel Sistemlerinin Oluşturulması
 
Kaplamalı Panel Sistemleri’nin oluşturulmasında uyulacak kurallar aşağıda verilmiştir.
 
10.3.1.1 – Kaplamanın taşıyıcı olarak kabul edilebilmesi için, en büyük dikme aralığı “ cd ” 625
mm olacaktır (Şekil 10.4).
 
10.3.1.2 – Taşıyıcı dikmeler, et kalınlığı en az 0.8 mm, gövde yüksekliği en az 70 mm olan C- veya Σ-enkesitli elemanlardan oluşacaktır ve bu elemanların kenar berkitme boyu en az 9 mm olacaktır. Daha farklı bir enkesit kullanılması durumunda, kullanılan enkesitin hesap yükünü güvenli olarak taşıdığı gösterilmelidir.
 
10.3.1.3 – Panel alt ve üst başlığı, en küçük et kalınlığı 0.8 mm olan U veya C-enkesitli elemanlardan oluşacaktır (Şekil 10.4). Daha farklı enkesit kullanılması durumunda, seçilen enkesitin hesap yükünü güvenli olarak taşıdığı gösterilmelidir.
 
Şekil 10.4
 
10.3.1.4 – Kaplama genel olarak uzun kenarı düşey doğrultuda olacak şekilde kullanılacaktır (Şekil 10.4). Kaplamaların yatay doğrultuda kullanılması durumunda, panel içine yatay kuşak yerleştirilecek ve kaplama bu elemana kesme kuvvetini aktaracak şekilde vidalanacaktır (Şekil 10.5).
 
10.3.1.5 – Tam kat yüksekliğindeki taşıyıcı panel bölümlerinin kesme kuvveti karşılama kapasitesine sahip olduğu kabul edilir (Şekil 10.6). Şekilden görüldüğü gibi, her taşıyıcı panel bölümü için, kenar dikmelerde çekme kuvveti aktarma ankrajları kullanılacaktır. Ayrıca, kaplamalı panel ve çaprazlı panellerin yan yana kullanılması durumunda da, panellerin ortak kenar dikmelerinde en az bir adet çekme kuvveti aktarma ankrajı bulunacaktır (Şekil 10.6).
 
 
Şekil 10.5
 
Şekil 10.6
 
10.3.2. Panel Tasarımı
 
10.3.2.1 – Paneldeki kesme kuvveti talebi, seçilecek tasarım yöntemine göre, Denk.(10.3a) ve Denk.(10.3b)’den uygun olanı seçilerek hesaplanan kesme kuvveti kapasitesinden küçük olacaktır:
(a) Güvenlik Katsayıları ile Tasarım (GKT) yöntemi için:
V    1 v  (10.3a)
c   c i
 
(b) Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım (YDKT) yöntemi için:
Vc   vc i
 
 
 
(10.3b)
 
Birim boya ait karakteristik kayma dayanımı
 
vc , Tablo 10.5’ten elde edilecek ve deprem
 
durumu için ilgili katsayılar Tablo 10.4’ten alınarak Denk.(10.3a) veya Denk.(10.3b)’de
 
kullanılacaktır. Tasarımda rüzgar yüklerinin daha etkin olması durumunda GKT ve YDKT yöntemleri için, sırasıyla   2.0 ve  = 0.65 alınacaktır.
 
Tablo 10.4 – Güvenlik ve Dayanım Katsayıları
 
Tasarım Yöntemi Deprem
Güvenlik Katsayıları ile Tasarım Yöntemi (GKT) 2.5
Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım Yöntemi (YDKT) 0.6
 
 
10.3.2.2 – Tasarımda, genişliği
 
  30 cm olan ve yükseklik/genişlik oranı
 
h /   4
 
koşulunu
 
sağlayan   panellerin   katkısı   dikkate   alınacaktır   (Şekil  10.7).  Yükseklik/genişlik oranı
2  h /   4 aralığında olan panellerin birim boya ait vc  kayma dayanımı, Tablo 10.5’ten elde
edilen değerler 2 / h oranı ile çarpılarak elde edilecektir.
 
Şekil 10.7
 
10.3.2.3 – Panellerin birim boya ait kayma dayanımları ve bu değerlerin elde edilmesinde kullanılan minimum koşullar Tablo 10.5’te verilmiştir. Tablo 10.5’te verilen değerler, panelin tek yüzüne kaplama yapılmasına karşı gelen değerlerdir ve aşağıda belirtilen kurallara uyulacaktır.
(a) Panelin aynı yüzüne birden fazla kaplama uygulanması durumunda, sadece panel yüzü ile
temas eden malzeme için Tablo 10.5’te verilen dayanım değerleri kullanılacaktır.
(b) Panelin her iki yüzüne aynı kaplamanın, aynı vida yerleşimi ile kaplanması durumunda, Tablo 10.5’te tek yüz için verilen birim boya ait kayma dayanım değerleri her iki yüz için toplanarak kullanılır. Bu durumda, panel kenar dikmelerinin, alt ve üst başlık profillerinin oluşan kayma kuvvetini güvenli bir şekilde karşıladığı hesapla gösterilecektir.
(c) Panelin iki yüzünde farklı kaplama malzemesi kullanılması durumunda, birim boy için kayma dayanımının hesabı için, Tablo 10.5’te verilen dayanım değerleri kullanılarak, küçük kayma dayanımına sahip kaplama malzemesi dayanımının 2 katı ile büyük kayma dayanımına sahip kaplama malzemesinin kayma dayanımı karşılaştırılacak ve bunlardan büyük olan değer alınacaktır.
(d) Panel yapımında kullanılacak minimum vida çapları Tablo 10.5’te verilmiştir.
 
Tablo 10.5 – Panellerin Birim Boya Ait Kayma Dayanımları(*,**) (kN/m)
 
 
Panel Malzemesi
h/l Panel kenar dikmeleri için/ ara dikmeler için
kaplama vida aralıkları (mm) Dikme minimum et kalınlığı (mm) Minimum vida çapı (mm)
Birim boya ait kayma dayanımı (kN/m)
12.5 mm Alçı
Levha 2:1 200/300 150/300 100/300 100/100
2.7 3.1 3.4 - 0.9 3.5
 
12 mm kontrplak
2:1 150/300 100/300 75/300 50/300
11.4 14.4 - - 0.9 4.2
13.0 19.4 25.9 32.0 1.1 4.2
 
 
11 mm OSB
 
2:1 150/300 100/300 75/300 50/100
10.2 13.4 - - 0.9 4.2
12.0 18.0 22.6 30.0 1.1 4.2
18.0 27.0 33.7 45.0 1.4 4.8
150/300 100/300 75/300 50/300
0.46 mm sac 2:1 5.7 - - - 0.9 4.2
0.68 mm sac 4:1 14.6 15.8 17.1 0.9 4.2
* Bu tabloda yer alan ancak kaplama vida aralıklarına göre değerleri yer almayan panel malzemeleri ile bu tabloda yer almayan diğer malzemeler için Ek 10.C’ye göre deney yapılacak ve karakteristik dayanım değerleri, deneyden elde edilen sonuçlara uygun olarak, 10.3.2.3(a), (b) ve (c) paragraflarında belirtilen durumlarda dikkate alınacaktır.
** Bu tabloda yer alan değerler Ek 10.C’ye göre yapılan deneylerle doğrulanması durumunda kullanılacaktır. Deney sonuçlarının tablodaki değerlerden farklı olması durumunda deneyden elde edilen değerler kullanılacaktır.
 
 
(e) Panellerin kaplamaları yapılırken birleşim vidalarının kaplamanın içine gömülmesine izin verilmeyecek ve vidaların profil/sac içine minimum 3 vida adımı ilerlemesi sağlanacaktır. Uygulamada, vida önce kaplamaya sonra sac malzemeye girecektir (Şekil 10.8).
 
Şekil 10.8
 
10.3.3. Dikme Tasarımı
 
Kaplamalı panel sistemlerde, yatay yüklerden dolayı kenar dikmelerde oluşan eksenel kuvvetler aşağıdaki Denk.(10.4) ve Denk.(10.5) ile hesaplanacaktır (Şekil 10.9).
 
Mi  vd i h
 
(10.4)
 
 
T  C
 
 M i
 
 
(10.5)
 
i i
i
 
Bu şekilde hesaplanan eksenel kuvvetler ve düşey yüklerden oluşan eksenel kuvvetlerin toplamı altında, dikme tasarımı aşağıdaki şekilde yapılacaktır.
 
 
Dikmenin eksenel basınç dayanımı
 
Pn , aşağıdaki şekilde belirlenecektir.
 
Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım (YDKT) yöntemi için:
Pn  0.85 Aetk Fn Güvenlik Katsayıları ile Tasarım (GKT) yöntemi için:
Pn  0.56 Aetk Fn
 
 
 
(10.6a)
 
 
(10.6b)
 
 
 
Bu ifadelerdeki
 
Aetk
 
etkin alanı TS EN 1993-1-3 Bölüm 5.5’te verilen ilgili denklemlerden
 
yararlanarak belirlenecektir.
 
 
 
 
 
10.3.3.1 – Dikmenin Fn
 
Şekil 10.9
 
karakteristik basınç dayanımının hesabı aşağıda açıklanmıştır.
 
(a) Dikmenin Fn
 
karakteristik basınç dayanımı, dikmenin eğilmeli burkulma sınır durumu için
 
Denk.(10.7) veya Denk.(10.8) ile hesaplanacaktır:
 
F   0.658λ2  F  λ    1.5için
 
(10.7)
 
n y c
 
 
F   0.877  F
 
 λ  1.5için
 
 
(10.8)
 
 
 
Burada,
 
n 2
c
 
  y c
 
 
λc  (10.9)
 
π2E
 
Fe 2
 
(10.10)
 
 
 
denklemleri ile belirlenecektir.
 
r  (10.11)
 
(b) Dikmelerde burulmalı ve burulmalı-eğilmeli burkulma sınır durumuna göre, Fn karakteristik basınç dayanımı TS EN 1993-1-3 Bölüm 6.2 veya AISI S100 Bölüm C4’e göre belirlenecektir.
 
10.3.4. Birleşimlerin Tasarımı
 
Soğuk şekillendirilmiş çelik elemanlar vida ve/veya bulonlarla birleştirilecektir. Birleşimlerde, vidalar veya bulonlar kendilerine etkiyen kuvvetler altında tasarlanacaktır. Vida veya bulonların taşıyacağı kuvvetler farklı göçme biçimleri için farklı denklemler kullanılarak hesaplanacaktır. Matkap uçlu vidalar ve bulonlar için alternatif dayanım hesapları Ek 10B’de verilmiştir.
 
Her vida için tasarım kayma dayanımı Ps
 
ve tasarım çekip-çıkarma dayanımı
 
Pt vidanın
 
kaplama ile temasta olduğu varsayımıyla aşağıdaki denklemler ile hesaplanacaktır.
(a) Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım (YDKT) için:
 
 
 
 
  0.5
 
Pns   min Pns1, Pns2 , Pns3 
Pnt  min Pnov , Pnot 
(Dayanım katsayısı)
 
Ps  Pns 
Pt  Pnt 
 
(10.12a)
 
(10.12b)
 
 
(b) Güvenlik Katsayıları ile Tasarım (GKT) için:
 
P    min  P  , P , P P  1  P 
 
 
 
(10.13a)
 
ns ns1 ns2 ns3 s Ω ns
 
 
P  min  P
 
, P
 
P  1  P 
 
 
 
(10.13b)
 
nt nov not t
 
 3.0 (Güvenlik katsayısı)
 
Ω nt
 
 
10.3.4.1 – Karakteristik kayma dayanımı Pns aşağıdaki denklemler ile hesaplanacak ve (a), (b),
(c) paragraflarında ifade edilen koşullara göre belirlenecektir.
 
 
Pns1  4.2
 
Fu2
 
(yan yatma sınır durumu için) (10.14)
 
 
 
Pns2  2.7t1dv Fu1 
Pns3   2.7t2dv Fu2 
(a) t2 / t1  1 olması durumunda;
 
 
ezilme sınır durumu için
 
(10.15)
 
(10.16)
 
 
(b) t2 / t1  2.5 olması durumunda;
 
Pns   min Pns1, Pns2 , Pns3 
 
Pns  min Pns2 , Pns3 
 
(10.17)
 
 
(10.18)
 
(c) 1.0  t2 / t1  2.5
 
olması durumunda , (a) ve (b) paragrafları ile hesaplanan
 
Pns
 
değerleri
 
arasında doğrusal enterpolasyon yapılacaktır.
 
10.3.4.2 – Sacdan vida başını karakteristik çekip-çıkarma dayanımı Denk.(10.19) ile
hesaplanacaktır:
 
Pnov  1.5t1dw Fu1
 
(10.19)
 
Burada dw , 13 mm’den büyük, kullanılan pul kalınlığı 1.3 mm’den küçük olmayacaktır.
10.3.4.3 – Sacdan vida ucunu karakteristik çekip-çıkarma dayanımı Denk.(10.20) ile
hesaplanacaktır:
 
Pnot  0.85tcdv Fu2
 
(10.20)
 
 
10.3.4.4 – Kaplamalı Panel Sistemler’in birleşimlerinde aşağıdaki sınırlamalara uyulacaktır:
(a) Kenar dikmelerde vida aralığı en çok s = 200 mm olacaktır.
(b) İç dikmelerde vida aralığı en çok p = 300 mm olacaktır.
(c) Kayma panelinin kenarları boyunca vidaların kenar mesafesi en az 10 mm olacaktır.
 
(d) Paneli oluşturan sac elemanların birleşiminde kullanılacak vidanın boyu en az
 
2tdikme 10
 
mm olacaktır. Ayrıca vidalar, vida başının temas etmediği sacın içine en az 3 vida adımı
girecektir.
(e) Kaplama malzemesinin panele birleşiminde kullanılacak vidanın boyu en az
 
tkaplama  2tdikme 10 mm
 
olacaktır. Ayrıca vidalar, vida başının temas etmediği sacın içine en
 
az 3 vida adımı girecektir (Şekil 10.8).
 
10.3.4.5 – Kayma ve bağlantı ankrajları TS EN ISO 898-1 standartına uygun olacaktır.
 
10.3.4.6 – Kayma ankrajı, oluşan kesme kuvvetini aktaracak sayıda yerleştirilecektir.
 
10.4. YATAY YÜK TAŞIYAN PANELLER İÇİN UYULMASI GEREKEN KOŞULLAR
 
Kaplamalı Panel Sistemler ve Çaprazlı Panel Sistemler’in tasarımında uyulması gereken koşullar aşağıda verilmiştir.
 
10.4.1. Kaplamalı Panel Sistemler için Koşullar
 
Sac, OSB, kontrplak ve alçı levha kaplı panellerin tasarımında aşağıdaki koşullar dikkate alınacaktır.
 
10.4.1.1 – Birleşimler aşağıda verilen koşullara göre boyutlandırılacaktır.
(a) Panel kenar dikmeleri, alt başlık, üst başlık elemanları ve var ise kuşak profilleri Tablo 4.1’de verilen ilgili dayanım fazlalığı katsayısı D ile arttırılmış yükleme durumlarından meydana gelen kuvvetleri karşılayacak şekilde boyutlandırılacaktır.
(b) Vidaların çekip-çıkarma dayanımları deprem yüklerinden oluşan çekme kuvvetlerini karşılamak için kullanılamaz.
(c) Paneller, kenar dikmelerinin olduğu bölgelerde, oluşan çekme kuvvetlerini ankrajlarla alttaki sisteme güvenle aktaracak şekilde bağlanacaktır.
 
(d) Ankrajların boyutlandırılmasında, Tablo 4.1’de verilen D dayanım fazlalığı katsayısı
uygulanarak büyütülen iç kuvvetler kullanılacaktır.
 
10.4.1.2 – Temeller Tablo 4.1’de verilen D dayanım fazlalığı katsayısı uygulanarak büyütülen iç kuvvetler altında boyutlandırılacaktır.
 
10.4.1.3 – Panel dikmelerinin et kalınlığı Tablo 10.5’te belirtilen dikme et kalınlıklarından daha küçük olmayacaktır.
 
10.4.2. Çaprazlı Panel Sistemler için Koşullar
 
10.4.2.1 – Çaprazlı panel sistemlerin elemanları ve birleşimleri aşağıda verilen kurallara uygun olarak boyutlandırılacaktır.
(a) Çapraz elemanların bağlandığı panel kenar dikmeleri, başlık elemanları ve birleşim
 
elemanları, yatay yüklerden dolayı bu elemanlarda oluşan
 
Pn,tasarım eksenel kuvvetlerinin Tablo
 
4.1’de verilen D dayanım fazlalığı katsayısı uygulanarak büyütülmesi ile hesaplanan kuvvetleri
karşılayacak şekilde boyutlandırılacaklardır.
 
(b) Çapraz elemanın eksenel kuvvet hesap dayanımı
durumunda,
 
Pn,çapraz , eksenel kuvvetinin çekme olması
 
Güvenlik Katsayıları ile Tasarım (GKT) yöntemi için :
 
 
 
 
Ωt  1.67
 
Pn,çapraz 
t
 
Ag Fy
 
(10.21a)
 
Yük ve Dayanım Katsayıları ile Tasarım (YDKT) yöntemi için :
Pn,çapraz  t Ag Fy
 
 
 
(10.21b)
 
t  0.90
şeklinde hesaplanacaktır.
Eksenel kuvvetin basınç olması durumunda
 
 
 
 
Pn,çapraz
 
 
 
 
hesap dayanımı, seçilecek tasarım
 
yöntemine göre Denk.(10.6a) veya Denk.(10.6b) kullanılarak hesaplanacaktır.
(c) Çekme kuvveti etkisi altında, çaprazların kenar dikmelerine ve başlık elemanlarına birleştirildiği noktada net enkesit hesap dayanım kontrolü yapılacak ve Denk.(10.23) koşulunun sağlandığı gösterilecektir.
 
Pnet,çapraz  Anet Fu
Pnet,çapraz  1.20Pn,çapraz
 
(10.22)
(10.23)
 
Denk.(10.23)’teki 1.20 katsayısı net enkesit hesap dayanımı ile enkesit hesap dayanımı için esas alınan güvenlik katsayılarının (2/1.67) ve dayanım azaltma katsayılarının (0.9/0.75) oranından elde edilmiştir.
(d) Vidaların çekip-çıkarma dayanımları deprem yüklerini karşılama hesaplarında kullanılmaz.
 
10.4.3. Çapraz Elemanları Sadece Çekme Etkisi Altında Olan Çaprazlı Panel Sistemler için Ek Özel Koşullar
 
(a) Panelin her iki tarafında şerit çapraz uygulanmaması durumunda, dış merkezlikten oluşacak
moment etkisi "T  e" olarak dikme hesaplarında dikkate alınacaktır. (Şekil 10.10).
(b) Şerit çaprazların bağlantıları gergin bir şekilde yapılacaktır.
(c) Temeller Tablo 4.1’de verilen D dayanım fazlalığı katsayısı uygulanarak büyütülen iç kuvvetler altında boyutlandırılacaklardır.
(d) Yatay yük taşıyan panel dikmelerinde, h panel yüksekliği olmak üzere en çok h/2 aralıklarda yatay kuşak konulacaktır (Şekil 10.2).
 
 
Şekil 10.10
 
10.5. DÖŞEMELER
 
Döşemeler, depremden dolayı kendi düzlemlerinde oluşan kuvvetleri yatay yük taşıyıcı (Y.Y.T) panellere güvenli olarak aktaracak şekilde hesaplanacaktır (Şekil 10.11). Hafif çelik yapılarda döşeme sistemi, kirişler ve şekillendirilmiş çelik sac (trapez), ahşap veya çimento esaslı elemanlar ile oluşturulabilir. Döşemelerin deprem kuvvetlerinin yatay yük taşıyıcı sisteme güvenle aktarılmasını sağlayacak düzeyde rijit olması için gerekli önlemler alınacaktır.
 
Döşeme kaplamasının diyafram görevini yerine getirebilmesi için gerekli koşullar aşağıda verilmiştir.
 
(a) Döşemelerin deprem etkileri altında boyutlandırılmasında, Tablo 4.1’de verilen D dayanım fazlalığı katsayısı uygulanacaktır.
(b) Diyafram kuvvetlerinin, uygun bağlantılarla (vida, bulon) yatay yük taşıyıcı düşey panellere, döşeme kirişlerine ve başlık elemanlarına güvenle aktarıldığı hesapla gösterilecektir.
(c) Diyafram davranışından dolayı oluşan başlık kuvvetlerinin taşınabilmesi için, gerekli olan
durumlarda boyuna aktarma elemanları kullanılacaktır.
 
(d) Döşemelerde açılacak boşluklar için, boşluk alanı döşeme alanının %3’ünü aşmadığı sürece, ayrıca bir hesap yapılmasına gerek yoktur.
(e) Döşeme kirişlerinin mesnetlenmesinde, minimum oturma mesafesi 40 mm olacaktır.
 
Şekil 10.11
 
EK 10A – ELEMANLARDA AÇILACAK DELİKLER İÇİN KURALLAR 10A.0. SİMGELER
h = Profilin düz gövde yüksekliği
Rd = Dairesel delik çapı
rd = Dairesel olmayan deliklerde köşelerin iç büküm yarıçapı
t = Profil et kalınlığı
 
10A.1. KAPSAM VE GENEL HUSUSLAR
 
Bu bölümde, mekanik ve elektrik tesisatları için veya diğer nedenlerle taşıyıcı elemanlarda açılacak deliklerle ilgili olarak, uyulması gereken koşullar verilmiştir.
 
10A.2. DELİKLER İÇİN KURALLAR
 
Profil gövdelerine delik açılması gerektiğinde, aşağıdaki kurallara uyulacak ve enkesit hesaplarında delik kayıpları dikkate alınacaktır.
(a) Profillerin gövdelerinde açılacak delikler mutlaka gövdenin düşey eksenini ortalayacaktır.
 
(b) Profildeki dairesel delik çapı,
Rd / h  0.70 olacaktır.
 
Rd ve profilin düz olan gövde yüksekliği, h olmak üzere
 
(c) Delik açılması durumunda h / t  200 enkesit koşulu sağlanacaktır.
(d) Delikler arasındaki uzaklık eksenden eksene en çok 600 mm olacaktır.
(e) Delikler arası net uzaklık en az 450 mm olacaktır.
(f) Dairesel deliklerin çapı en çok 150 mm olacaktır.
(g) Delikler profillerin ucundan en az 300 mm net uzaklıkta açılacaktır.
(h) Rd / h  0.38 olması durumunda, dayanım hesaplarında deliğin etkisi ihmal edilebilir.
(i) Dairesel olmayan deliklerde, delik yüksekliği en fazla 65 mm, delik boyu ise en fazla 115 mm olacaktır.
 
(j) Dairesel olmayan deliklerde köşelerin iç büküm yarı çapları rd  2t
 
koşulunu sağlayacaktır.
 
EK 10B – MATKAP UÇLU VİDALAR VE BULONLAR İÇİN DAYANIM
HESAPLARI
 
10B.0. SİMGELER
 
 
Anet As db do dv dw
e1 e2
Fb,Rd Fn,Rd Fo,Rd Fp,Rd Ft,Rd
Fu,sup Fu Fub Fv,Rd Fv,Rk sv
p1
 
p2
 
ti tk tsup
 
= Net enkesit alanı
= Bulon diş dibi alanı
= Karakteristik bulon çapı
= Delik çapı
= Karakteristik vida çapı
= Pul veya vida başı çapının büyük olanı
= Birleşim elemanı vida veya bulon deliğinin birleştirilen sac veya profilin sonuna olan mesafesi (Yük aktarma doğrultusuna paralel)
= Birleşim elemanı vida veya bulon deliğinin birleştirilen sac veya profilin kenarına olan mesafesi (Yük aktarma doğrultusuna dik)
= Ezilme dayanımı
= Net enkesit dayanımı
=  Sacdan vida ucunu çekip çıkarma dayanımı
=  Sacdan vida başını çekip çıkarma dayanımı
= Deneyler ile belirlenmiş vida çekme dayanımı
= Vidanın bağlandığı profil veya sacın kopma dayanımı
= Sac minimum kopma dayanımı
= Bulon kopma dayanımı
= Vida kesme dayanımı
= Deney sonucu belirlenmiş karakteristik vida kesme dayanımı
= Vida adımı
= Birleşim elemanı vidaların veya bulon deliklerinin eksenden eksene olan mesafesi (Yük aktarma doğrultusuna paralel)
= Birleşim elemanı vidaların veya bulon deliklerinin eksenden eksene olan mesafesi
(Yük aktarma doğrultusuna dik)
= Birleşimde ince olan sacın et kalınlığı
= Birleşimde kalın olan sacın et kalınlığı
= Vidanın bağlandığı profil veya sacın et kalınlığı
 
α = Ezilme dayanımı için kullanılan değişken katsayı
 
10B.1. KAPSAM
 
10.B.1.1 – Bu bölümde matkap uçlu vidaların dayanım hesapları için kullanılacak denklemler
ve bu denklemlerin uygulama koşulları verilmiştir.
Bu denklemlerde 1/1.25 dayanım azaltması katsayısı kullanılmıştır.
(a) Vidaların kesme kuvveti etkisi altında olduğu durumlarda,
Ezilme dayanımı Denk.(10B.1) ile hesaplanacaktır.
 
 
Fb,Rd  0.80 α Fu dv ti
Bu denklemde α katsayısı aşağıdaki şekilde belirlenecektir.
 
(10B.1)
 
 
 
ti  tk
 
olması veya tk  2.5ti
 
ve ti <1.0 mm olması durumunda
 
 
 
α=3.2
 
 2.1
 
(10B.2a)
 
 
 
tk  2.5ti ve ti  1.0 mm
 
olması durumunda
 
 
 
α = 2.1 (10B.2b)
 
ti  tk  2.5ti
 
olması durumunda α doğrusal enterpolasyonla elde edilecektir.
 
Net enkesit dayanımı Denk.(10B.3) ile hesaplanacaktır.
 
Fn,Rd   0.80 Anet Fu
 
 
 
(10B.3)
 
Vida kesme dayanımı:
Vidaların kesme dayanımı, deney ile belirlenecek ve ayrıca aşağıdaki koşulları da sağlayacaktır.
 
Fv,Rd  0.80 Fv,Rk
Fv,Rd   1.20Fb,Rd  veya Fv,Rd   1.20Fn,Rd
(b) Vidaların çekme kuvveti etkisi altında olduğu durumlarda,
Sacdan vida ucunu çekip-çıkarma dayanımı:
 
(10B.4)
 
(10B.5)
 
tsup  / sv  1.0 için
tsup  / sv  1.0 için
Sacdan vida başını çekip çıkarma dayanımı:
Statik yükler altında,
 
Fo,Rd    0.36dvtsup Fu,sup
Fo,Rd    0.52dvtsup Fu,sup
 
(10B.6)
(10B.7)
 
 
 
Deprem etkisi altında,
 
Fp,Rd   0.80dwti Fu
 
Fp,Rd   0.40dwti Fu
 
(10B.8)
 
 
(10B.9)
 
Vidaların çekme dayanımı deney ile belirlenecektir ve ayrıca aşağıdaki koşulları da sağlayacaktır.
 
Ft,Rd  Fo,Rd
 
veya
 
Fp,Rd   Ft,Rd
 
(10B.10)
 
(c) (a) ve (b) paragraflarında verilen tüm denklemler aşağıdaki koşulları da sağlayacaktır.
e1   3dv
p1   3dv
3mm  dv   8mm
e2   1.5dv
p2   3d v
 
Çekme etkisi altında :
 
0.5 mm  ti  1.5mm ve tk  0.9mm
Fu  550 MPa
 
(a) ve (b) paragraflarında verilen denklemlerde vida başlarının ince sac ile temasta olduğu kabul edilmiştir. Ayrıca, vida başından çekip çıkarma dayanımı hesaplanırken, pul başlı vida kullanılması halinde, vida başının gerekli dayanımı sağlayacağı kabul edilmiştir.
 
10.B.1.2 – Bu bölümde bulonların dayanım hesapları için kullanılabilecek denklemler ve bu denklemlerin uygulama koşulları verilmiştir.
Bu denklemlerde 1 / 1.25 dayanım azaltması katsayısı kullanılmıştır.
(a) Bulonların kesme kuvveti etkisi altında olduğu durumlarda:
Ezilme dayanımı Denk(10B.11) ile hesaplanacaktır.
 
Fb,Rd  2b kt
 
Fu d ti
 
(10B.11)
 
b değeri için, e1 / 3db veya 1.0 değerlerinden küçük olanı kullanılacaktır.
0.75 mm
kt  0.8ti 1.5 / 2.5
 
 
 
 
 
(10B.12)
 
ti >1.25 mm olması durumunda
 
 
Net Enkesit dayanımı:
 
 
kt  1
 
 
 
(10B.13)
 
Fn,Rd  0.80 1 3r do / u  0.3 Anet Fu
Fn,Rd   0.80 Anet Fu
r = [ Enkesitte yer alan bulon sayısı] / [Birleşimde yer alan toplam bulon sayısı]
 
(10B.14)
 
(10B.15)
 
u  2e2
 
ve u  p2
 
(Şekil 10B.1)
 
Bulon kesme dayanımı Denk.(10B.16) veya Denk.(10B.17) ile hesaplanacaktır.
Bulon kalitesi 4.6, 5.6 ve 8.8 için Denk.(10B.16) geçerlidir.
Fv,Rd  0.48Fub As
Bulon kalitesi 4.8, 5.8 ve 10.9 için Denk.(10B.17) ve Denk.(10B.18) geçerlidir.
 
 
 
 
(10B.16)
 
Fv,Rd  0.40Fub As
 
(10B.17)
 
Fv,Rd  1.20Fb,Rd
 
veya  Fv,Rd   1.20Fn,Rd
 
(10B.18)
 
(b) Çekme kuvveti etkisinde olan bulonlarda çekip-çıkarma dayanımı hesaplanmaz.
Bulon çekme dayanımı:
 
Fp,Rd  0.72Fub As
Fp,Rd   Ft,Rd
 
(10B.19)
 
(10B.20)
 
(c) (a) ve (b) paragraflarında yer alan tüm denklemler ve bulonlar için aşağıdaki koşullar da sağlanacaktır (Şekil 10B.1).
e1  1, 0d0
p1  3d0
0.75 mm  ti   3mm e2  1.5d0
p2   3d0
Fu   550 MPa
Minimum bulon boyutu M6 ve bulon kalitesi: 4.6 -10.9 aralığında olacaktır.
 
Şekil 10B.1
 
EK 10C – PANEL DENEYİ ESASLARI 10C.0. SİMGELER
 
Dmaks
 
= En büyük yerdeğiştirme
 
 
10C.1. KAPSAM VE GENEL HUSUSLAR
 
10.C.1.1 – Bu bölümde kayma ve çekme ankrajlarının da bulunduğu panel sistemlerin dayanımlarının belirlenmesi için 1.4’e göre yapılacak deneylerin esasları yer almaktadır.
 
10.C.1.2 – Panellerin dayanımı yerdeğiştirme kontrollü deneylerle ve en az üç adet panel deneyinin sonuçlarının ortalaması alınarak belirlenecektir. Panellerin yükseklik / genişlik oranı 2/1 olacaktır.
 
10.C.1.3 – Eşit Enerji Elastik-Plastik (EEEP) kuralı uygulanacaktır. Bu kurala göre zarf eğrisi
ile idealize edilmiş eğrinin altında kalan alanlar birbirine eşittir.
 
10.C.1.4 – Deneyin nasıl yapılacağı aşağıda açıklanmış ve her bir deney yapılırken uygulanacak deney adımları ve çevrim sayıları Tablo 10.C.1’de verilmiştir.
 
Tablo 10.C.1- Deney Adımları ve Çevrim Sayıları
 
Adım Çevrim Sayısı İlk Çevrim Büyüklüğü %Dmaks 
1 6 5
2 7 7.5
3 7 10
4 4 20
5 4 30
6 3 40
7 3 70
8 3 100
9 3 100+50
10 3 Model göçmesine kadar ek 50
artırımları
(a) Her adımda ilk çevrimden sonraki çevrimlerin büyüklüğü ilk çevrim büyüklüğünün %75’i
 
olarak alınacaktır.
 
Dmaks
 
tahmin edilen en büyük yerdeğiştirmedir ve bu değer ilk çevrimde
 
uygulanan kuvvetin deney boyunca elde edilen en büyük kuvvetin % 80’inin altına düşmediği
noktada elde edilir.
(b) Dmaks değeri ayrıca, panel yüksekliğinin %2.5’inden daha büyük olamaz.
(c) Yükleme sabit frekansta (0.2-0.5 aralığında) veya hızda (1.0-63.5 mm/s) olacaktır.
(d) Modelin göçmesi, uygulanan kuvvetin en büyük kuvvete oranının 0.8 olduğu nokta olarak
kabul edilir.
 
10.C.1.5 – Deney sonuç belgesinde panelin birim kayma dayanımı ile birlikte panelin malzeme ve geometrik özellikleri (profil tipi, boyutları, et kalınlığı, sac malzeme özellikleri ile kaplama
 
kalınlığı ve özellikleri) ve kaplama uygulama özellikleri (vida tipi, vida dayanımları, vida aralıkları) belirtilecektir.
 
BÖLÜM 11 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA YIĞMA BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR
 
11.0. SİMGELER
 
A = Dolu duvar parçasının yatay en kesit alanı
 
Asi Asw
 
= Donatılı yığma ve donatılı panel duvarlarda düşey donatı alanı
= Duvarda toplam kesme donatısı alanı
 
b = Duvar yatay kesitinde kayma gerilmelerinin dağılımıyla ilgili şekil katsayısı
 
Eduv eEd
 
fb
 
fb,min fbh,min fd
fk
fm fm,min fvko
fvdo fvd fvk
f yd
Gduv
 
= Duvar elastisite modulü
= Hesap yapılan duvar kesitine etkiyen eksenel kuvvetin düzlem içi doğrultudaki dış merkezliği ( M Ed / NEd )
= Kargir biriminin standartlaştırılmış (boyut etkisinden arındırılmış 100 mm × 100 mm boyutundaki numuneye eşdeğer) ortalama basınç dayanımı
= Kargir birimin yatay derzlere dik doğrultuda minimum basınç dayanımı
= Kargir birimin yatay derzlere paralel doğrultuda minimum basınç dayanımı
= Yığma duvar tasarım basınç dayanımı
= Yığma duvar karakteristik basınç dayanımı
= Harcın ortalama basınç dayanımı (28 günlük)
= Harcın minimum basınç dayanımı (28 günlük)
= Eksenel gerilmenin bulunmadığı durumdaki karakteristik kesme dayanımı
= Eksenel gerilmenin bulunmadığı durumdaki karakteristik kesme dayanımının; m
yığma malzeme katsayısına bölünmüş değeri
= Duvar üzerindeki ortalama düşey gerilmeleri kullanarak elde edilen duvar tasarım kesme dayanımı
= Duvar üzerindeki ortalama düşey gerilmeleri kullanarak elde edilen duvar karakteristik kesme dayanımı
= Donatı tasarım akma gerilmesi
= Duvar kayma modulü
 
H = Duvar serbest yüksekliği, döşeme üst kotundan döşeme (varsa hatıl) alt kotuna kadar olan uzunluk
 
hef
hk
 
= Duvarın etkin yüksekliği
= Kat yüksekliği
 
I = Dolu duvar parçasının atalet momenti
 
kduv
 
= Duvar rijitliği
 
= Duvar kesit uzunluğu
 
c
M Ed
 
= Duvarın basınca çalışan kısmının boyu
= Yük katsayıları ile çarpılmış düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi
altında hesaplanan eğilme momenti
 
M Rd
 
= γm ve γs
 
malzeme katsayıları kullanılarak hesaplanan taşıma gücü momenti
 
NEd
 
= Yük katsayıları ile çarpılmış düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altında hesaplanan eksenel kuvvet
 
NRd
 
= γm malzeme katsayısı kullanılarak hesaplanan eksenel kuvvet kapasitesi
 
R = Taşıyıcı sistem davranış katsayısı
 
Ra T1 
S T1 
 
= Deprem yükü azaltma katsayısı
= Spektrum katsayısı
 
t = Duvar kalınlığı
 
tef VEd
 
VRd VRd1
 
= Duvarın etkin kalınlığı
= Yük katsayıları ile çarpılmış düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altında hesaplanan duvar kesme kuvveti
= Duvar tasarım kesme kuvveti dayanımı
= Düşey donatı içeren ancak kesme kuvveti donatısının katkısının ihmal edildiği donatılı yığma duvarların kesme kuvveti dayanımı
 
= Kargir birim delik oranı
 
mu
m
s
 
= Yığma sınır birim kısalması
= Yığma malzeme dayanım azaltma katsayısı
= Donatı çeliği akma gerilmesi azaltma katsayısı
 
= Narinlik ile ilgili kapasite azaltma katsayısı
d = Yük katsayıları ile çarpılmış düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi
altında hesaplanan düşey basınç gerilmesi
 
11.1. KAPSAM VE TANIMLAR
 
11.1.1 – Bu Bölüm, deprem bölgelerinde inşa edilecek donatısız, kuşatılmış ve donatılı yığma binaların ve donatılı panel sistemli binaların depreme dayanıklı tasarım ve yapımı ile ilgili kuralları kapsar.
 
11.1.2 – Yığma bina türleri aşağıda verilmiştir:
 
(a) Donatısız yığma bina, taşıyıcı duvarların donatı kullanılmadan sadece kargir birim ve harç kullanılarak oluşturulan süneklik düzeyi sınırlı bina cinsini,
(b) Donatılı yığma bina, kargir birim ve harç kullanılarak oluşturulan taşıyıcı duvarlarda bu Bölüm’de verilen kurallara uygun olacak şekilde donatı yerleştirilmesi ile elde edilen süneklik düzeyi yüksek binaları,
(c) Kuşatılmış yığma bina, birbirlerine ve döşemeye betonarme olarak bağlı, taşıyıcı duvarların
 
örülmesinden sonra ve bunları kalıp olarak kullanarak hazırlanan yatay ve düşey hatılların, yine bu Bölüm’de verilen kurallara uygun olacak şekilde teşkil edilmesi ile oluşturulan süneklik düzeyi sınırlı binaları,
(d) Donatılı panel sistemli bina ise, önüretimli donatılı gazbeton paneller arası yivlerde bulunan donatıların temele ve kat seviyelerindeki betonarme hatıllara bağlandığı ve düşey gazbeton panellerin yan yana getirilerek taşıyıcı duvarları teşkil ettiği, yine donatılı gazbeton panellerin betonarme hatıllara bağlanarak döşemeleri meydana getirdiği süneklik düzeyi yüksek binaları kapsar.
 
11.1.3 – Yığma bina türleri için izin verilen en çok kat adetleri Tablo 4.1’de verilmiştir. Bu katlara ek olarak yapılacak çatı kat alanı, temeldeki bina brüt alanının %25’inden büyük olamaz. Ayrıca tek bir bodrum kat yapılabilir.
11.1.4 – Tek katmanlı, çift katmanlı ve sandviç duvarların etkin kalınlığı tef  , TS EN 1996-1- 1 standardı, 5.5.1.3’e göre belirlenecektir. Duvar kalınlığı (t) belirlenirken sıva kalınlığı dikkate alınmayacaktır.
11.1.5 – Duvarın etkin yüksekliği hef  , TS EN 1996-1-1 standardı, 5.5.1.2’ye göre belirlenecektir.
11.2. MALZEMELER VE DAYANIM
 
11.2.1 – Taşıyıcı yığma duvarlarda hem yatay hem de düşey bütün derzler bağlayıcı harç ile doldurulacaktır. Donatılı panel sisteme sahip binalarda paneller arası yivlere, panel uzun doğrultusunda uzanan donatı yerleştirilecek ve yivler bağlayıcı harç ile doldurulacaktır.
 
11.2.2 – Yığma taşıyıcı duvarlar tuğla kargir birim (TS EN 771-1), yoğun veya hafif agregalı beton kargir birimler (TS EN 771-3), gazbeton kargir birimler (TS EN 771-4), doğal taş birimler (TS EN 771-6) veya yapay taş birimler (TS EN 771-5) ile oluşturulacaktır. Kargir birimler kullanılan malzeme tipi ve delik oranına göre iki gruba ayrılmıştır (Tablo 11.1). Donatı yerleştirilecek ve tamamen harçla doldurulacak olan birimlerdeki boşluklar, delik oranı hesabında dikkate alınmayacaktır. Ancak, dikkate alınmayan bu delik oranı %15’den fazla olmayacaktır.
 
Tablo 11.1 - Kargir Birimlerin Delik Oranlarına Göre Gruplandırılması
 
Kargir Birim Cinsi(*) Grup I Grup II
Tuğla   %35 %35    %50
Beton   %35 %35    %50
11.2.3 – Kargir birimlerin TS EN 772-1’e göre belirlenecek olan standartlaştırılmış en küçük
 
basınç dayanımları, yatay derzlere dik doğrultuda
 
fb,min  5.0 MPa değerinden, yatay derzlere
 
paralel doğrultuda
 
fbh,min  2.0 MPa değerinden daha küçük olmayacaktır.
 
 
11.2.4 – Boşluklu beton briketler, dolgu duvarları için üretilmiş diğer tuğlalar, kerpiç, moloz taş, ponza taşı ve benzeri biçim verilmiş bloklar, hiçbir zaman taşıyıcı duvar malzemesi olarak kullanılmayacaktır.
 
11.2.5 – Donatılı panel sisteme sahip binalarda kullanılacak panellerin tasarım ve üretimleri TS EN 12602’ye uygun olarak yapılacaktır. Duvar ve döşeme panellerinde Gazbeton 5 sınıfından daha düşük bir gazbeton kalitesi kullanılmayacaktır. Bitişik paneller arasındaki yivlere yerleştirilecek donatılar S420, B420C veya B500C sınıfında olacak ve donatı çapı 12 mm’den küçük olmayacaktır. Yiv çapı ise donatı çapının 5 katından az olmayacaktır.
 
11.2.6 – Kullanılacak harcın TS EN 1015-11’e göre belirlenecek olan en küçük küp basınç
 
dayanımı değerleri donatısız ve kuşatılmış yığma için
 
fm,min  5.0 MPa’dan, donatılı yığma için
 
fm,min  10.0 MPa’dan daha düşük olmayacaktır. Donatılı panel sistem için paneller arasındaki yivlere doldurulacak çimento şerbetinin basınç dayanımı 10.0 MPa’dan daha düşük olmayacaktır.
 
 
11.2.7 – Yığma taşıyıcı duvarların karakteristik basınç dayanımı,
 
fk , iki yolla belirlenebilir:
 
i) duvar numuneleri üzerinde TS EN 1052-1’e göre yapılacak deneyler yolu ile, ii) kargir birim ve harç üzerinde sırasıyla TS EN 772-1 ve TS EN 1015-11 standartlarına göre yapılacak ayrı deneylerden elde edilen basınç dayanımları kullanılarak (Tablo 11.2).
 
 
Tablo 11.2 – Yığma Taşıyıcı Duvarların Karakteristik Basınç Dayanımı,
 
fk (MPa)
 
 
 
Birim-
Birim Sınıfı
Harç
sınıfı Harç basınç dayanımı, fm (MPa)* Kargir birim basınç dayanımı, fb (MPa)
5 10 15 20 25 30
 
 
 
Grup I
 
 
 
 
Genel amaçlı harç M10-M20 3.4-4.2 5.5-6.8 7.3-9.0 8.9-11.0 10.4-12.9 11.9-14.6
M2.5-M9 2.2-3.3 3.6-5.3 4.8-7.1 5.9-8.7 6.9-10.1 7.8-11.5
M1-M2 1.7-2.1 2.8-3.4 3.7-4.5 4.5-5.5 5.2-6.4 5.9-7.3
 
 
Grup II ve
Kesme taş M10-M20 2.8-3.4 4.5-5.5 6.0-7.4 7.3-9.0 8.5-10.5 9.7-12.0
M2.5-M9 1.8-2.7 3.0-4.4 3.9-5.8 4.8-7.1 5.6-8.3 6.4-9.4
M1-M2 1.4-1.7 2.3-2.8 3.0-3.7 3.7-4.5 4.3-5.3 4.9-6.0
Tuğla
(Grup I)
 
 
İnce tabakalı harç**
2.9
5.3
7.5
9.6
11.6
13.5
Tuğla
(Grup II) 2.2 3.5 4.7 5.7 6.7 7.6
Beton (Grup I), Gazbeton
3.1
5.7
8.0
10.2
12.3
14.4
Beton (Grup II) 2.6 4.6 6.5 8.3 10.0 11.7
(*) Harçlar M harfini takip eden rakam MPa cinsinden karakteristik basınç dayanımlarını gösterecek şekilde isimlendirilmiştir.
(**) İnce tabakalı harç, birimler arası harç tabakası 0.5 mm ile 3.0 mm olan harç.
 
11.2.8 – Tablo 11.2’de verilen değerlerin kullanılabilmesi için kargir birim ve harç üzerinde yapılacak deneylerin varyasyon katsayısı %25’in üzerinde olmayacaktır. Çift katmanlı
 
duvarlarda Tablo 11.2’de verilen değerler 0.8 katsayısı ile çarpılacaktır. Tablo 11.2’de
verilmeyen ara değerler, doğrusal oranlama yapılarak bulunacaktır.
 
 
11.2.9 – Duvar karakteristik kesme dayanımı
deneylerden veya Denk. (11.1) ile elde edilecektir
 
fvk , duvar numuneleri üzerinde yapılacak
 
fvk 
 
fvko  0.4 d  0.10 fb
 
(11.1)
 
 
 
11.2.10 – Karakteristik başlangıç kesme dayanımı,
 
fvko , TS EN 1052-3 veya TS EN 1052-4
 
standartlarına bağlı olarak yapılacak deneyler ile veya Tablo 11.3’e göre belirlenecektir.
 
 
Tablo 11.3 – Duvarların Başlangıç Kesme Dayanımları,
 
f vko
 
(MPa)
 
 
Kargir birim Genel amaçlı harç(*) İnce tabaka harç
 
 
Tuğla M10-M20 0.30
 
0.30
M2.5-M9 0.20
M1-M2 0.10
Beton M10-M20 0.20 0.30
Gazbeton M2.5-M9 0.15 0.30
Doğal veya Yapay Taş M1-M2 0.10 Kullanılamaz
(*) Harçlar M harfini takip eden rakam MPa cinsinden karakteristik basınç dayanımlarını gösterecek şekilde isimlendirilmiştir.
 
11.2.11 – Duvarların tasarım dayanımları belirlenirken yığma malzemede
 
m ve donatıda s
 
malzeme katsayıları (dayanım azaltma katsayıları) kullanılacaktır. s
 
katsayısı 1.15 kabul
 
edilecek, yığma malzeme katsayısı
kabul edilecektir.
 
m ise gazbeton malzemede 1.75, diğer malzemelerde 2.0
 
 
11.2.12 – Donatısız yığma bina, donatılı yığma bina, kuşatılmış yığma bina ve donatılı panel sistemli binaların betonarme bileşenlerinde beton sınıfı en az C25 olacaktır.
 
 
11.2.13 – Taşıyıcı duvarların elastisite modülü,
 
Eduv , TS EN 1052-1’e göre yapılacak deneyler
 
yolu ile belirlenebilir. Bu deneylerin yapılmadığı durumlarda
 
Eduv
 
değeri yapısal çözümleme
 
için
 
750fk
 
değerine eşit alınacaktır. Donatılı paneller ile oluşturulmuş duvarların elastisite
 
modülü
 
450fk
 
olarak alınacaktır. Duvar kayma modülü,
 
Gduv , elastisite modülünün %40’ı
 
olarak alınacaktır.
 
11.3. DEPREM HESABI
11.3.1 – Deprem yüklerinin hesabı Bölüm 4’e göre yapılacaktır.
 
11.3.2 – Bina taşıyıcı sistemi modellenecek, düşey ve yatay yüklerin birleşik etkileri altında yapısal çözümleme yapılacaktır. Yapısal çözümleme, sonlu elemanlar veya eşdeğer çubuk yöntemlerinden biri kullanılarak yapılabilir.
 
11.3.3 – Sonlu elemanlar yöntemi kullanılarak yapılacak çözümlemede, taşıyıcı duvar; ayrıntılı mikro modelleme, basitleştirilmiş mikro modelleme veya makro modelleme teknikleri kullanılarak modellenebilir. Ayrıntılı mikro modelleme tekniğinde, yığma duvar bileşenleri (kargir birim, yatay ve düşey harç derzleri) ayrı ayrı dikkate alınır. Basitleştirilmiş mikro modelleme tekniğinde, yatay ve düşey harç derzleri ihmal edilmekte ve genişletilen kargir birimler ortalama ara yüzey çizgileriyle birbirinden ayrılmaktadır. Makro modelleme tekniğinde ise yığma duvar kompozit bir malzeme olarak düşünülmektedir.
 
11.3.4 – Eşdeğer çubuk yöntemi kullanılarak yapılacak çözümlemede, yığma duvarın rijitliği kayma ve eğilme deformasyonları dikkate alınarak hesaplanacaktır. Duvar serbest yüksekliği, H, döşeme üst kotundan döşeme (varsa hatıl) alt kotuna kadar olan uzunluk olarak alınır. Duvar uzunluğu ise boşluklar arasında kalan duvar parçası uzunluğu olarak alınır. Dikdörtgen kesitli bir duvar parçası için elastik rijitlik her iki ucun ankastre olduğu kabul edilerek Denk.(11.2) ile hesaplanacaktır.
 
 
kduv    H 3 H
 
(11.2)
 
 12E I  1.2G A 
duv duv
Eduv ve Gduv , 11.2.13’e göre hesaplanacaktır. A dolu duvar parçasının yatay en kesit alanını ve
I dolu duvar parçasının atalet momentini göstermektedir.
 
11.3.5 – Donatısız yığma binalar, donatılı yığma binalar, kuşatılmış yığma binalar ve donatılı panellerden oluşan binalarda taşıyıcı duvar etkin rijitlikleri brüt rijitliklerin %50’si kadar azaltılarak belirlenecektir. Bu etkin rijitlikler kullanılarak hesaplanan yerdeğiştirmeler sonucu oluşan göreli kat öteleme oranının R/I katsayısı ile çarpımının 0.007 değerinin altında olması sağlanacaktır.
 
11.3.6 – Her bir taşıyıcı duvar üzerindeki yeniden dağılıma, duvardaki kesme kuvveti %25’ten daha fazla azalmamak ve %33’ten daha fazla artmamak şartı ile izin verilecektir.
 
11.3.7 – Donatısız yığma binalar, donatılı yığma binalar ve kuşatılmış yığma binalarda rijit diyafram etkisini sağlamak üzere, en az 100 mm kalınlığında betonarme döşeme yapılacaktır. Bu döşeme en az 300 mm kesit yükseklikli ve 612 boyuna, 8/150 mm enine donatılı yatay hatıllara mesnetlenecektir. Yatay hatılların genişliği, en az duvar kalınlığı kadar olacaktır. Yatay hatılların düşeydeki aralığı 4 m’yi aşmayacaktır.
 
11.3.8 – Donatılı panellerden oluşan binalarda döşemelerin yine donatılı paneller ile oluşturulması durumunda panellerin her iki doğrultuda rijit diyafram olarak çalışmasını sağlayacak düzenlemeler yapılacaktır.
 
11.3.9 – Kuşatılmış yığma binalarda betonarme düşey ve yatay hatıllar yapısal modellemede dikkate alınmayacaktır.
 
11.3.10 – Duvar kesit uzunluğu duvar kalınlığının iki katından küçük olan duvarlar hesaplarda
taşıyıcı olarak dikkate alınmayacaktır.
 
11.4. TAŞIMA GÜCÜ YÖNTEMİNE GÖRE HESAP
 
11.4.1 – Yığma duvara düşey doğrultuda etkiyen tasarım kuvveti,
 
 
NEd , duvar düşey yük
 
tasarım dayanımı olan
 
NRd ’den daha büyük olmayacaktır. Tek katmanlı yığma taşıyıcı duvarın
 
birim uzunluğunun düşey yük tasarım dayanımı Denk.(11.3)’de verilmiştir. Yığma duvar
 
tasarım basınç dayanımı
 
fd , Denk.(11.4) ile belirlenecektir.
NRd   Afd
 
 
(11.3)
 
fd 
 
fk /  m
 
(11.4)
 
 
 
11.4.2 – Narinliğe bağlı  kapasite azaltma katsayısı, narinlik oranının (hef / tef )
 
6 değerinden
 
daha küçük olması durumunda 1.0, 6 ile 10 arasında olması durumunda 0.8 ve 10 ile 15 olması durumunda 0.7 alınacaktır. Narinlik oranının 15 değerinden daha büyük olmasına izin
 
verilmeyecektir. Yığma duvar için dayanım azaltma katsayısı
belirlenecektir.
 
m , 11.2.11’e göre
 
 
11.4.3 – Donatısız yığma duvarlarda taşıyıcı yığma duvar tasarım kesme kuvveti dayanımı VRd
, duvara etkiyen tasarım kesme kuvveti, VEd ’den daha büyük olacaktır. Duvar kesme kuvveti
 
dayanımı
 
VRd , Denk.(11.5) ile hesaplanan değerlerden küçük olanı olarak alınacaktır. Bu
 
denklemde
 
fb değeri 25 MPa’dan büyük alınmayacaktır. b katsayısı, duvar yüksekliğinin duvar
 
uzunluğuna oranı olup 1’den küçük, 1.5’dan büyük alınmayacaktır.
 
 
 
VRd
 
 
 
 t
 
VRd 
 
fvd
 
t c
 
(11.5a)
 
(11.5b)
 
 
11.4.4 – Düzlem içi eğilme ve düşey yüklere maruz donatılı yığma duvar ve panellerin tasarımı sırasında yığma ve gazbeton malzemenin çekme dayanımı ihmal edilecektir. Donatılı yığma duvarların basınç etkileri altında kesitte şekildeğiştirme ve gerilme dağılımı Şekil 11.1’de
 
verildiği gibi dikkate alınarak
 
M Rd
 
tasarım dayanım momenti hesaplanacaktır. Donatılı
 
gazbeton paneller ile teşkil edilmiş duvarın moment kapasitesi, duvarı oluşturan panellerin ayrı ayrı hesaplanacak eğilme momenti kapasitelerinin toplamı kadar alınacaktır. Her bir panelin moment kapasitesi hesaplanırken, panele etkiyen eksenel yük ve panelin çekme bölgesinde kalan düşey yiv donatısının katkıları dikkate alınacak, iki panel arasında kalmayan yiv
 
donatılarının katkıları ise ihmal edilecektir. Yığma duvar tasarım dayanım momenti
 
M Rd ,
 
duvara etkiyen tasarım momenti,
 
M Ed ’den daha büyük olacaktır. Tümüyle basınç etkisinde
 
olmayan kesitler için sınır basınç şekildeğiştirmesi, kargir birimi Grup I olması durumunda
mu   0.0035 ’den  daha  büyük  alınmayacaktır.  Diğer  durumlar  için  mu   0.002 ’den daha
büyük olmayacaktır. Taşıyıcı duvarlarda donatının akmasından önce duvarda basınç kırılması olmayacağı hesapla gösterilmelidir.
 
 
 
Şekil 11.1
 
11.4.5 – Düzlem içi kesme etkisine maruz donatılı yığma duvarların hesabında taşıyıcı yığma
 
duvar tasarım kesme kuvveti dayanımı
 
VRd , duvara etkiyen tasarım kesme kuvveti
 
VEd ’den
 
daha küçük olmayacaktır. Düşey donatı içeren ancak kesme kuvveti donatısının katkısının
 
ihmal edildiği donatılı yığma duvarların kesme kuvveti dayanımı
 
VRd1 ’in hesabı, 11.4.3’de
 
verildiği gibi yapılacaktır. Düşey donatı içeren ve kesme kuvveti donatısının katkısının dikkate alındığı donatılı yığma duvarlarda, Denk.(11.6) sağlanacaktır. Kesme kuvveti donatısının katkısının dikkate alınabilmesi için yatay donatının duvar boyunca sürekliliği sağlanmış
 
olmalıdır. Kesme kuvveti donatısının katkısı,
 
VRd2 , Denk.(11.7) ile hesaplanacaktır. Kesme
 
kuvveti donatısının katkısının dikkate alındığı durumlarda Denk.(11.8) sağlanacaktır.
 
VRd1 
 
VRd2 
 
VEd
 
(11.6)
 
VRd2 
 
0.9 Asw fyd
 
(11.7)
 
VEd  / (t)  2.0 MPa
 
(11.8)
 
 
11.4.6 – Donatılı paneller ile teşkil edilmiş binalarda duvar kesme kuvveti dayanımı Denk.(11.9), Denk.(11.10) ve Denk.(11.11)’den elde edilen değerlerin en küçüğü olarak alınacaktır.
 
V  0.15  f
 
0.5 t
 
(11.9)
 
Rd d
 
VRd  NEd  0.5Asi fyd
VRd  0.2 fd t
 
 
(11.10)
(11.11)
 
 
11.4.7 – Donatısız yığma binalar için 11.4.3’e göre hesaplanan, donatılı yığma binalar için, Denk.(11.6) ve Denk.(11.7) donatılı paneller ile teşkil edilmiş binalar için, Denk.(11.9), Denk.(11.10) ve Denk.(11.11) ile elde edilen kesme kuvveti dayanımlarının yeterliliği, Bölüm 4’de verilen D dayanım fazlalığı katsayısı dikkate alınarak kontrol edilecektir.
 
11.4.8 – Kuşatılmış yığma binalarda düşey yükler ve/veya eğilmeye maruz kalan elemanların hesabı, donatılı yığma duvarlar için verilen hesap esaslarına göre yapılacaktır. Duvar kesitinin basınca çalışan kısmında sadece yığma dayanımı dikkate alınacak, basınç bölgesindeki donatı ve betonun katkısı ihmal edilecektir. Donatı olarak çekmede kalan düşey hatıllarda bulunan düşey donatılar dikkate alınacaktır.
 
11.4.9 – Kuşatılmış yığma duvarların kesme kuvveti dayanımı, duvarın ve düşey kuşatma hatıllarının kesme kuvveti dayanımları toplanarak elde edilecektir. Yığma kesme kuvveti dayanımının hesabı, donatısız yığma için verilen yaklaşım benimsenerek yapılacaktır. Hatılların kesme kuvveti dayanımı hesaplanırken sadece beton katkısı dikkate alınacak, hatılların üzerindeki eksenel kuvvet ihmal edilecektir.
 
11.5. DİĞER TASARIM KRİTERLERİ
 
11.5.1 – Taşıyıcı eleman olarak dikkate alınacak duvarlar Tablo 11.4’de verilen şartları sağlayacaklardır. Bu şartları sağlamayan duvarlar taşıyıcı eleman olarak dikkate alınmayacaktır.
 
Tablo 11.4 – Kesme Kuvveti Etkisindeki Yığma Duvarlarda Uygulanacak Geometrik
Şartlar
 
 
Yığma Tipi tef min
(mm) hef / tef max
Donatısız yığma, doğal veya yapay kesme taş ile 350 9
Donatısız yığma, diğer kargir birimler ile 240 12
Kuşatılmış yığma 240 15
Donatılı yığma 240 15
Donatılı panel sistemler 200 15
11.5.2 – Donatısız ve kuşatılmış yığma binalarda taşıyıcı duvarların desteklenmemiş en büyük uzunlukları ve düşey hatıllar arası mesafeler, Şekil 11.2’de verilen şartlara uyacaktır. Donatılı yığma ve donatılı panel sistemli binalarda Şekil 11.2’de verilen boyut sınırları %20 arttırılabilir. Bu şartlara uymayan duvar elemanlarının düzleme dik yöndeki tahkikleri, TS EN 1996-1-1’de verilen şartlara göre yapılacaktır.
 
 
Mesnetlenmemiş duvar boyu: l1 ,l2 ,l3 < 5.5m (DTS 1, 1a, 2 ve 2a) (a) < 7.5m (DTS 3, 3a, 4 ve 4a)
 
 
 
Düş ey Düş ey Düş ey
 
 
Şekil 11.2
 
11.5.3 – Kapı ve pencere boşluklarının üstünde betonarme lentolar yapılacaktır. Lentoların duvara oturan bölümlerinin boyu 200 mm’den az olmayacaktır. Lento yüksekliği 150 mm’den az olmayacaktır. Taşıyıcı duvarlarda bırakılacak kapı ve pencere boşluklarında Şekil 11.3’de verilen kurallara uyulacaktır.
 
 
 
 
Şekil 11.3
 
11.5.4 – Kuşatılmış yığma binalarda yatay ve düşey hatıllar, yığma duvarlar örüldükten sonra ve duvarlar kalıp olarak kullanılarak dökülecektir (Şekil 11.4 ve Şekil 11.5).
 
11.5.5 – Kuşatılmış yığma binalarda düşey hatıl aşağıdaki durumlarda teşkil edileceklerdir:
(a) taşıyıcı duvarların serbest kenarlarında,
(b) alanı 1.5 m2’den daha büyük olan duvar boşluklarının her iki tarafında,
(c) her 4 m duvar uzunluğunda bir, hatıllar arası mesafe 4 m’yi geçmeyecek şekilde,
(d) iki taşıyıcı duvarın birbirine birleştiği yerlerde (eğer en yakın düşey hatıl 1.5 m’den daha
uzakta ise).
 
11.5.6 – Kuşatılmış yığma binalarda düşey hatılların enkesit yükseklikleri 300 mm’den ve bu hatıllarda boyuna donatı 612’den, enine donatı 8/150 mm’den az olmayacaktır. Düşey hatılların enkesit genişliği, en az duvar kalınlığı kadar olacaktır. Düşey hatıl donatılarında bindirmeli ekler 60’den daha kısa olmayacaktır.
11.5.7 – Donatılı yığma binalarda yatay donatılar yatay derzlerin içerisine veya uygun çentiklere yerleştirilecektir. Bu donatıların düşey aralıkları 600 mm’yi geçmeyecektir. Duvardaki yatay donatı oranı duvar brüt kesit alanı üzerinden %0.05’den daha az olmayacaktır (Şekil 11.6).
 
11.5.8 – Donatılı yığma binalarda düşey donatılar kargir birimlerdeki ceplere veya deliklere yerleştirilecektir. Bu donatıların oranı duvar brüt kesit alanı üzerinden %0.08’den küçük olmayacaktır. Düşey donatı aralığı en fazla 600 mm olacaktır. Kapı ve pencere boşluklarının her bir kenarı boyunca en az 212 ek donatı konulacaktır (Şekil 11.6). Duvar kesitlerinin en uç kısımlarında kullanılan donatıların etrafından, çapı 4 mm’den az olmayan açık etriye şeklinde yatay donatılar geçirilecektir (Şekil 11.7).
 
 
 
 
 
Şekil 11.4
 
   
 
 
Şekil 11.5
 
11.5.9 – Donatılı yığma binalarda yukarıda belirtilen düşey donatıya ek olarak aşağıdaki durumlar için 412’den daha az olmayacak şekilde düşey donatı yerleştirilecek ve bu donatıların yerleştirildiği cepler veya delikler harçla doldurulacaktır.
(a) taşıyıcı duvarların serbest kenarları,
(b) duvar-duvar birleşimleri,
(c) her 5 m’de bir
 
Şekil 11.6
 
 
 
Şekil 11.7
 
11.5.10 – Donatılı paneller ile teşkil edilen binalarda döşeme panelleri ile mesnetlendikleri betonarme hatılların ve temelin bağlantı detayları Şekil 11.8’de verilen şartları sağlayacaktır.
 
11.5.11 – En üst kattaki yatay hatıla oturan çatı kalkan duvarının yüksekliği 0.80 m’den büyük
ise düşey ve eğik hatıllar yapılacaktır (Şekil 11.9).
 
11.5.12 –Donatısız ve kuşatılmış yığma binalarda en üst kat parapet duvarlarının plandaki desteklenmemiş en büyük uzunlukları ve düşey hatıllar arası mesafeler, Şekil 11.2’de verilen şartlara uyacaktır. Donatılı yığma ve donatılı panel sistemli binalarda Şekil 11.2’de verilen boyut sınırları %20 arttırılabilir. Parapet yüksekliği 1.00 m’den büyük ise parapet yüksekliği boyunca her 1.00 m’de bir yatay hatıl oluşturulacaktır. Bu şartlara uyulmaması durumunda parapet duvarının yüksekliği duvar kalınlığının dört katını aşmayacaktır.
 
   
 
 
Şekil 11.8
 
 
 
 
 
Şekil 11.9
 
BÖLÜM 12 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA AHŞAP BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR
 
12.0. SİMGELER
 
ao = Ahşap döşemelerde ara kiriş aralığı [m]
bo = Ara dikme arası uzaklığı [m]
C = Basınç kuvveti [kN]
ci = Boyut etkisi katsayısı
d = Birleşim elemanı çapı [mm]
fi = Bir çivinin kesme kapasitesi [kN]
h = Panel yüksekliği [m]
hb = Kiriş yüksekliği [m]
i = Tam kat yüksekliğindeki panel bölmelerin genişliği [m]
M = Eğilme momenti [kNm]
p = Ara dikmelerde çivi aralığı [m]
s = Ana dikmelerde çivi aralığı [m]
tb = Kiriş kalınlığı [mm]
T = Çekme kuvveti [kN]
vc = Birim boya ait güvenli kesme dayanımı [kN/m]
vp = Birim boya ait kesme kuvveti talebi [kN/m]
Vp = Panele etkiyen toplam yatay yük [kN]
M = Kısmi güvenlik katsayısı
 
12.1. KAPSAM
 
12.1.1 – Deprem etkisi altında yapılacak tüm ahşap binaların taşıyıcı sistem elemanlarının boyutlandırılması ve birleşimlerinin düzenlenmesi, bu konuda yürürlükte olan ilgili standart ve yönetmeliklerle birlikte, bu bölümde belirtilen kurallara göre yapılacaktır.
 
12.1.2 – Bu bölümün kapsamı içindeki ahşap binaların yatay yük taşıyıcı sistemleri sadece kaplamalı panellerden veya sadece ahşap çaprazlı panellerden oluşabilir.
 
12.1.3 – Ahşap bina temelleri ile ilgili kurallar Bölüm 16’da verilmiştir.
 
12.2. GENEL KURALLAR
 
12.2.1. Ahşap Taşıyıcı Sistemlerin Sınıflandırılması
 
Ahşap binalarda yatay yük taşıyıcı sistemleri depreme karşı davranışları bakımından 12.2.1.1
ve 12.2.1.2’de tanımlanan iki sınıfa ayrılmıştır.
 
12.2.1.1 – Kaplamalı Panel Sistemler: Kaplamalı panel sistemler aşağıda (a) ve (b)’deki şekilde ikiye ayrılmıştır.
(a) Deprem etkisinin tamamının çivili veya vidalı OSB, kontrplak (plywood) paneller ile karşılandığı, 12.2.2.4 ve 12.2.3.3’te verilen koşulları sağlayan ahşap binalar. Bu tür binalar Süneklik Düzeyi Yüksek Sistemler olarak alınacaktır.
(b) Deprem etkisinin tamamının çivi, vida ve bulon ile birleştirilen tutkallı, perde ve döşeme panel elemanları ile karşılandığı ahşap binalar. Bu tür binalar Süneklik Düzeyi Sınırlı Sistemler olarak alınacaktır.
 
12.2.1.2 – Çaprazlı Panel Sistemler: Deprem etkisinin tamamının çapraz elemanlar ile karşılandığı ahşap binalar. Bu tür binalar Süneklik Düzeyi Sınırlı Sistemler olarak alınacaktır.
 
12.2.1.3 – Bu iki sınıfa giren sistemlerin deprem etkileri altında tasarımında uygulanacak Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayıları ve Dayanım Fazlalığı Katsayıları (D) ile izin verilen Bina Yükseklik Sınıfları (BYS) Tablo 4.1’de verilmiştir.
 
12.2.1.4 – Ahşap binaların taşıyıcı perde panelleri, planda olabildiğince düzenli ve ana eksenlere göre simetrik veya simetriğe yakın biçimde yerleştirilecektir. Tüm katlarda taşıyıcı perde panelleri üstüste gelecek şekilde düzenlenecektir.
 
12.2.2. İlgili Standartlar ve Tasarım Esasları
 
12.2.2.1 – Bu bölümün kapsamı içinde bulunan ahşap taşıyıcı sistemlerin tasarımı, belirtilen kurallarla birlikte Bölüm 2, Bölüm 3 ve Bölüm 4’te verilen kurallar ve TS EN 1995’te verilen kurallar kullanılarak yapılacaktır.
 
12.2.2.2 – Ahşap yapı elemanları ve birleşimleri, binanın kullanım ömrü boyunca kendinden beklenen tüm fonksiyonları belirli bir güvenlik altında yerine getirebilecek düzeyde dayanım, kararlılık (stabilite) ve rijitliğe sahip olacaktır.
 
12.2.2.3 – Bu bölümün kapsamı içinde bulunan ahşap binalarda sadece sünek davranış gösterdiği bilinen malzemelerde ve birleşimlerde doğrusal olmayan davranışa izin verilecektir. Bu tür elemanların tasarımı Tablo 4.1’ de verilen R taşıyıcı sistem katsayıları ile azaltılmış deprem yüklerine göre yapılacaktır.
 
12.2.2.4 – Birleşim elemanlarında aşağıda (a) ve (b)’de verilen koşulları yerine getiren
elemanlar sünek kabul edilecektir.
(a) Çelik pim, bulon ve çivili birleşimli, ahşap-ahşap ve ahşap-çelik birleşimlerde birleşen ahşap elemanların kalınlığı en az 10d olan ve birleşim elemanı çapı 12 mm’yi aşmayan elemanlar.
(b) Döşeme ve perde panel elemanlarında ahşap esaslı kaplama kalınlığı en az 4d olan ve çivi
çapı 3.1 mm’yi aşmayan elemanlar.
 
12.2.2.5 – 12.2.2.4’te belirtilen koşulları sağlamayan birleşimlerin ve 12.2.3.3’te belirtilen koşulları sağlamayan ahşap elemanların özellikleri TS EN 12512’de tanımlanan deneylere göre belirlenecektir.
 
12.2.2.6 – 12.2.2.5’e göre çevrimsel özellikleri tanımlanmış elemanların süneklik düzeyi, bu elemanların yerdeğiştirme sünekliğine bağlı olarak aşağıda (a) ve (b)’de tanımlandığı şekilde belirlenecektir.
 
(a) Yerdeğiştirme sünekliği 4’ten büyük ve 6’dan küçük olan elemanlar süneklik düzeyi sınırlı
kabul edilecektir.
(b) Yerdeğiştirme sünekliği 6’dan büyük veya eşit olan elemanlar süneklik düzeyi yüksek kabul edilecektir.
 
12.2.3. Malzeme Koşulları
 
12.2.3.1 – Bu yönetmelik kapsamında tüm yapısal ahşap elemanların, dayanım sınıfları ve
malzeme özellikleri TS EN 1995’e göre belirlenecektir.
 
12.2.3.2 – Bu yönetmelik kapsamında, birleşimlerde kullanılacak çelik elemanların malzeme
özellikleri 9.2.3’ te verilen koşullara uyacaktır.
 
12.2.3.3 – Duvar ve döşeme ahşap kaplamalarında aşağıda (a), (b), (c)’de verilen koşulların yerine getirilmesi durumunda sünek davranışa izin verilebilir:
(a) Yonga levha panellerde yoğunluğun 650 kg/m3 olması,
(b) Kontrplak, OSB ahşap kaplamaların kalınlığının en az 9 mm olması,
(c) Yonga levha ve lifli levha kalınlığının en az 13 mm olması.
 
12.2.3.4 – Bu yönetmelik kapsamında taşıma gücü yaklaşımı ile yapılacak tasarımda kullanılacak ahşap elemanların malzeme özellikleri ve dayanımları için Tablo 12.1’de verilen malzeme güvenlik katsayıları kullanılacaktır.
 
Tablo 12.1. Ahşap Elemanlarda Malzeme Güvenlik Katsayıları
 
 
Malzeme türü Malzeme güvenlik katsayısı
Masif Ahşap 1.3
Yapıştırma Lamine Ahşap 1.25
Kontrplak, OSB 1.2
Yonga Levha 1.3
Lifli Levha 1.3
Birleşimler 1.3
Dişli Levha 1.25
 
12.3. DEPREM ETKİSİ ALTINDA YAPISAL MODELLEME VE HESAP
 
12.3.1 – Bu bölüm kapsamındaki ahşap yapıların modellenmesi ve hesabı aşağıda (a) ila
(d) ’deki koşulları sağlayacak şekilde yapılacaktır.
(a) Ahşap panellerin ana iskeletini oluşturan dikme elemanları, taban ve başlık kirişleri, ara kuşak kirişleri ve çapraz elemanlar iki boyutlu sonlu elemanlar ile, ahşap kaplama ise iki boyutlu sonlu elemanlar ile modellenecektir. Basit sistemlerde ahşap kaplama eşdeğer çapraz elemanlarla modellenebilir.
(b) Ahşap döşemelerin ana iskeletini oluşturan ahşap kirişler ve ahşap ara kuşak kirişleri çubuk sonlu elemanlar ile, ahşap kaplama ise iki boyutlu sonlu elemanlar ile modellenecektir. Basit sistemlerde ahşap döşemeler kendi düzlemleri içinde rijit diyafram olarak modellenebilir.
 
(c) Bütün ahşap elemanların düğüm noktalarındaki bağlantı elemanlarında sıyrılmadan oluşacak rijitlik kaybı TS EN 1995 – 2.3.2’ye göre belirlenecek ve hesap modellerine yansıtılacaktır.
(d) Modellemede ahşap elemanların elastisite modülü olarak ani yükleme durumuna karşılık gelen değer alınacaktır.
 
12.3.2 – 12.3.1’de tanımlanan modelleme kuralları çerçevesinde aşağıda (a) ila (d)’deki elemanların tasarımı, Tablo 4.1’de verilen R taşıyıcı sistem davranış katsayıları ile azaltılmış deprem yüklerinden elde edilen iç kuvvetlere göre yapılacaktır:
(a) 12.2.2.4’ te tanımlanan birleşim elemanları,
(b) 12.2.3.3’ te tanımlanan ahşap kaplama elemanları,
(c) 12.2.2.6’ ya göre süneklik düzeyi yüksek birleşimler ve ahşap elemanlar,
(d) Yatay yük taşıyan ahşap çapraz elemanlar.
 
12.3.3 – 12.3.1’de tanımlanan modelleme kuralları çerçevesinde aşağıda (a) ila (f)’de belirtilen elemanların tasarımı, Tablo 4.1’de verilen R taşıyıcı sistem davranış katsayıları ile azaltılmış deprem yüklerinden elde edilen iç kuvvetlerin D dayanım fazlalığı katsayıları ile büyütülmüş değerlerine göre yapılacaktır
(a) 12.2.2.4 ve 12.2.3.3’te tanımlanan koşulları sağlamayan ve 12.2.2.6’ya göre süneklik düzeyi
sınırlı olarak tanımlanan bütün birleşim elemanları ile ahşap elemanlar,
(b) Bütün tutkallı birleşimler,
(c) Panel kenar dikmeleri, alt ve üst başlık elemanları ve var ise kuşak kirişleri,
(d) Kenar dikmelerinin olduğu bölgelerde oluşan çekme kuvvetlerini alttaki sisteme aktaran
ankrajlar ve taban kesme kuvvetini temele aktaran ankrajlar,
(e) Düzlem içi rijitliği arttırmak için kullanılan köşegen çelik çekme elemanları,
(f) Ahşap diyafram başlıkları ve kuşak kirişleri.
 
12.3.4 – Düşey yükler ve deprem etkileri altında uygulanacak yük birleşimleri 4.4’te verilmiştir.
 
12.4. PANELLERİN TASARIM ESASLARI
 
12.4.1. Panelleri Oluşturan Elemanlar
 
Panellerin ahşap iskeleti aşağıda (a) ila (f)’de belirtilen elemanlardan oluşturulacaktır:
(a) Ana dikmeler,
(b) Ara dikmeler,
(c) Dikmelerin altına konulacak taban kirişleri,
(d) Dikmelerin üstüne konulacak başlık kirişleri,
(e) Taban ve başlık kirişleri arasında duvarda dikdörtgen gözler oluşturan ve dikmeleri duvar boyunca birbirine bağlayan yatay kuşak kirişleri,
(f) Oluşturulan dikdörtgen gözleri üçgen gözlere bölen çaprazlar veya yatay yük taşıyan
kaplama panelleri.
 
Kaplamalı tipik bir panel iskeleti Şekil 12.1’de, çaprazlı tipik bir panel iskeleti ise Şekil 12.2’de
verilmiştir.
 
 
Şekil 12.1
 
 
 
 
Şekil 12.2
 
12.4.2. Panellerin Oluşturulmasına İlişkin Kurallar
 
Panel sistemlerinin oluşturulmasında uyulacak kurallar aşağıda verilmiştir.
 
12.4.2.1 – h panel yüksekliği ve i panel genişliği olmak üzere (Şekil 12.1), h / i  4 koşulunu sağlayan panel elemanlar yatay yük taşıyan panel elemanlar olarak alınacaktır. Bu koşulu sağlamayan panel elemanlar yatay yük taşıyan eleman olarak kabul edilmeyecektir.
 
12.4.2.2 – t ahşap kaplama kalınlığı ve bo dikme aralığı olmak üzere (Şekil 12.1), bütün ahşap
 
kaplama elemanları bo / t  100
 
koşulunu sağlayacaktır.
 
 
12.4.2.3 – Kapı ve pencere boşluklarının olduğu bölgelerdeki paneller yatay yük taşıyıcı
paneller olarak kabul edilmeyecektir.
 
 
12.4.2.4 – Ahşap kaplamanın taşıyıcı kabul edilebilmesi için bo
olacaktır.
 
dikme aralığı en fazla 0.625 m
 
 
12.4.2.5 – Alçı panel kaplamalar yatay yük taşıyıcı olarak kabul edilmeyecektir.
 
12.4.2.6 – Tek katlı ahşap binalarda dikmeler, taban ve başlık kirişleri ile çaprazların enkesit boyutları en az 100 mm100 mm , ara kuşak kirişlerin enkesit boyutları ise en az
50 mm100 mm olacaktır.
 
12.4.2.7 – Ana dikmeler ve çaprazlar kat boyunca tek parçalı sürekli (eksiz) olacaktır. Çaprazların X şeklinde olması durumunda köşegen elemanlardan biri sürekli olacak, kesintiye uğrayan diğer köşegen eleman, çelik levhalar yardımıyla birbirlerine bağlanacaktır.
 
12.4.2.8 – Taban kirişleri ile başlık kirişlerinde ek yapılabilir. Yapılacak eklerin dayanımının yeterli olduğu hesaplarla gösterilecektir.
 
12.4.2.9 – Ana dikmeler taban kirişine ve başlık kirişine geçmeli olarak birleştirilse bile çivi ile pekiştirilecektir. Geçmeli birleşim yapılmaması durumunda çivili köşe takozları, çelik bağlantı elemanları ya da özel üretim elemanlar kullanılacaktır. Oluşturulan sistemin yük aktardığının hesapla gösterilmesi zorunludur.
 
12.4.2.10 – Diğer eleman bağlantıları, düz ya da eğik göğüslü zıvana şeklinde yapılabileceği gibi yardımcı çelik bağlantı elemanları da kullanılabilir.
 
12.4.2.11 – Özel önlem alınarak çekmeye çalıştırılmadığı durumlarda, çapraz elemanlar sadece basınca çalışan eleman olarak göz önüne alınacaktır.
 
12.4.3. Panellerin Tasarımına İlişkin Kurallar
 
12.4.3.1 – Ahşap perde panellerin tasarımında:
(a) Panelin kesme kapasitesi, bu panele gelen kesme kuvveti talebinden daha büyük olacaktır.
(b) Dikmelerin eksenel kuvvet taşıma kapasitesi, dikmelere etkiyen eksenel kuvvetlerden daha büyük olacaktır.
(c) Kesme kuvveti aktaran ankrajlar ile temel ve kat bağlantı ankrajlarının tasarımı, taban kesme
kuvvetini, kat kesme kuvvetini ve devrilme momentini karşılayacak şekilde yapılacaktır.
 
12.4.3.2 – Sadece tam kat yüksekliğindeki taşıyıcı panel bölümlerinin kesme kuvveti taşıma kapasitesine sahip olduğu kabul edilecektir. Her taşıyıcı panel bölümü için, kenar dikmelerde çekme kuvveti aktarma ankrajları kullanılacaktır (Şekil 12.3).
 
12.4.3.3 – Kaplamalı paneldeki kesme kuvveti talebi, Denk.(12.1)’e göre hesaplanan kesme
tasarım dayanımından küçük olacaktır:
 
V  vp  li
p
 
 
(12.1)
 
M
 
 
Şekil 12.3
 
Birim boya ait karakteristik kesme dayanımı vp , Denk.(12.2)’ye göre hesaplanacaktır.
 
 
vp 
 
fici s
 
 
(12.2)
 
Çivinin kesme kapasitesi
 
fi 12.2.3.1’e göre belirlenecektir. Boyut etkisi katsayısı ci
 
Denk.(12.3)’ e göre hesaplanacaktır.
 
 
c  2li  1.0
i h
 
 
 
(12.3)
 
 
12.4.3.4 – Panellerin birim boya ait kesme dayanımları, panelin tek yüzüne kaplama yapılmasına karşı gelen değerlerdir. Aksi durumda aşağıda (a), (b), (c)’de belirtilen kurallara uyulacaktır.
(a) Panelin aynı yüzüne birden fazla kaplama uygulanması durumunda, sadece panel yüzü ile temas eden malzemenin dayanım değeri kullanılacaktır.
(b) Panelin her iki yüzüne aynı kaplamanın, aynı çivi veya vida yerleşimi ile kaplanması durumunda, 12.4.3.3’e göre hesaplanan birim boya ait kesme dayanım değerleri her iki yüz için toplanarak kullanılır. Bu durumda, panel kenar dikmeleri ile alt ve üst başlık kirişlerinin oluşan kesme kuvvetini güvenli şekilde karşıladığı hesapla gösterilecektir.
(c) Panelin iki yüzünde farklı kaplama malzemesi kullanılması durumunda, birim boy için kesme dayanımı; 12.4.3.3’e göre küçük kesme dayanımına sahip kaplama malzemesi dayanımının iki katı ile büyük kesme dayanımına sahip kaplama malzemesi dayanımının büyüğü olarak alınacaktır.
 
12.4.3.5 - Yatay yük taşıyan panellerde en fazla 5 m’de bir ankraj veya çekme kuvveti aktaran birleşim kullanılacaktır.
 
12.4.4. Dikmelerin Tasarımı
 
Kaplamalı panel sistemlerde, yatay yüklerden dolayı kenar dikmelerde oluşan eksenel kuvvetler
Denk.(12.4) ile hesaplanacaktır (Şekil 12.4).
 
Ci  Ti  vd h
 
(12.4)
 
Bu şekilde bulunan eksenel kuvvetler ve düşey yüklerden oluşan eksenel kuvvetlerin toplamı altında, dikmenin eksenel basınç dayanımı TS EN 1995 Bölüm 6’ya göre hesaplanacaktır.
 
Şekil 12.4
 
12.4.5. Birleşimlerin Tasarımı
 
12.4.5.1 – Paneli oluşturan ahşap yapı elemanları çivi/vida ve/veya bulonlarla birleştirilecektir. Çivi, vida veya bulonların taşıyacağı kuvvetler farklı göçme biçimleri altında TS EN 1995 Bölüm 8’e göre hesaplanacaktır.
 
12.4.5.2 – Kaplamalı Panel Sistemleri’nin birleşimlerinde aşağıda (a) ila (d)’de verilen sınırlara uyulacaktır:
 
(a) Kenar dikmelerde çivi/vida aralığı en çok
 
s  150
 
mm olacaktır.
 
(b) İç dikmelerde çivi/vida aralığı en çok p  300 mm olacaktır.
(c) Panelin kenarları boyunca vidaların kenar mesafesi en az 10 mm olacaktır.
(d) Kesme ankrajı, oluşan kesme kuvvetini aktaracak sayıda yerleştirilecektir.
 
12.4.5.3 – Kaplamalı ve çaprazlı panel sistemlerin birleşimlerinde uyulması gereken diğer kurallar aşağıda (a) ve (b)’de verilmiştir.
(a) Çivilerin ve vidaların çekip-çıkarma dayanımları deprem yüklerinden oluşan çekme kuvvetlerini karşılamak için kullanılamaz.
(b) Paneller, kenar dikmelerinin olduğu bölgelerde oluşan çekme kuvvetlerini alttaki sisteme ankrajlarla güvenle aktaracak şekilde bağlanacaktır.
 
12.4.5.4 – Temeller, Tablo 4.1 de verilen D katsayısı ile büyütülmüş kuvvetler altında boyutlandırılacaktır.
 
12.5. DÖŞEMELERİN TASARIM ESASLARI
 
12.5.1. Ahşap Döşemeleri Oluşturan Elemanlar
 
12.5.1.1 – Ahşap döşemelerin iskeleti aşağıda (a), (b), (c)’de belirtilen elemanlardan
oluşturulacaktır:
(a) Ahşap döşeme kirişleri,
(b) Ahşap döşeme kirişlerini birbirlerine bağlayan yatay ara kuşak kirişleri,
(c) Ahşap döşeme kaplaması.
Tipik bir ahşap döşeme iskeletinin görünüşü Şekil 12.5’te verilmiştir.
 
 
Şekil 12.5
 
12.5.1.2 – Zemin kattaki döşeme kirişleri taban kirişleri üzerine, diğer katlardaki döşeme kirişleri ve çatı makasları ise başlık kirişleri üzerine oturtulacak; çivili, vidalı, bulonlu veya özel tasarlanmış çelik birleşim elemanları ile birleştirilecektir. Tipik bir birleşim detayı Şekil 12.6’da verilmiştir.
 
12.5.2. Döşemelerin Tasarımına İlişkin Kurallar
 
12.5.2.1 – Çerçeve elemanlara bağlanmayan tüm döşeme panel elemanları, ahşap döşeme kirişleri arasında oluşturulacak enine bağlantı (takoz) elemanlarına bağlanacaktır. Bu elemanlar ayrıca yatay yük taşıyan duvarların üst kotunda da düzenlenecektir.
 
12.5.2.2 – Döşemede boşluk olması durumunda boşluğu çevreleyen kirişlerde süreklilik sağlanmalıdır.
 
12.5.2.3 – Kirişlerde enine bağlantı elemanları kullanılmadığı durumda kiriş yüksekliğinin
 
genişliğine oranı (hb
 
/ tb )
 
4’ten küçük olacaktır.
 
12.5.2.4 – t panel kaplama kalınlığı ve ao
 
kiriş aralığı olmak üzere, bütün ahşap kaplama
 
elemanları ao / t  100
 
koşulunu sağlayacaktır.
 
 
 
 
Şekil 12.6
 
12.6. BİRLEŞİMLERİN TASARIMI
 
12.6.1 – Basınç elemanları ve bu elemanların birleşimlerinde (dişli birleşimler, vb.) tekrarlı yüklerden dolayı oluşabilecek şekildeğiştirmelerin neden olacağı yük taşıma kaybı nedeniyle elemanlar birbirlerinden ayrılmayacak ve konumlarını koruyacak şekilde tasarlanacaktır.
 
12.6.2 – Ahşap birleşim elemanlarının kullanılmadığı ahşap-ahşap ve çelik-ahşap
birleşimlerinde büyük bulonlar ve kamalar  (d >16 mm) kullanılmayacaktır.
 
12.6.3 – Çivi veya vida ile ahşap-ahşap veya ahşap-çelik levha birleşimi yapılması durumunda, çivi veya vidanın dayanımın yeterli olduğunun hesapla gösterilmesi zorunludur.
 
BÖLÜM 13 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA YÜKSEK BİNA TAŞIYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLAR
 
13.0. SİMGELER
 
BYS = Bina Yükseklik Sınıfı
D = Dayanım Fazlalığı Katsayısı
DTS = Deprem Tasarım Sınıfı
DD-1 = 50 yılda aşılma olasılığı %2 (tekrarlanma periyodu 2475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-2 = 50 yılda aşılma olasılığı %10 (tekrarlanma periyodu 475 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-3 = 50 yılda aşılma olasılığı %50 (tekrarlanma periyodu 72 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
DD-4 = 50 yılda aşılma olasılığı %68 (tekrarlanma periyodu 43 yıl) olan deprem yer
hareketi düzeyi
 
(H)
d
 
= Doğrultu birleştirmesi uygulanmış tasarıma esas yatay deprem etkisi
 
G = Sabit yük etkisi
g = Yerçekimi ivmesi [m/s2]
H N = Binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm’ünün toplam yüksekliği [m]
I = Bina Önem Katsayısı
mt = Binanın bodrum katlarının üstündeki üst bölüm’ünün toplam kütlesi [t]
n = Hareketli yük katılım katsayısı
R = Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı
Q = Hareketli yük etkisi
 
Qe SDS
(X)
tE
 
= Etkin hareketli yük etkisi
= Kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı [boyutsuz]
= (X) deprem doğrultusunda binanın tümüne etkiyen toplam eşdeğer deprem yükü
(taban kesme kuvveti) [kN]
 
= Deprem derz boşlukları için kullanılan amprik katsayı
 
bi
γE
 
= i’inci katta burulma düzensizliği katsayısı
= Eşdeğer taban kesme kuvveti büyütme katsayısının belirlenmesinde kullanılan
ampirik katsayı
 
 
13.1. KAPSAM VE TANIM
 
13.1.1 – Yönetmeliğin bu bölümü, deprem etkisi altında betonarme ve çelik yüksek bina taşıyıcı sistemlerinin tasarımı için uygulanacak özel kuralları kapsamaktadır.
 
13.1.2 – 3.3.1’de verilen yükseklik tanımı esas alınarak Tablo 3.3’e göre aşağıda (a), (b), (c)’de belirtilen binalar yüksek bina olarak tanımlanır ve BYS  1 olarak sınıflandırılır:
 
(a) DTS = 1, 1a, 2, 2a için yüksekliği
 
H N  70 m olan binalar;
 
(b) DTS = 3, 3a için yüksekliği
 
H N  91 m olan binalar;
 
(c) DTS = 4, 4a için yüksekliği
 
H N  105 m
 
olan binalar.
 
 
13.1.3 – Yüksek bina taşıyıcı sistemleri, 13.1.5’te tanımlanan taşıyıcı sistemler hariç olmak üzere, Bölüm 4, Bölüm 7, Bölüm 8 ve/veya Bölüm 9’da verilen tanımlara göre süneklik düzeyi yüksek sistem olarak düzenlenecektir. Süneklik düzeyi sınırlı ve süneklik düzeyi karma diğer sistemlere izin verilmez.
 
13.1.4 – Yüksek bina taşıyıcı sistemleri, Tablo 4.1’de A12, A13, A14, A15, B12, B13 simgeleri ile tanımlanan süneklik düzeyi yüksek betonarme veya C12, C14, C15 simgeleri ile tanımlanan süneklik düzeyi yüksek çelik taşıyıcı sistemlerden oluşturulacaktır.
 
13.1.5 – Sadece DTS = 4 olan yüksek binalarda ayrıca Tablo 4.1’de A21, A22 ve C21, C22 simgeleri ile tanımlanan süneklik düzeyi karma betonarme ve çelik taşıyıcı sistemler de kullanılabilir.
13.1.6 – Yüksek bina taşıyıcı sistemlerinde betonarme perdelerin kalınlığı 300 mm’den az
olmayacak, 7.6.1.3 ve 7.6.3.2 uygulanmayacaktır.
 
13.1.7 – Yüksek bina betonarme taşıyıcı sistemlerinde sadece B420C veya B500C kalitesinde
nervürlü donatı çelikleri kullanılacaktır.
 
13.2. PERFORMANS HEDEFLERİ VE TASARIM AŞAMALARI
 
Yüksek binaların tasarımı, 13.2.1, 13.2.2, 13.2.3’ te belirtilen üç aşamada yapılacaktır. II. Aşama ile III. Aşama’nın sıraları değiştirilebilir.
 
13.2.1. Tasarım Aşaması I: DD-2 Deprem Yer Hareketi Altında Ön Tasarım Boyutlandırma
 
13.2.1.1 – Bu aşamada DD-2 deprem yer hareketinin etkisi altında Kontrollü Hasar (KH) performans hedefini sağlamak üzere yüksek binanın Dayanıma Göre Tasarım (DGT) yaklaşımı ile ön tasarımı – boyutlandırması yapılacaktır.
 
13.2.1.2 – Bu aşama için uygulanması zorunlu hesap ve tasarım esaslarının ayrıntıları 13.4’te
verilmiştir.
 
13.2.1.3 – Bu aşamada Bölüm 4 ile birlikte Bölüm 7, Bölüm 8 ve/veya Bölüm 9’da ve ayrıca bu Bölüm’de verilen kurallar esas alınacaktır.
 
13.2.2. Tasarım Aşaması II: DD-4 veya DD-3 Deprem Yer Hareketi Altında Kesintisiz Kullanım veya Sınırlı Hasar Performans Hedefi İçin Değerlendirme – İyileştirme
 
13.2.2.1 – Bu aşamada, ön tasarımı yapılmış bulunan yüksek binanın;
 
(a) Tablo 3.4(b)’ye göre normal performans hedefi için DD-4 deprem yer hareketi altında Kesintisiz Kullanım (KK) performans hedefini sağlamak üzere, Dayanıma Göre Tasarım (DGT) yaklaşımı ile performans değerlendirmesi yapılacaktır.
(b) Tablo 3.4(b)’ye göre ileri performans hedefi için DD-3 deprem yer hareketi altında Sınırlı Hasar (SH) performans hedefini sağlamak üzere, Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım (ŞGDT) yaklaşımı ile performans değerlendirmesi yapılacaktır.
(c) Bu aşama için hesap esaslarının ayrıntıları 13.5’te verilmiştir.
 
13.2.2.2 – Bu aşamada Bölüm 4 veya Bölüm 5 ile birlikte Bölüm 7, Bölüm 8 ve/veya Bölüm 9’da ve ayrıca bu Bölüm’de verilen kurallar esas alınacaktır. Değerlendirme sonucunda gerekli görülürse ön tasarım iyileştirilecek ve değerlendirme tekrarlanacaktır.
 
13.2.3. Tasarım Aşaması III: DD-1 Deprem Yer Hareketi Altında Göçmenin Önlenmesi veya Kontrollü Hasar Performans Hedefi İçin Değerlendirme – İyileştirme – Son Tasarım
 
13.2.3.1 – Bu aşamada, ilk iki tasarım aşaması tamamlanmış olan yüksek binanın Tablo 3.4(b)’ye göre DD-1 deprem yer hareketi altında normal performans hedefi olarak Göçmenin Önlenmesi (GÖ), ileri performans hedefi olarak ise Kontrollü Hasar (KH) performans hedefini sağlamak üzere Şekildeğiştirmeye Göre Değerlendirme ve Tasarım (ŞGDT) yaklaşımı ile performans değerlendirmesi yapılacaktır.
 
13.2.3.2 – Bu aşama için hesap esaslarının ayrıntıları 13.6’da verilmiştir.
 
13.2.3.3 – Değerlendirme sonucunda gerekli görülürse tasarım iyileştirilecek ve değerlendirme tekrarlanarak son tasarıma ulaşılacaktır. Bu aşamada Bölüm 5 ile birlikte Bölüm 7, Bölüm 8 ve/veya Bölüm 9’da ve ayrıca bu Bölüm’de verilen kurallar esas alınacaktır.
 
13.3. YÜKSEK BİNA TAŞIYICI SİSTEM ELEMANLARININ DAVRANIŞ ÖZELLİKLERİ
 
13.3.1. Doğrusal Olmayan Sünek Davranışa İlişkin Şekildeğiştirmeler
 
Genel tanımı 4.2.2’de verilen kapasite tasarımı ilkeleri’nin uygulanması kapsamında, doğrusal olmayan sünek davranışın tanımlanabileceği eleman türleri ve davranış modları aşağıda belirtilmiştir:
(a) Süneklik düzeyi yüksek betonarme perdeler: Perde taban bölgelerinde (temelin, bodrumun veya bazanın hemen üstündeki bölgelerde) ve bu bölgelerden yukarıya doğru makul bir yükseklikteki bölgelerde iki doğrultuda eğilme ve eksenel kuvvet (P-M-M) etkisinde akma. Bağ kirişli perde durumunda betonarme veya çelik bağ kirişlerinde eğilme ve/veya kesme etkisinde akma.
(b) Süneklik düzeyi yüksek betonarme veya çelik çerçeveler: Kiriş uç bölgelerinde eğilme etkisinde akma, kolon taban kesitlerinde (temelin, bodrumun veya bazanın hemen üstündeki kesitlerde) iki doğrultuda eğilme ve eksenel kuvvet (P-M-M) etkisinde akma.
(c) Süneklik düzeyi yüksek dışmerkez çaprazlı çelik çerçeveler: Bağ kirişlerinde kesme-eğilme akması (tercihen sadece kesme akması), kolon taban kesitlerinde (temelin, bodrumun veya bazanın hemen üstündeki kesitlerde) iki doğrultuda eğilme ve eksenel kuvvet (P-M-M) etkisinde akma.
 
(d) Süneklik düzeyi yüksek merkezi çaprazlı çelik çerçeveler: Çekme çaprazlarında akma, basınç çaprazlarında burkulma, kolon taban kesitlerinde (temelin, bodrumun veya bazanın hemen üstündeki kesitlerde) iki doğrultuda eğilme ve eksenel kuvvet (P-M-M) etkisinde akma.
(e) Süneklik düzeyi yüksek burkulması önlenmiş çaprazlı çelik çerçeveler: Çekme ve basınç çaprazlarında akma, kolon taban kesitlerinde (temelin, bodrumun veya bazanın hemen üstündeki kesitlerde) iki doğrultuda eğilme ve eksenel kuvvet (P-M-M) etkisinde akma.
 
13.3.2. Doğrusal Davranışa İlişkin İç Kuvvetler
 
13.3.2.1 – Genel tanımı 4.2.2’de verilen kapasite tasarımı ilkeleri’nin uygulanması kapsamında, doğrusal davranışa ilişkin iç kuvvetler için yeterli dayanımın sağlanması esastır.
 
13.3.2.2 – Doğrusal davranışa ilişkin aşağıda belirtilen iç kuvvetler, kritik iç kuvvetler olarak
tanımlanacaktır:
(a) Perdeler, bodrum perdeleri, kolonlar ve kirişlerde kesme kuvvetleri (çapraz donatılı bağ kirişleri hariç),
(b) Sadece eksenel kuvvete maruz kolonlardaki eksenel kuvvetler,
(c) Kat döşeme plakları ve transfer katları döşeme plaklarında aktarma elemanları ile düşey taşıyıcı sistem elemanlarına (perdeler ve kolonlar) aktarılan iç kuvvetler
(d) Özel zımbalama donatısı konulmayan döşeme ve radye temel plaklarında zımbalama
kuvvetleri
(e) Temellerde kesme kuvvetleri
(f) Bağlanan elemanların dayanımlarından daha az dayanıma sahip çelik birleşimlerdeki iç
kuvvetler.
 
13.3.2.3 – Doğrusal davranışa ilişkin aşağıda belirtilen iç kuvvetler, kritik olmayan iç kuvvetler
olarak tanımlanacaktır:
(a) Bodrum perdelerinde eğilme momentleri
(b) Temellerde eğilme momentleri
(c) Döşemelerde eğilme momentleri.
 
13.4. TASARIM AŞAMASI I: ÖN TASARIM – BOYUTLANDIRMA İÇİN HESAP ESASLARI
 
13.4.1. Kapsam
 
13.4.1.1 – I. Aşama’da, seçilen yüksek bina taşıyıcı sisteminin ön tasarım – boyutlandırma amaçlı deprem hesabı, standart tasarım deprem yer hareketi olarak nitelendirilen DD-2 deprem yer hareketinin etkisi altında, burada tanımlanan ek kurallar da gözönüne alınarak, Bölüm 4’te verilen Dayanıma Göre Tasarım (DGT) hesap esaslarına göre yapılacaktır.
 
13.4.1.2 – Hesap sonuçları ile birlikte bu Bölüm’de ve Bölüm 7, Bölüm 8 ve/veya Bölüm 9’da verilen kurallar esas alınarak, seçilen yüksek bina taşıyıcı sisteminin ön tasarımı (ön boyutlaması) yapılacaktır.
 
13.4.2. I. Aşama Taşıyıcı Sistem Modellemesi
 
13.4.2.1 – I. Aşama taşıyıcı sistem modellemesi 4.5’te verilen kurallara göre yapılacaktır.
 
13.4.2.2 – I. Aşama’da gözönüne alınacak deprem etkisini içeren yük birleşimleri 4.4.4’te
tanımlanmıştır.
 
13.4.3. I. Aşama Deprem Hesabı
 
13.4.3.1 – I. Aşama deprem hesabından önce yapım aşamalarını gözönüne alan düşey yük hesabı ve rüzgar hesabı ile betonarme binalarda sünme hesabı yapılacaktır.
 
13.4.3.2 – I. Aşama deprem hesabında, 13.1.4 veya 13.1.5’e göre seçilen yüksek bina taşıyıcı sistemi için Tablo 4.1’de verilen Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı R ve Dayanım Fazlalığı Katsayısı D kullanılacak ve 4.3.2.4’te verilen kurallar uygulanacaktır.
13.4.3.3 – I. Aşama deprem hesabı kapsamında, DD-2 deprem yer hareketi altında 4.8.2’ye göre Mod Birleştirme Yöntemi veya 4.8.3’e göre zaman tanım alanında Mod Toplama Yöntemi ile üç boyutlu doğrusal hesap yapılacaktır.
 
13.4.3.4 – 4.8.4’e göre yapılan azaltılmış iç kuvvetlerin Eşdeğer Taban Kesme Kuvveti’ne göre büyütülmesi işlemi, yüksek binaların I. Aşama deprem hesabında Denk.(13.1) ile tanımlanan Minimum Taban Kesme Kuvveti esas alınarak yapılacaktır.
 
 
Vt,min
 
= 0.04 H mt SDS g
 
(13.1)
 
Burada mt
 
baza ve kulenin yer aldığı üst bölüm’ün toplam kütlesini,
 
SDS
 
DD-2 deprem yer
 
hareketi düzeyi için 2.3.2’de tanımlanan kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı’nı, g
yerçekimi ivmesini, H ise 3.3.1’de verilen yükseklik tanımı esas alınarak Denk.(13.2) ile bina
 
yüksekliği
 
H N ’ye bağlı olarak hesaplanan katsayıyı göstermektedir.
 
H = 1.0
H = 2.05  0.01 H N
 
H N  105 m
105 m < H N  155 m
 
 
(13.2)
 
H  = 0.5 155 m   H N
 
Denk.(13.1) ile hesaplanan V , Denk.(4.25)’te V (X)
 
yerine kullanılacak ve aynı denklemde
 
γE  1 alınacaktır.
 
t,min tE
 
 
13.4.4. Taşıyıcı Sistemin Ön Boyutlamasına İlişkin Ek Koşullar
 
13.4.4.1 – Yapısal elemanların boyut ve donatıları, Bölüm 7, Bölüm 8 ve/veya Bölüm 9’da verilen esaslar dikkate alınarak 13.4.3’e göre hesaplanan ön tasarım iç kuvvetlerine göre belirlenecektir.
 
13.4.4.2 – Yüksek bina temellerinin ön tasarımı da 4.10.3’te tanımlanan kuvvetler esas alınarak
Bölüm 16’ya göre yapılacaktır.
 
13.5. TASARIM AŞAMASI II: KESİNTİSİZ KULLANIM VEYA SINIRLI HASAR PERFORMANS DEĞERLENDİRMESİ İÇİN HESAP ESASLARI
 
13.5.1. Kapsam
 
13.5.1.1 – II. Aşama’da, ön tasarımı yapılan taşıyıcı sistem elemanlarının, Tablo 3.4(b)’ye göre normal performans hedefi için DD-4 deprem yer hareketi altında Kesintisiz Kullanım (KK) performans hedefini, ileri performans hedefi için ise DD-3 deprem yer hareketi altında Sınırlı Hasar (SH) performans hedefini sağlamak üzere doğrusal veya doğrusal davranışa çok yakın durumda oldukları kanıtlanacaktır.
 
13.5.1.2 – Kesintisiz Kullanım (KK) performans hedefi için değerlendirme, Bölüm 4’e göre doğrusal hesaba dayalı DGT yaklaşımı ile yapılacaktır. Sınırlı Hasar (SH) performans hedefi için değerlendirme ise, Bölüm 5’e göre doğrusal olmayan hesaba dayalı ŞGDT yaklaşımı ile yapılacaktır.
 
13.5.2. II. Aşama Taşıyıcı Sistem Modellemesi
 
13.5.2.1 – II. Aşama’da Tablo 3.4(b)’ye göre normal performans hedefi için doğrusal hesaba dayalı DGT yaklaşımının uygulanması durumunda 4.5’te verilen, ileri performans hedefi için doğrusal olmayan hesaba dayalı ŞGDT yaklaşımının uygulanması durumunda ise 5.4’te verilen modelleme kurallarına uyulacaktır. Ancak, aşağıda 13.5.2.2 ila 13.5.2.5’te verilen farklı kurallara her iki durumda da uyulacaktır.
 
13.5.2.2 – II. Aşama’da yük birleşimlerinin tanımlanması için 4.4.4 veya 5.2.2 esas alınacaktır.
 
13.5.2.3 – II. Aşama’da normal performans hedefi için doğrusal hesaba dayalı DGT yaklaşımının uygulanması durumunda betonarme elemanlar için Tablo 13.1’de verilen etkin kesit rijitliği çarpanları kullanılacaktır. Tablo 13.1’de verilen çarpanlar, ileri performans hedefi için doğrusal olmayan hesaba dayalı ŞGDT yaklaşımının uygulanması durumunda döşemeler ve bodrum perdeleri için kullanılabilir.
 
13.5.2.4 – Ek dışmerkezlik etkisi gözönüne alınmayacaktır.
 
13.5.2.5 – Sönüm oranı % 2.5 alınacaktır.
 
13.5.3. II. Aşama Deprem Hesabı
 
13.5.3.1 – 13.4.3.1’e göre I. Aşama deprem hesabından önce yapılan ve yapım aşamalarını gözönüne alan düşey yük hesabı sonuçları II. Aşama’da da kullanılacaktır.
 
13.5.3.2 – II. Aşama deprem hesabı kapsamında, normal performans hedefi için 13.5.1.2’ye göre DD-4 deprem yer hareketi altında 4.8’e göre modal hesap yöntemleri ile doğrusal hesap yapılacaktır. İleri performans hedefi için ise DD-3 deprem yer hareketi altında 5.7’ye göre zaman tanım alanında doğrusal olmayan hesap yapılacaktır.
 
13.5.3.3 – Deprem hesabının normal performans hedefi için 4.8’e göre modal hesap yöntemleri
ile yapılması durumunda;
 
(a) İç kuvvetlerin hesabında
 
R / I  1 ve
 
D  1 alınacaktır.
 
(b) I. Aşama’daki minimum taban kesme kuvveti koşulu uygulanmayacaktır.
 
(c) Deprem hesabının 4.8.2’e göre Mod Birleştirme Yöntemi ile yapılması durumunda,
13.5.2.5’te tanımlanan % 2.5 sönüm oranına karşı gelen yatay elastik tasarım spektral ivmesi
 
değerleri
 
Sae (T ) ’nin elde edilmesi için, Denk.(2.2)’de % 5 sönüm oranı için verilen spektral
 
ivme değerleri 1.25 katsayısı ile çarpılacaktır. Ayrıca, mod katkılarının birleştirilmesi için 4B.2.4’e göre Tam Karesel Birleştirme Kuralı’nın kullanılması durumunda, Denk.(4B.5) ile verilen çapraz korelasyon katsayılarının hesabında bütün modlar için sönüm oranı %2.5 olarak alınacaktır.
(d) Deprem hesabının 4.8.3’e göre zaman tanım alanında Mod Toplama Yöntemi ile yapılması durumunda ise, her bir titreşim modu için modal tek serbestlik dereceli sistemin Denk.(4B.10) ile verilen hareket denkleminde sönüm oranı %2.5 olarak alınacaktır.
 
Tablo 13.1. Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanları İçin II. Aşamada Uygulanacak Etkin Kesit Rijitliği Çarpanları
 
Betonarme Taşıyıcı Sistem Elemanı Etkin Kesit Rijitliği Çarpanı
Perde – Döşeme (Düzlem İçi) Eksenel Kayma
Perde 0.75 1.00
Bodrum perdesi 1.00 1.00
Döşeme 0.50 0.80
Perde – Döşeme (Düzlem Dışı) Eğilme Kesme
Perde 1.00 1.00
Bodrum perdesi 1.00 1.00
Döşeme 0.50 1.00
Çubuk eleman Eğilme Kesme
Bağ kirişi 0.30 1.00
Çerçeve kirişi 0.70 1.00
Çerçeve kolonu 0.90 1.00
Perde (eşdeğer çubuk) 0.80 1.00
13.5.3.4 – Deprem hesabının ileri performans hedefi için 5.7’ye göre zaman tanım alanında doğrusal olmayan hesap olarak yapılması durumunda, 5.7.3.2’ye göre Rayleigh orantılı sönüm matrisi’nin veya modal sönüm matrisi’nin oluşturulması için gözönüne alınacak modlarda sönüm oranı %2.5 olarak alınacaktır.
 
13.5.4. II. Aşamada Değerlendirmeye Esas Şekildeğiştirme ve İç Kuvvet Talepleri
 
13.5.4.1 – II. Aşama deprem hesabının normal performans hedefi için 13.5.3.3 kapsamında 4.8’e göre doğrusal modal hesap yöntemleri ile yapılması durumunda, bu hesapta elde edilen iç kuvvetler değerlendirmeye esas iç kuvvetler olarak gözönüne alınacaktır.
 
13.5.4.2 – II. Aşama deprem hesabının ileri performans hedefi için 5.7’ye göre zaman tanım alanında doğrusal olmayan hesap olarak yapılması durumunda;
(a) Sünek davranışa sahip elemanlarda değerlendirmeye esas şekildeğiştirme talepleri, yapılan
hesapların (en az 2 11  22 hesap) her birinden elde edilen sonuçların en büyük mutlak
değerlerinin ortalaması olarak hesaplanacaktır.
 
(b) Kritik iç kuvvetler olarak 13.3.2.2’de tanımlanan iç kuvvetler için değerlendirmeye esas
talepler, yapılan hesapların (en az 2 11  22 hesap) her birinden elde edilen sonuçların en